Аудитын үнэ цэнэ нь тайлангийн ард буй шийдвэр, үйл ажиллагаа, хяналт, нотолгоог хооронд нь холбож ойлгоход оршино. Зөв бүртгэл хийхийг хүссэн нягтлан бодогч, байгууллагын эрсдэлийг үнэлэх аудитор, хууль хэрэгжүүлэх татварын байцаагч, хөрөнгө оруулалтын шийдвэр гаргах шинжээч нэг мэдээллийг өөр өөр зорилгоор уншдаг. Энэ ном тэдний дунд хэрэглэх нийтлэг хэл, шалгах арга, үндэслэлтэй дүгнэлт гаргах дадлыг хөгжүүлэхэд зориулагдав.
Ном санхүүгийн тайлангийн аудитын мөчлөгийг дэлгэрүүлээд дотоод, төрийн, гүйцэтгэлийн, нийцлийн аудит болон бусад баталгаажуулалтад шилжинэ. Мэдээллийн технологи, өгөгдлийн шинжилгээ, залилан, кибер аюулгүй байдал, тогтвортой байдал, салбарын эрсдэлийг тусгайлан авч үзэв. Салбар бүрийн бүх нарийн журам нэг номд бүрэн багтахгүй тул хаанаас цааш мэргэжлийн нэмэлт судалгаа шаардагдахыг тэмдэглэсэн.
Олон улсын стандартын нэр, дугаар нь эхийг нь олоход зориулсан лавлагаа; тайлбар нь албан ёсны орчуулга биш. Хүчин төгөлдөр огноо, Монгол Улсад хэрэглэх хувилбар, тухайн гэрээний нөхцөлийг хамтад нь шалгана. Хуульд тусгай эрх шаардах ажлыг энэ ном уншсан төдийд эрхлэх боломжтой гэж ойлгож болохгүй.
Бүх байгууллага, дүн, нөхцөл бүхий кейс сургалтын зохиомж. Өөрөөр заагаагүй бол дүн сая төгрөгөөр, НӨАТ болон орлогын татварын нөлөөг кейст тусгайлан өгсөн үед тооцно. Бодлогын материаллаг байдлын хувь нь жишээ болохоос заавал мөрдөх босго биш.
Анхлан судалж буй уншигч 1-16 дугаар бүлгээр аудитын суурь логикийг, 17-31 дүгээр бүлгээр тайлангийн мөрөөс дүгнэлт хүртэлх үйл явцыг судална. Туршлагатай уншигч тулгарсан асуудлаасаа эхэлж холбогдох бүлэг, кейс, хавсралтын загвар руу шилжиж болно. Бүлэг бүрийн гурван хэсэг нь ойлголтыг тайлбарлах, аргачлалыг ажиллуулах, үр дүнг шүүн дүгнэх дараалалтай. Бүлэг бүр суралцах зорилт, хэрэглээний нэмэлт тайлбар, 10 онооны дасгал, тайлбартай хариу, заалтын лавлагаатай.
| Уншигчийн зорилго | Гол бүлгүүд |
|---|---|
| Бүртгэл ба тайлангаа аудитад бэлтгэх | 8-10, 16-25, 28-31, 44 |
| Аудитын ажил төлөвлөх, гүйцэтгэх | 1-16, 26-34, 44 |
| Дотоод хяналт ба удирдлагын мэдээлэл | 3, 10-12, 35, 37, 41, 45 |
| Төрийн санхүү, хууль, татварын хяналт | 2, 25, 36-39, 45 |
| Шинэ төрлийн баталгаажуулалт судлах | 32-34, 40-43 |
Дасгалын хариуг харахаас өмнө асуудал, шалгуур, эрсдэл, нотолгоо, дүгнэлт гэсэн таван мөрөөр өөрийн шийдлийг бич. Зөв тоо гарсан ч эх өгөгдөл буруу эсвэл шалгуур тохироогүй бол сайн дүгнэлт болохгүй. Тооцооны дүнг эх сурвалж, хамрах хүрээ, тодорхойгүй байдалтай нь хамт тайлбарлаж сур.
45 дасгалын нийт оноо 450. Өөрийн хувийг авсан оноо ÷ 450 × 100 гэж тооц. 44, 45 дугаар бүлгийн нэгдсэн ажлыг тус бүр 100 оноогоор тусад нь үнэлнэ. Энэ нь албан шалгалтын дүнг батлахгүй; сул чадвараа таних сургалтын арга юм.
Ажлын загварыг байгууллагын нэрээр дүүргэхээс өмнө тухайн зорилгод тохируул. Хяналтын жагсаалтыг бөглөсөн нь аудит дууссан гэсэн үг биш. Хийсэн ажил тухайн эрсдэлийг ямар хэмжээнд бууруулсан, ямар асуудал шийдэгдээгүй үлдсэнийг ажлын баримтад ил тод тэмдэглэх нь гол зарчим юм.
Суралцах зорилт: Ажлын зорилго, шалгуур, баталгаажуулалтын түвшин, тайлангийн хэлбэрийг хооронд нь нийцүүлж сонгох.
Компанийн удирдлага тайлан бэлтгэдэг боловч зээлдүүлэгч, хөрөнгө оруулагч тухайн бүртгэлийг өдөр бүр шалгах боломжгүй. Аудитор зохистой шалгуурын дагуу тайлангийн материаллаг буруу илэрхийллийг үнэлж, хэрэглэгчийн итгэлийг нэмэгдүүлдэг. Санхүүгийн тайлангийн аудитын зорилго нь бүх алдааг олох, компанийн ирээдүйн амжилтыг батлах, эсвэл удирдлагын үүргийг өөртөө авах явдал биш.
Баталгаажуулалтын ажлыг тодорхойлохдоо хариуцагч тал, гүйцэтгэгч, зорилтот хэрэглэгч; судлах зүйл; тохирох шалгуур; хангалттай зохистой нотолгоо; бичгээр илэрхийлсэн дүгнэлт гэсэн бүрэлдэхүүнийг шалгана. Жишээлбэл, усны хэрэглээний тайлангийн шалгуур нь хэмжих нэгж, тоолуурын хамрах хүрээ, хугацааны заагийг тодорхойлоогүй бол зөвхөн тоог тулгаснаар утгатай дүгнэлт гаргах боломжгүй.
| Ажлын төрөл | Баталгаажуулалт | Үр дүн |
|---|---|---|
| Санхүүгийн тайлангийн аудит | Үндэслэлтэй буюу өндөр түвшин | Эерэг хэлбэрээр илэрхийлсэн санал дүгнэлт |
| Түүхэн тайлангийн нягтлах ажил | Хязгаарлагдмал түвшин | Анхааралд өртсөн зүйлд тулгуурласан хязгаарлагдмал дүгнэлт |
| Тохиролцсон горим | Баталгаажуулалт өгөхгүй | Гүйцэтгэсэн горим ба илэрсэн бодит үр дүн |
| Тайлан эмхэтгэх ажил | Баталгаажуулалт өгөхгүй | Мэдээллийг тайлан болгон бэлтгэхэд тусална |
Хэрэглэгч “шалгаж өг” гэж хүсэхэд хамгийн түрүүнд ямар шийдвэрт мэдээлэл хэрэгтэйг тодруулна. Банкны зээлийн нөхцөлд нийцсэн эсэхийг шалгах, санхүүгийн тайлан бүхэлдээ зохистой илэрхийлэгдсэн эсэхийг дүгнэх, эсвэл зөвхөн нийлүүлэгчийн үлдэгдэл тулгах нь өөр өөр ажил. Нэрийг нь “аудит” гэж тохиролцсон ч хамрах хүрээ, шалгуур, нотолгоо тодорхойгүй бол утгатай гэрээ бүрдэхгүй.
Шалгуур нь судлах зүйлийг хэмжих боломжтой, хэрэглэгчид ойлгомжтой, төвийг сахисан байх ёстой. “Үйлчилгээ сайн” гэсэн үгийг шалгахын оронд захиалгыг гэрээний хугацаанд хүргэсэн хувь, гомдол шийдсэн хугацаа, хэмжилтийн хамрах хүрээг тодорхойлно. Удирдлага тайлан гаргаагүй тохиолдолд шууд баталгаажуулалтын зохион байгуулалт боломжтой эсэхийг тусад нь авч үзнэ; ердийн тайлангийн аудитын нөхцөлийг механикаар хуулж болохгүй.
| Асуух зүйл | Тодруулах шийдвэр |
|---|---|
| Хэн мэдээлэлд найдах вэ? | Зориулалтын хэрэглэгч ба тайлан түгээх хүрээ |
| Ямар зүйлийг хэмжих вэ? | Тайлан, үзүүлэлт, тогтолцоо эсвэл нийцэл |
| Ямар хугацааг хамрах вэ? | Нэг өдөр, бүтэн жил эсвэл үйл явдлын хугацаа |
| Юутай харьцуулах вэ? | Тайлагналын суурь, хууль, гэрээ, нийтэлсэн шалгуур |
| Ямар итгэл шаардах вэ? | Үндэслэлтэй, хязгаарлагдмал эсвэл баталгаажуулалтгүй ажил |
Өөр өөр хэрэглэгч нэг тайланг өөрөөр ойлгож болзошгүй. Иймээс тайлангийн гарчиг, дүгнэлтийн үг, хязгаарлалтыг хамрах хүрээтэй нийцүүлнэ. Зөвхөн нэг агуулах шалгасан үр дүнгээр бүх компанийн бараа материалыг бүрэн баталгаажуулсан мэт ойлголт төрүүлж болохгүй.
Хэрэглэгчийн хүсэлт, гүйцэтгэх боломж, хуульд заасан эрх гурвыг нэг хүснэгтээр холбож үз. Хэрэглэгч бүх залиланг илрүүлэх баталгаа хүсэж байхад зөвхөн санхүүгийн тайлангийн аудитын гэрээ санал болговол хүлээлтийн зөрүү үүснэ. Үүнийг жижиг үсгээр бичсэн хязгаарлалтаар бус зорилго, хийх ажил, хүргэх үр дүнг уулзалтаар тайлбарлаж шийднэ.
Баталгаажуулалтын эрсдэлийг тэг болгох боломжгүй. Түүвэр, шийдэл шаардсан үнэлгээ, баримтын хуурамч байдал, удирдлагын мэдээлэл нуух боломж нь ажилд хязгаар үүсгэдэг. Гэхдээ эдгээр нь шаардлагатай горимыг орхих тайлбар болохгүй. Хязгаарлагдмал баталгаажуулалттай ажилд ч утгатай түвшний нотолгоо, тохирох шалгуур хэрэгтэй. “Бага ажилласан” гэдэг үг дангаараа ажлын төрлийг тодорхойлохгүй.
Хүлээн авах шийдвэрт гурван мөрийн дүгнэлт бич: хэрэглэгчийн асуулт юу, ямар нотолгоогоор хариулах вэ, тайланд ямар хязгаарлалтыг ойлгуулах вэ. Ингэснээр борлуулсан үйлчилгээ ба гүйцэтгэсэн ажил зөрөхөөс сэргийлнэ.
“Оргил Трейд” компанийн банк авлагын 1,800 сая үлдэгдэл найдвартай эсэхийг мэдэхийг хүсэв. Компанийн захирал хамгийн том арван харилцагчийг л тулгах санал тавьжээ. Эдгээр арван харилцагч нийт үлдэгдлийн 70%-ийг эзэлдэг боловч үлдсэн 30%-д хугацаа хэтэрсэн олон жижиг данс байна.
Эхний хувилбарт банк зөвхөн нэр заасан арван харилцагчийн үлдэгдлийг баталгаажуулах горим, тайлагнах зөрүүг зөвшөөрч болно. Энэ тохиолдолд гүйцэтгэгч бодит үр дүнг тайлагнана. Хоёр дахь хувилбарт нийт авлагын оршин байх, эрх, үнэлгээний талаар дүгнэлт хүсвэл баталгаажуулалтын зорилго, тохирох шалгуур, эрсдэлд суурилсан сонголт, хангалттай нотолгоог шинээр төлөвлөнө.
Шийдлийн үндэс. Үлдэгдлийн 70%-ийг хамарсан гэдэг нь ажлын чанар, дүгнэлтийн үндэслэлийг дангаараа тогтоохгүй. Том харилцагчид хугацаандаа төлдөг, жижиг харилцагчид төлбөрийн хүндрэлтэй байж болно. Үнэлгээний эрсдэл үлдсэн хэсэгт төвлөрч байгаа эсэхийг насжилт, дараах орлого, маргаанаар шалгана.
• Хэрэглэгчийн шийдвэрийг нэг өгүүлбэрээр тодорхойл.
• Хэмжих зүйл, шалгуур, хугацааны заагийг бич.
• Удирдлага ба гүйцэтгэгчийн үүргийг ялга.
• Хийх ажил болон гаргах тайлангийн хэлбэрийг холбож тохир.
• Нотолгоо хүрэлцэхгүй бол тайланг хэрхэн өөрчлөхийг урьдчилан ярилц.
Эргэцүүлэх асуулт. “Баталгаажсан” гэсэн тамга ямар төрлийн ажил, ямар хамрах хүрээг илэрхийлж байгааг хэрэглэгч ойлгохгүй бол эрсдэлийг хэн хэрхэн бууруулах вэ? Хариу нь зөвхөн тамганы загвар бус гэрээ, тайлангийн тодорхой хэллэг, хэрэглэгчтэй хийсэн харилцаанд байна.
Лавлах: ISA 200; баталгаажуулалтын үзэл баримтлал; ISRE 2400; ISRS 4400, 4410 [S01].
Дасгал 1 (10 оноо). Зээлдүүлэгч 600 саяын авлагын зөвхөн таван нэрлэсэн үлдэгдлийг тулгаж, зөрүүг мэдэх хүсэлттэй. Захирал уг үр дүнгээр “бүх авлага барагдана” гэсэн баталгаа авахыг хүсэв. Ажлын төрөл, хоёр тохирох горим, тайлангийн хязгаарыг бич.
Тайлбартай хариу. Тохиролцсон горим тохирч болно: нэрлэсэн харилцагчийн гадаад хариуг дэвтэртэй тулгах, заасан хугацааны дараах төлбөрийг банкны баримттай тулгах. Тайланд хийсэн ажил ба бодит зөрүүг мэдээлнэ. Үлдсэн авлага, ирээдүйн төлөлт, нийт санхүүгийн тайланд баталгаажуулалтын дүгнэлт өгөхгүй. Илүү өргөн дүгнэлт шаардвал тусдаа зорилго, шалгуур, ажлыг тохирно.
Оноо: төрөл 2; хоёр горим нийт 4; хязгаар 2; өргөн хүсэлтийг шийдвэрлэх арга 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 200.11, 15–17: зорилго, эргэлзэх хандлага, мэргэжлийн дүгнэлт, нотолгоо [S22].
Суралцах зорилт: Монгол Улсын эрх зүйн мандатыг олон улсын стандартын аргачлалаас ялгаж, хэрэглэх хувилбарыг баримтжуулах.
Аудитын үйл ажиллагаанд хэд хэдэн түвшний шаардлага зэрэг үйлчилдэг. Хууль нь ямар этгээд ямар эрхээр ажиллах, хэн аудит хийлгэх, талуудын үүрэг, хариуцлагыг тогтооно. Стандарт нь ажлын зорилго, гүйцэтгэлийн шаардлага, тайлагналын зарчмыг тодорхойлно. Байгууллагын аргачлал нь эдгээрийг өдөр тутмын хөтөлбөр, маягт, хяналтын дараалалд буулгана. Доод түвшний маягтаар дээд түвшний шаардлагыг сулруулж болохгүй.
Монгол Улсад хувийн хэвшлийн аудит, төрийн аудит, татварын хяналт шалгалт нэг эрх зүйн дэглэмтэй биш. Аудитын тухай хуулийн зөвшөөрөл, мэргэжлийн шаардлага; Төрийн аудитын тухай хуулийн бүрэн эрх; Татварын ерөнхий хуулийн хяналт шалгалтын эрх, ажиллагааг тус тусад нь ойлгоно. Дотоод аудитын эрх нь байгууллагын дүрэм, аудитын хороо, удирдлагын баталсан мандат болон холбогдох зохицуулалтаар тодорхойлогдоно.
| Баримт бичиг | Ажлын эхэнд асуух асуулт |
|---|---|
| Аудитын тухай хууль | Гүйцэтгэгчийн зөвшөөрөл, үйлчилгээ, талуудын үүрэг юу вэ? |
| Төрийн аудитын тухай хууль | Шалгах объект, бүрэн эрх, тайлагнах шаардлага юу вэ? |
| Бүртгэл, тайлагналын хууль ба стандарт | Тайланг ямар сууриар бэлтгэсэн бэ? |
| Салбарын зохицуулалт | Нэмэлт тайлан, хугацаа, хязгаарлалт байгаа юу? |
| Гэрээ, ажлын удирдамж | Зорилго, хамрах хүрээ, хэрэглэгч хэн бэ? |
Энэ ном бүх уншигчид нээлттэй боловч тусгай эрхтэй үйл ажиллагааны шаардлагыг өөрчлөхгүй. Эрх зүйн дүгнэлт гаргах шаардлагатай төвөгтэй асуудлаар зохих хууль зүйн мэргэжилтний оролцоог төлөвлөнө.
Шинэ эмхэтгэл хэвлэгдсэн өдөр, стандарт хүчин төгөлдөр болох өдөр, тухайн улсын нэвтрүүлэх өдөр гурав адил байх албагүй. Аудитын тайлан гаргах өдрөөр л стандартаа сонгох нь алдаа. Тайлант үе эхэлсэн огноо, тухайн стандартын шилжилтийн заалт, эрт хэрэгжүүлэх боломж, орон нутгийн шийдвэрийг хамтад нь тэмдэглэнэ.
IAASB-ийн 2026 оны эмхэтгэлд ISA, чанарын удирдлага, нягтлах ажил, бусад баталгаажуулалт, холбогдох үйлчилгээ болон шинэ тогтвортой байдлын стандарт багтсан. Үүнд орсон ISA 240 шинэчилсэн хувилбар, ISA 570 Revised 2024 нь 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдэд үйлчилнэ. Эрт хэрэгжүүлээгүй 2026 оны календарь жилийн аудитад эдгээрийг автоматаар хэрэглэж болохгүй.
| Хувилбарын бүртгэлийн талбар | Жишээ тэмдэглэл |
|---|---|
| Тайлант үе | 2026.01.01-2026.12.31 |
| Ашигласан стандарт | ISA 570, тухайн үед мөрдөх хувилбар |
| Шинэчлэлийн огноо | Дараагийн тайлант үеэс хамаарах эсэх |
| Орон нутгийн хэрэглээ | Баталгаат эх, холбогдох шийдвэрийг тулгасан |
| Багт хүргэх заавар | Ажлын хуудас, тайлангийн загварт өөрчлөлт оруулах |
Стандартын төсөл, тайлбарлах нийтлэл, эцэслэн баталсан шаардлагыг ялгана. Хэлэлцүүлгийн төсөл нь ирээдүйн чиглэлийг харуулж болох боловч одоогийн заавал мөрдөх шаардлага гэж ишлэхгүй. Багийн ахлагч ашигласан хувилбарыг эхэнд баталж, ажлын явцад өөрчлөгдвөл ямар хэсэгт нөлөөлснийг бүртгэнэ.
Эхлээд байгууллагын эрх зүйн хэлбэр, өмчлөл, үйл ажиллагаа, тайлагналын суурь, хэрэглэгчийг тогтооно. Дараа нь аудит заавал хийлгэх нөхцөл, хугацаа, эрх бүхий гүйцэтгэгч, нэмэлт салбарын шаардлагыг холбогдох хуулийн эхтэй тулгана. “Бүх компани ижил хугацаанд аудит хийлгэнэ” гэсэн ерөнхий өгүүлбэр нь энэ шалгалтыг орлохгүй.
Аудитын тухай хуулийн 4, 5, 10 дугаар зүйлийг эрхлэх зөвшөөрөл, стандарт, заавал аудит хийлгэх хүрээ гэсэн тусдаа асуултаар уншина. Гэрээний нөхцөл хуулийн зайлшгүй шаардлагыг хасахгүй. Төрийн аудитын объектод хамаарсан нь хувийн гэрээт аудитор тухайн төрийн байгууллагын бүрэн эрхийг эдэлнэ гэсэн үг биш.
Хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн тэмдэглэлтэй ажиллахдаа хүчин төгөлдөр болсон өдөр, шилжилтийн зохицуулалт, тухайн үйл явдлын огноог холбоно. Цахим эхийн хаяг, заалт, хэрэглэсэн хувилбар, шийдвэрт нөлөөлсөн нөхцөлийг ажлын файлд хадгал. Номд буй сургалтын кейсийн огноо нь бодит үйлчлүүлэгчийн хувилбар сонголтыг орлохгүй.
Төрийн өмчийн оролцоотой компанийн санхүүгийн тайланг гэрээт аудитор шалгаж байна. Үүний зэрэгцээ төрийн аудитын байгууллага тухайн компанид олгосон төсвийн хөрөнгө зориулалтын дагуу ашиглагдсан эсэхийг шалгахаар болжээ. Нэг байгууллага дээр хоёр ажил явагдсан нь автоматаар давхардсан ажил гэсэн үг биш.
Санхүүгийн тайлангийн аудитор тайлангийн материаллаг буруу илэрхийлэлд төвлөрнө. Төрийн аудитын ажлын зорилго, хамрах хүрээ, тайлагнах бүрэн эрх нь баталсан мандатаас хамаарна. Нийцлийн эсвэл гүйцэтгэлийн асуудал нь дүнгээрээ бага боловч нийтийн ашиг сонирхлын хувьд чухал байж болно. Нэг талын ажлын үр дүнг ашиглахдаа зорилго, шалгуур, нотолгооны чанар, нууцлалын нөхцөлийг үнэлнэ.
• Хоёр ажлын зорилго, тайланг хэрэглэгчдэд нь тусад нь тайлбарлана.
• Мэдээлэл солилцох хууль ёсны үндэс, зөвшөөрөл, нууцын ангиллыг тогтооно.
• Нийтлэг баримтыг дахин шаардахыг багасгаж болох ч дүгнэлтийн хариуцлагыг шилжүүлэхгүй.
• Зөрүүтэй үр дүн гарвал шалгуур, хамрах хугацаа, сонголт, тооцоог тулгана.
Шийдвэрийн тэмдэглэл. “Өөр байгууллага шалгасан” нь ажлыг алгасах үндэслэл биш. Шалгасан зорилго нь бидний зорилгод нийцэж байгаа эсэх, тэдний нотолгоонд найдах боломжтой эсэхийг эхлээд шийднэ. Харин хуульд заасан бүрэн эрхийг гэрээгээр хязгаарлах, гэрээт аудиторыг татварын акт тогтоох эрхтэй мэт үзэх нь мөн буруу.
Лавлах: Монгол Улсын Аудитын тухай хууль [S02], Төрийн аудитын тухай хууль [S03]; IAASB 2026 [S01].
Дасгал 2 (10 оноо). Төрийн өмчийн оролцоотой компанийн тайлангийн аудитор худалдан авалтын зөрчил илрүүлээд өөрөө татварын акт тогтоох санал гаргав. Эрхийн болон аудитын ажлын асуудлыг ялга; дараагийн гурван алхмыг бич.
Тайлбартай хариу. Гэрээт аудитын эрх нь татварын акт тогтоох эрх биш. Зөрчлийн баримт, холбогдох хууль ба гэрээний нөхцөлийг шалгана; тайлангийн дүн, тодруулга болон эрсдэлд нөлөөг үнэлнэ; удирдлага, засаглах эрх бүхий этгээдтэй харилцаж, хуульд шаардсан гаднын мэдээлэх үүргийг тусад нь тогтооно. Эрхгүй шийдвэр гаргахын оронд зохих эрх бүхий байгууллагын ажиллагаатай уялдуулна.
Оноо: эрхийн ялгаа 4; нотолгоо 2; тайлангийн нөлөө 2; мэдээлэх дараалал 2.
Заалтын лавлагаа: Аудитын тухай хуулийн 4, 5, 10 дугаар зүйл; тухайн ажилд хамаарах бусад зүйл, зөвшөөрлийн нөхцөлийг нэгтгэсэн эхээр тулгана [S02].
Суралцах зорилт: Ёс зүйн аюулыг нэрлэхээс гадна баримтаар үнэлж, үндэслэлтэй шийдвэр ба харилцааны мөр үүсгэх.
Мэргэжлийн нягтлан бодогч шударга байдал, бодитой хандлага, мэргэжлийн ур чадвар ба хянамгай ажиллагаа, нууцлал, мэргэжлийн зан төлөвийг баримтална. Аудитын хараат бус байдал нь сэтгэлгээний бодит байдал болон бусдад хэрхэн харагдах байдлыг хамарна. “Би нөлөөнд автахгүй” гэсэн хувийн итгэл нь гаднын үндэслэлтэй ажиглагчийн эргэлзээг шийдвэрлэхгүй.
| Аюул | Кейс дэх дохио | Боломжит хариу арга хэмжээ |
|---|---|---|
| Хувийн ашиг сонирхол | Аудитын багийн гишүүн үйлчлүүлэгчийн хувьцаатай | Хориглосон ашиг сонирхлыг арилгах эсвэл тухайн хүнийг ажлаас чөлөөлөх |
| Өөрийн ажлыг хянах | Баг өөрөө хийсэн үнэлгээгээ аудитлах | Хориглолтыг эхэлж шалгах; зөвшөөрөгдөх бол тусдаа баг ба хараат бус хяналт |
| Өмгөөлөн дэмжих | Аудитор үйлчлүүлэгчийн хувьцааг сурталчлах | Аудиттай үл нийцэх үүргээс татгалзах |
| Танил талын | Ойрын гэр бүлийн хүн санхүүгийн захирал | Багийн бүрэлдэхүүн, харилцааны нөлөөг үнэлж шийдвэрлэх |
| Дарамт шахалтын | Зөрчлийг засахыг шаардвал гэрээ цуцална гэх | Засаглах эрх бүхий этгээдэд мэдээлэх; үргэлжлүүлэх боломжийг үнэлэх |
Эхлээд бодит харилцаа, санхүүгийн сонирхол, үйлчилгээний шинжийг тогтооно. Дараа нь тодорхой хориг байгаа эсэхийг шалгана. Хориглосон үйлчилгээг “өөр баг ажиллуулах” нэрээр зөвшөөрөгдсөн болгож болохгүй. Хориггүй тохиолдолд аюулын ноцтой байдал, хамгаалах арга хэмжээний үр нөлөөг үнэлнэ. Шийдэгдээгүй аюул үлдвэл ажлыг хүлээн авахгүй эсвэл үргэлжлүүлэхгүй байх хувилбарыг авч үзнэ.
Мэргэжлийн үл итгэх хандлага нь бүх хүнийг худалч гэж үзэх хандлага биш. Харин зөрүүтэй нотолгоог анзаарах, удирдлагын тайлбарыг бие даасан баримтаар шалгах, өмнөх туршлагадаа хэт найдахгүй байх явдал. Жишээ нь борлуулалтын захирал “харилцагч удахгүй төлнө” гэсэн ч банкны орлого, тохиролцсон төлбөрийн хуваарь, худалдан авагчийн санхүүгийн хүндрэл зэрэг баримтыг шалгана.
Компанийн өдөр тутмын удирдлага болон түүний үйл ажиллагааг хянах эрх бүхий этгээд ижил хүмүүс байх албагүй. Том байгууллагад төлөөлөн удирдах зөвлөл, аудитын хороо хяналтын үүрэгтэй байдаг. Жижиг байгууллагад өмчлөгч өөрөө удирддаг тул албан тушаалын нэр бус бодит үүргийг тодруулна. Хэн санхүүгийн тайланг батлах, хэн аудитын үр дүнг хэлэлцэх, хэн удирдлагын залилангийн сэжиг хүлээн авахыг төлөвлөлтийн үед тогтооно.
Харилцаа нь зөвхөн эцсийн тайлан хүргүүлэх үйлдэл биш. Аудитын хамрах хүрээ, чухал эрсдэл, хараат бус байдал, хугацаа, илэрсэн хүндрэл, удирдлагын шийдлийн чанар, засварлаагүй алдааг ажлын тохирох үе шатанд мэдээлнэ. Үүний зэрэгцээ бүх нарийвчилсан сорилыг урьдчилан дэлгэж, гэнэтийн шалгалтын үр нөлөөг бууруулахгүй.
| Харилцах үе | Гол агуулга | Баримтжуулах зүйл |
|---|---|---|
| Төлөвлөлт | Зорилго, эрсдэл, хугацаа | Оролцогч, тохирсон дараагийн алхам |
| Гүйцэтгэл | Чухал хяналтын доголдол | Нөхцөл, нөлөө, шуурхай арга хэмжээ |
| Дуусгалт | Зөрүү ба тайлангийн шийдвэр | Удирдлагын хариу, шийдэгдээгүй асуудал |
| Дараах хяналт | Зөвлөмжийн хэрэгжилт | Хариуцагч, хугацаа, дахин шалгасан нотолгоо |
Аудитор зөвлөгөө өгч болох боловч удирдлагын шийдвэрийг өөрөө гаргахгүй. Жишээлбэл, авлагын үнэлгээний сул талыг тайлбарлаж болох ч удирдлагын өмнөөс ямар харилцагчийг данснаас хасахыг дангаар шийдэх нь хариуцлагын заагийг алдагдуулна.
ТУЗ байгаа гэдгээр санхүүгийн захиралтай ярилцсан бүх асуудал зохих түвшинд хүрсэн гэж үзэхгүй. Санхүүгийн тайлагналд хяналт тавих үүрэг хэнд байгааг дүрэм, хорооны мандат, бодит ажиллагаагаар тогтооно. Эзэн нь өөрөө удирддаг байгууллагад нэг хүн хэд хэдэн үүрэгтэй байж болох ч мэдээлэл хүлээн авсан үүргийг ялгаж тэмдэглэнэ.
Харилцаа зөвхөн жилийн эцсийн захидал биш. Төлөвлөсөн хамрах хүрээ, хугацаа, чухал эрсдэл, аудитын явцад тулгарсан хүндрэл, чухал шийдэл, засагдаагүй алдааг тохирох үед мэдээлнэ. Хугацаа хэт орой бол мэдээлэл шийдвэрт ашиглагдахгүй. Нууцлалын шаардлага ба мэдээлэх үүргийн зөрчил байвал баримтыг задлахаас өмнө эрх зүйн үндэс, хүлээн авагчийг тогтооно.
Мэргэжлийн шийдлийн тэмдэглэлд боломжит хувилбаруудыг үлдээ. Зөвхөн сонгосон шийдлээ тайлбарлах бус яагаад өөр хувилбарыг няцааснаа бичвэл дараах хяналт шийдвэрийн логикийг сэргээж чадна.
Борлуулалтын удирдлага том харилцагчийн 90 сая авлагыг бүрэн төлөгдөнө гэж үзэж байна. Харилцагчийн төлбөр зургаан сар хоцорсон, гэрээний маргаан үүссэн боловч захирал “олон жил хамтарсан” гэж тайлбарлав. Аудитын багийн өмнөх жилүүдийн туршлага ч эерэг байжээ.
Энэ нөхцөлд туршлага нь судлах эхлэл болохоос одоогийн нотолгоог орлохгүй. Баг дараах төлбөр, маргааны баримт, төлбөрийн санал, баталгааны хэрэгжих боломж, хүлээгдэж буй алдагдлын загварыг шалгана. Эерэг нотолгоотой зэрэгцэн сөрөг нотолгоог жагсааж, аль нь ямар дүгнэлтийг дэмжиж байгааг тэмдэглэнэ. Удирдлагын шударга байдлыг ерөнхийд нь дүгнэхээс өмнө тухайн үнэлгээний үндэслэлийг шалгах хэрэгтэй.
Хариуны жишээ. “Төлбөрийн баталгаатай хуваарь, гуравдагч талын нотолгоо байхгүй тул харилцагчийн удаан хугацааны харилцааг дангаар нь нөхөн төлөгдөх нотолгоо гэж үзээгүй. Насжилт, маргаан, дараах орлогын мэдээллээр удирдлагын үнэлгээний таамаглалыг дахин шалгана.”
Би зөвхөн анхны таамгаа дэмжих баримт хайсан уу? Өөрөөр тайлбарлах боломжтой нөхцөлийг авч үзсэн үү? Чухал баримт байхгүйг “алдаа байхгүй” гэж андуурсан уу? Надаас өөр туршлагатай хүн энэ баримтаар ижил дүгнэлтэд хүрэх үү?
Сайн шийдэл нь дараа нь таарсан эсэхээр л хэмжигдэхгүй. Шийдвэр гаргах үед байсан мэдээллийг зохистой цуглуулж, эсрэг нотолгоог үнэлж, үндэслэлээ баримтжуулсан эсэхээр үнэлэгдэнэ.
Дасгал 3 (10 оноо). Санхүүгийн захирал 18 саяын залилангийн сэжгийг “материаллаг байдлын 30-аас бага” гэж аудитын хороонд мэдээлэхгүй байхыг хүсэв. Ямар хоёр тусдаа асуудлыг үнэлж, хэнд хэрхэн мэдээлэх вэ?
Тайлбартай хариу. Тоон материаллаг байдал болон залилангийн чанарын нөлөөг тусад нь үнэлнэ. Удирдлагын оролцоо, хяналт давалт, бусад ижил бичилт, тайлбарын найдвартай байдлыг судална. Зохих засаглах түвшинд баримт ба тодорхойгүй байдлыг мэдээлж, хуулийн гаднын мэдээлэх үүргийг шалгана. “18 бага” гэсэн ганц үндэслэлээр асуудлыг хаахгүй; сэжгийг гэм буруугийн эцсийн дүгнэлт гэж бичихгүй.
Оноо: хоёр үнэлгээ 4; нэмэлт ажил 2; зөв түвшний харилцаа 2; дүгнэлтийн хязгаар 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 260.14–17, 19: засаглах эрх бүхий этгээдтэй харилцах асуудал ба хэлбэр [S22]; ёс зүйн хүрээ [S04].
Суралцах зорилт: Хараат бус байдлын хориг ба хамгаалах арга хэмжээг ялгаж, давхар үйлчилгээний шийдвэрийг нотлох.
Хараат бус байдал нь зөвхөн аудитын тайланд гарын үсэг зурах хүний асуудал биш. Багийн гишүүд, гэрээт ажлын хяналт хийдэг хүн, байгууллага болон холбогдох сүлжээний харилцааг хамруулан үнэлнэ. Санхүүгийн ашиг сонирхол, ойрын гэр бүлийн албан тушаал, ажилд орох хэлэлцээр, бэлэг, төлбөрийн өр, удаан хугацааны харилцаа зэрэг нөхцөл өөр өөр аюул үүсгэнэ.
Тодорхой хориг байгаа эсэхийг эхэлж шалгана. Хориглосон үйлчилгээнд өөр баг томилсон нь хоригийг арилгахгүй. Хориггүй нөхцөлд аюулын түвшин, боломжит хамгаалалт, үндэслэлтэй гаднын ажиглагчийн үнэлгээг авч үзнэ. Нийтийн ашиг сонирхол бүхий байгууллага болон бусад үйлчлүүлэгчид тавих шаардлага ялгаатай байж болох тул ангиллаа баталгаажуулна.
| Харилцаа | Аюул үүсэх шалтгаан |
|---|---|
| Үйлчлүүлэгчийн хувьцаа эзэмших | Санал дүгнэлт хувийн хөрөнгийн өгөөжид нөлөөлөх |
| Аудитлах тооцооллыг өөрөө бэлтгэх | Өмнөх шийдвэрээ хамгаалах хандлага |
| Нэг үйлчлүүлэгчээс их орлого хамаарах | Орлогыг алдах дарамт |
| Удирдлагатай удаан дотно ажиллах | Асуудлыг шүүмжлэлгүй хүлээн авах |
| Аудитын үр дүнгээс хөлс хамаарах | Тодорхой дүгнэлт гаргах эдийн засгийн сонирхол |
Жилд нэг удаа мэдүүлэг авах нь хангалтгүй байж болно. Гэрээ эхлэх, баг өөрчлөгдөх, шинэ үйлчилгээ нэмэгдэх, харилцаанд өөрчлөлт орох үед үнэлгээг шинэчилнэ. Мэдүүлгийн хоосон талбар, тодорхойгүй хариуг автоматаар “асуудалгүй” гэж тооцохгүй.
Аудитын үйлчлүүлэгч тайлан хаахад туслах, татварын тооцоо хийх, систем сонгох, хөрөнгө үнэлэх хүсэлт гаргаж болно. Тус бүрийн үйлчилгээний агуулгыг нэрээр нь бус бодит шийдвэр гаргах эрхээр үнэлнэ. Өгөгдөл шивэх тусламж, нягтлан бодох бодлого сонгох шийдвэр хоёрын ялгаа чухал. Удирдлага чадвартай хүн томилж, шийдвэр болон үр дүнгийн хариуцлагыг өөртөө авсан эсэхийг шалгана.
Үйлчилгээ аудитаар шалгах тоо, тайлангийн чухал шийдлийг шууд бий болгож байгаа бол өөрийн ажлыг хянах аюул үүснэ. Тухайн үйлчлүүлэгчийн ангилал, үйлчилгээний хориг, материаллаг байдал, субъектив шийдлийн хэмжээ, хамгаалалтын бодит үр нөлөөг үнэлнэ. “Тусдаа гэрээтэй” гэдэг нь аюулгүй гэсэн нотолгоо биш.
| Талбар | Бичих агуулга |
|---|---|
| Санал болгосон үйлчилгээ | Бодит ажил, хүргэх үр дүн |
| Удирдлагын шийдвэр | Хэн таамаглал, бодлого, дүнг батлах вэ? |
| Аудиттай огтлолцох хэсэг | Аль данс, тодруулга, системд нөлөөлөх вэ? |
| Хориг ба нөхцөл | Хэрэглэх кодын хэсэг, орон нутгийн шаардлага |
| Шийдвэр | Зөвшөөрөх, өөрчлөх, татгалзах; үндэслэл |
Зөвшөөрсөн үйлчилгээний нөхцөл ажлын явцад өөрчлөгдвөл анхны зөвшөөрөлд найдаж үргэлжлүүлэхгүй. Жишээлбэл, анх зөвхөн тайлангийн загвар тайлбарлах байсан ажил бодлогын сонголт, үнэлгээ, бичилтийг өөрөө батлах хэмжээнд хүрвэл дахин үнэлнэ.
Хамаарлыг зөвхөн нэрлэж тэмдэглэх нь хангалтгүй. Санхүүгийн ашиг сонирхлын эзэн, шууд эсвэл дам шинж, гэр бүлийн холбоо, албан тушаал, тухайн хүний аудитад нөлөөлөх боломжийг тодруулна. Үйлчилгээний хувьд хэн өгөгдөл өгсөн, хэн таамаглал сонгосон, хэн эцсийн шийдвэр гаргасан гэдгийг ялгана.
Удирдлагын хариуцлага хүлээх нь зөвхөн албан тушаалын нэртэй холбоогүй. Харилцагчийн ажилтанд төлбөр батлах заавар өгөх, дотоод хяналтын эзний шийдвэрийг гаргах, тайлангийн бодлогыг өөрөө батлах нь бодит хариуцлага авах шинжтэй. Үүнийг “зөвлөх үйлчилгээ” гэсэн гэрээний нэр өөрчлөхгүй.
Хамгаалалтын үр нөлөөг хэрхэн хэмжсэнийг бич. Бие даасан хяналт хийх хүн хангалттай эрх, хугацаа, ур чадвартай байсан уу; тухайн асуудлын баримтыг үзсэн үү; шийдвэр өөрчлөх боломжтой байсан уу? Зөвхөн хянагчийн нэр оруулах нь бодит хамгаалалт биш.
Аудитын үйлчлүүлэгч өмнөх жилийн хөлсөө төлөөгүй. Одоогийн жилийн тайлан гарах хугацаа ойртсон бөгөөд удирдлага “өөрчлөлтгүй дүгнэлт гарвал бүх төлбөрийг хийнэ” гэж хэлжээ. Энэ нь зөвхөн авлага барагдуулах асуудал бус хувийн ашиг сонирхол, дарамтын аюул юм.
Баг хэлсэн үгийг тэмдэглэж, гэрээт ажлын удирдагч болон хараат бус байдлыг хариуцсан хүнд мэдээлнэ. Төлбөрийн хэмжээ, хугацаа, нөхцөл, байгууллагын санхүүгийн хамаарал, хөлс нь зээлийн шинжтэй болсон эсэх, ажил үргэлжлүүлэх боломжийг үнэлнэ. Засаглах эрх бүхий этгээдэд тохирох түвшинд мэдээлж, төлбөр ба аудитын дүгнэлтийг холбосон нөхцөлийг хүлээн авахгүй.
Хамгаалалтын боломж. Авлагыг шийдвэрлүүлэх, нэмэлт хараат бус хяналт хийлгэх, багийн оролцоог өөрчлөх зэрэг арга байж болно. Гэхдээ аюул зөвшөөрөхүйц хэмжээнд буураагүй бол эдгээрийг жагсаасан төдийд ажлыг үргэлжлүүлэх үндэслэл бүрдэхгүй. Хууль, гэрээний үүргийг харгалзан татгалзах эсвэл харилцааг дуусгах боломжийг авч үзнэ.
Өөрийгөө шалга. Үйлчлүүлэгч төлбөрөө төлсөн ч өмнөх дарамтын нөлөө бүрэн арилсан уу? Төлөлт нь санхүүгийн нэг нөхцөлийг шийдэж болох боловч удирдлагын шударга байдал, ирээдүйн дарамтын эрсдэл, нотолгоог саатуулах хандлагыг дахин үнэлэх хэрэгтэй.
Лавлах: IESBA Code, хараат бус байдлын шаардлага, төлбөр ба аудитын бус үйлчилгээний зохицуулалт [S04].
Дасгал 4 (10 оноо). Аудитын баг үйлчлүүлэгчийн авлагын бууралтын хувийг өөрсдөө сонгож, дараа нь тэр тооцоог аудитлахаар болжээ. Үйлчлүүлэгч “би гарын үсэг зурна” гэв. Эрсдэл, шаардлагатай шийдвэрийг тайлбарла.
Тайлбартай хариу. Өөрийн ажлыг хянах аюул, удирдлагын шийдвэрийг өөртөө авах асуудал үүснэ. Үйлчлүүлэгчийн ангилал ба үйлчилгээний хоригийг эхэлж шалгана. Удирдлагын гарын үсэг дангаараа мэдлэгтэй шийдвэр, хариуцлагыг нотлохгүй. Удирдлага үндэслэлтэй таамаглал сонгож хариуцах чадвартай байх, зөвшөөрөгдөх үйлчилгээнд бодит хамгаалалт тогтоох шаардлагатай. Хоригтой эсвэл шийдвэрлээгүй аюултай бол тухайн үйлчилгээг хүлээж авахгүй.
Оноо: аюул ба хариуцлага 4; хоригийн шалгалт 2; гарын үсгийн хязгаар 2; шийдвэр 2.
Заалтын лавлагаа: Хараат бус байдал, удирдлагын үүрэг, аудитын бус үйлчилгээний нөхцөлийг IESBA Code-ийн тухайн үед хүчинтэй хэсгээр шалгана [S04]. ISA 220.13–14: чанарын хариуцлага [S22].
Суралцах зорилт: Чанарын зорилго, эрсдэл, хариу арга хэмжээ, хяналт ба залруулгыг нэг тогтолцоо болгон төлөвлөх.
Аудитын чанар нь зөвхөн чадварлаг нэг аудитороос хамаарахгүй. Байгууллагын засаглал, ёс зүй, үйлчлүүлэгч сонголт, ажлын гүйцэтгэл, хүн ба технологийн нөөц, мэдээлэл, хяналт үнэлгээ хамтдаа ажиллах ёстой. ISQM 1 нь байгууллагын чанарын удирдлагын тогтолцоо, ISQM 2 нь шаардлагатай гэрээт ажлын чанарын хяналтын үнэлгээ, ISA 220 нь тухайн аудитын чанарыг удирдах хариуцлагад чиглэнэ.
| Бүрэлдэхүүн | Практикт шалгах зүйл |
|---|---|
| Эрсдэлийн үнэлгээний үйл явц | Зорилго, эрсдэл, хариу арга хэмжээ хоорондоо холбоотой эсэх |
| Засаглал ба манлайлал | Хугацаа, орлогын дарамтад чанарыг хамгаалсан бодит шийдвэр |
| Холбогдох ёс зүйн шаардлага | Хараат бус байдлын мэдэгдэл, зөрчил шийдвэрлэсэн баримт |
| Хүлээн авах ба үргэлжлүүлэх | Үйлчлүүлэгчийн шударга байдал, ажлыг гүйцэтгэх чадвар |
| Гэрээт ажлын гүйцэтгэл | Чиглүүлэх, хянах, зөвлөлдөх, санал зөрөлдөөнийг шийдэх |
| Нөөц | Хүн, технологи, арга зүй, гаднын үйлчилгээний тохиромжтой байдал |
| Мэдээлэл ба харилцаа | Чухал мэдээлэл зөв хүндээ хугацаандаа хүрсэн эсэх |
| Хяналт үнэлгээ ба залруулга | Дутагдлын шалтгааныг арилгаж, үр дүнг дахин шалгасан эсэх |
Жижиг байгууллагад хэд хэдэн үүргийг нэг хүн хариуцаж болох ч үүрэг алга болохгүй. Жишээлбэл, өөрөө гаргасан төвөгтэй шийдвэрээ бие даан хянах боломжгүй бол гаднын чадвартай хянагч хэрэгтэй байж болно. Гэрээт ажлын чанарын хяналт шаардлагатай үед түүнийг дуусгалгүй тайлангийн огноо тавихгүй. Хяналтын үнэлгээ нь гэрээт ажлын түншийн нийт хариуцлагыг шилжүүлдэггүй.
Чанарыг зөвхөн эцэст нь файлыг хянахтай адилтгаж болохгүй. Зорилго, эрсдэл, хариу арга хэмжээ, хяналт үнэлгээ, засварлах үйл ажиллагаа холбоотой байх ёстой. Жишээлбэл, шинэ салбарын үйлчлүүлэгч олноор авсан боловч багийн туршлага нэмэгдээгүй бол сургалт, мэргэжилтэн, гэрээ сонголт, хяналтын нөөцийг хамтад нь өөрчлөх шаардлагатай.
Чанарын зорилго нь байгууллагын хэмжээтэй уялдах боловч жижиг байгууллагад чанарын үүрэг байхгүй гэсэн үг биш. Хэд хэдэн үүргийг нэг хүн гүйцэтгэж болох ч өөрийн шийдлийг хараат бусаар хянах боломж, гаднын зөвлөх ашиглах шаардлага, нөөцийн бодит хязгаарлалтыг үнэлнэ. Орлого, хугацааны дарамт чанарын шийдвэрийг орлох ёсгүй.
| Чанарын эрсдэл | Хариу арга хэмжээ | Хяналтын нотолгоо |
|---|---|---|
| Туршлагагүй багт төвөгтэй үнэлгээ өгөх | Мэргэжилтэн, сургалт, урьдчилсан хяналт | Томилолт ба зөвлөгөөний баримт |
| Хугацаа хэт богино | Бодит хуваарь, ажлын ачааллын хязгаар | Цагийн төлөвлөгөө, өөрчлөлт |
| Чухал асуудлыг хожуу мэдээлэх | Эрт шатны хэлэлцүүлгийн босго | Асуудлын бүртгэл, шийдвэр |
| Өмнөх алдаа давтагдах | Үндсэн шалтгааны шинжилгээ | Залруулах арга хэмжээ ба дахин шалгалт |
Хяналт үнэлгээний үр дүнг зөвхөн ажилтныг буруутгахад ашиглавал бодит доголдол нуугдах эрсдэлтэй. Яагаад горим орхигдсон, заавар ойлгомжгүй байсан уу, цаг хүрээгүй юу, хянагч оройтож оролцсон уу гэдгийг тогтоож системийн шалтгаанд арга хэмжээ авна.
Гурван файлд тооллогын нотолгоо дутсан бол гурван ажилтны алдаа гэж дүгнэхээс өмнө нөөц хуваарилалт, гэрээ авах хугацаа, заавар, хяналтын шат, сургалтыг судална. Тухайн файлыг нөхөн шалгах арга хэмжээ болон дахин давтагдахаас сэргийлэх системийн арга хэмжээг тусад нь бич.
Хяналтын илрүүлэлтийг тоо ба ноцтой байдлаар үнэлнэ. Арван жижиг бичвэрийн алдаа нь нэг чухал нотолгооны доголдлоос заавал хүнд гэсэн үг биш. Нөлөөлсөн гэрээнүүдийг тогтоож, аль хэдийн гаргасан тайлангийн зохистой байдалд асуудал үүссэн эсэхийг мэргэжлийн болон хууль зүйн түвшинд авч үзнэ.
Залруулах арга хэмжээнд шалгах боломжтой үр дүн заа. “Сургалт явуулсан” бол оролтын үзүүлэлт; дараагийн сонгосон файлуудад ажил бүрэн гүйцэтгэсэн эсэх бол үр нөлөөний нотолгоо. Чанарын жилийн үнэлгээнд шийдэгдээгүй доголдол, хугацаа хэтэрсэн арга хэмжээ, үлдэх эрсдэлийг нуухгүй.
Багийн тооцоогоор компанийн авлагын үнэ цэнийн бууралт материаллаг байж болзошгүй. Гэрээт ажлын удирдагч үйлчлүүлэгчтэй удаан ажилласан тул удирдлагын өөдрөг төсөөллийг зөвшөөрөх хандлагатай байна. Чанарын хянагч нэмэлт мэдрэмжийн шинжилгээ, дараах орлогын нотолгоо шаарджээ.
Хянагчийн үүрэг багийн өмнөөс аудит хийх бус чухал шийдэл, түүнд хүрсэн үндэслэлийг бодитой үнэлэх юм. Хяналт дуусаагүй байхад шаардлагатай гэрээт ажлын чанарын хяналтыг “дараа нөхнө” гэж үзэж тайлан гаргаж болохгүй. Санал зөрөлдөөнийг байгууллагын журмаар шийдвэрлэж, шийдэгдээгүй асуудлыг тайлангийн огнооноос өмнө хаах шаардлагыг мөрдөнө.
“Авлагын цуглуулалт 95% байна” гэсэн ерөнхий тайлбарын оронд “шинэчлэгдсэн насжилт, дараах 60 өдрийн банкны орлого, маргаантай гурван харилцагчийн гэрээ, удирдлагын загварын алдагдлын хувь хоорондын зөрүүг тайлбарлаагүй” гэж асуудлыг тодорхойлно. Хариуд нь баг баримтын дугаар, хийсэн нэмэлт ажил, өөрчлөгдсөн дүн, дүгнэлтийг холбоно.
Сургалтын даалгавар. Хоёр жил дараалан бүрэн бус баримттай файлууд илэрсэн бол зөвхөн “баримтжуулалтыг сайжруул” гэсэн зөвлөмж хангалттай юу? Үндсэн шалтгаан, эзэн, дуусах хугацаа, хэмжих шалгуур, дахин хяналтыг заасан төлөвлөгөө боловсруул. Файлын эцсийн эмхэтгэл нь аудитын дутуу нотолгоог нөхөж бий болгох ажиллагаа биш гэдгийг анхаар.
Лавлах: ISQM 1, ISQM 2, ISA 220 шинэчилсэн хувилбар [S01].
Дасгал 5 (10 оноо). Таван файлаас гурвын чухал тооцооллыг туршлагагүй туслах дангаар хянасан. Удирдлага зөвхөн “сургалт хийнэ” гэв. Файлын болон системийн түвшинд хариу арга хэмжээ, хэмжих үзүүлэлт санал болго.
Тайлбартай хариу. Нөлөөлсөн файлын тооцоолол, нотолгоо, дүгнэлтийг чадвартай хүн дахин үнэлнэ. Системийн түвшинд ажлын хуваарилалт, хянагчийн заавал оролцох босго, багийн ачааллыг өөрчилнө. Дараагийн сонгосон файлуудад чухал шийдлийн хяналт тайлангаас өмнө бүрэн хийгдсэн хувь, дахин давтагдсан доголдлыг хэмжинэ. Гарын үсгийн тоо дангаараа хангалтгүй.
Оноо: файлд хариу 3; үндсэн шалтгаан ба системийн арга 4; үр нөлөөний хэмжүүр 3.
Заалтын лавлагаа: ISQM 1.23–27, 28–35, 40–41; ISA 220.25, 29, 31–32, 40: чанарын эрсдэл, нөөц, хяналт [S22].
Суралцах зорилт: Ажил хүлээн авах шийдвэр, аудитын урьдчилсан нөхцөл, гэрээний хамрах хүрээг хооронд нь ялгаж баримтжуулна.
Шинэ үйлчлүүлэгчтэй ажиллахын өмнө бизнесийн бодит зорилго, өмчлөгч, удирдлага, санхүүгийн хүндрэл, өмнөх аудитор солигдсон шалтгаан, нэр хүндийн эрсдэлийг судална. Боломжит орлогоос гадна багийн чадвар, хугацаа, мэдээлэл авах боломж, хараат бус байдлыг үнэлнэ. Өмчлөгчдийн бүтэц ойлгомжгүй, баримт өгөхөөс зайлсхийсэн, тайлангийн дүгнэлтийг урьдчилан шаардсан нөхцөл нь нэмэлт судалгаа шаардана.
Санхүүгийн тайлангийн аудитын урьдчилсан нөхцөлд хэрэглэх тайлагналын суурь зохистой байх, удирдлага тайлан бэлтгэх болон шаардлагатай дотоод хяналт тогтоох үүргээ хүлээн зөвшөөрөх, мэдээлэл ба хүмүүст хандах боломж олгох асуудал орно. Удирдлагын үүргийг аудиторын гэрээнд шилжүүлэн бичиж болохгүй. Хуулиар заавал хийх ажилд хүлээн авах нөхцөл төвөгтэй байвал холбогдох тусгай шаардлагыг судална.
| Судлах эх | Үнэлэх асуудал |
|---|---|
| Улсын бүртгэл, өмчлөл | Хуулийн этгээд, бодит бүтэц, холбоотой тал |
| Өмнөх тайлан ба аудит | Давтагдсан зөрчил, тайлангийн өөрчлөлт |
| Удирдлагатай ярилцах | Тайлагналын зорилго, шударга байдал, хүлээлт |
| Багийн нөөц | Салбарын чадвар, хэл, технологи, мэргэжилтэн |
| Гэрээний хязгаарлалт | Баримт, салбар, хүнтэй уулзах боломж |
Өмнөх аудитортой харилцахдаа нууцлал, зөвшөөрөл, мэргэжлийн шаардлагыг мөрдөнө. Харилцах боломжгүй байвал шалтгаан болон хүлээн авах шийдвэрт нөлөөлөх байдлыг үнэлнэ. Өмнөх аудиторын дүгнэлт нь шинэ багийн бие даасан үнэлгээг орлохгүй.
Сайн гэрээ нь төлбөрийн хүснэгтээс өргөн. Зорилго, хамрах хүрээ, тайлагналын суурь, талуудын үүрэг, мэдээлэл өгөх хугацаа, хүлээгдэж буй тайлан, хязгаарлалт, харилцааны сувгийг тодорхойлно. Хуулийн зайлшгүй шаардлагатай зөрчилдөх нөхцөлийг гэрээнд оруулахгүй. Хариуцлагын хязгаарлалтад хууль зүйн үнэлгээ хэрэгтэй байж болно.
Аудитын тайлангийн хэлбэрийг урьдчилан тайлбарлахдаа бодит үр дүнгээс хамаарч өөрчлөгдөж болохыг ойлгуулна. “Өөрчлөлтгүй санал дүгнэлт гаргана” гэсэн амлалт нь нотолгоо бүрдэхээс өмнө дүгнэлт тохирсон гэсэн эрсдэлтэй. Тайлан бэлэн болох огноог мэдээлэл өгөх хуваарь, чухал асуудал шийдэх хугацаатай уялдуулна.
Үйлчлүүлэгч баримт дутуу үед аудитыг тохиролцсон горим болгон өөрчлөх хүсэлт тавьж болно. Өөрчлөлтөд үндэслэлтэй шалтгаан байгаа эсэхийг шалгана. Нотолгоо авах хүндрэлээс үүдсэн таагүй дүгнэлтээс зайлсхийх зорилготой өөрчлөлтийг ердийн арилжааны хүсэлт гэж үзэхгүй. Хэрэв өөрчлөлтийг зөвшөөрөх боломжгүй бол одоогийн ажлын үүрэг, тайлагнал, гэрээнээс гарах хууль ёсны боломжийг үнэлнэ.
Гэрээний хэллэгийн жишээ. “Удирдлага бүх шаардлагатай бүртгэл, баримт, нэмэлт мэдээлэл, тайлбар гаргах бөгөөд аудитор шаардлагатай гэж үзсэн ажилтантай хандаж ажиллах боломж олгоно.” Үүнийг бодит хэрэгжилтийн хүн, файл, хугацаатай холбож төлөвлө. Ерөнхий заалт байлаа ч системийн хандалт бодитоор хаалттай бол эрсдэл арилахгүй.
Гэрээний үнэ, хугацааг тохирсон нь аудитын урьдчилсан нөхцөл бүрдсэнийг нотлохгүй. Санхүүгийн тайлагналын суурь тохиромжтой эсэх, удирдлага тайлан бэлтгэх, шаардлагатай дотоод хяналт хэрэгжүүлэх, мэдээлэл ба ажилтанд хязгааргүй нэвтрүүлэх үүргээ хүлээн зөвшөөрсөн эсэхийг тусад нь тогтооно. Өмнөх аудитортой харилцах зөвшөөрөл өгөхгүй бол шалтгаан нь шударга байдал, мэдээллийн хүртээмжид ямар эргэлзээ үүсгэж байгааг үнэлнэ.
Хүлээн авах тэмдэглэлд мэдэгдэж буй хүндрэл, шийдвэрлэх нөхцөл, хариуцсан түнш, ашиглах мэргэжилтэн, шийдвэрийн үндэслэлийг оруулна. Гэрээнд нэмэлт үйлчилгээ тусгасан бол түүний зорилго, бүтээгдэхүүн, хараат бус байдлын нөлөөг аудитын үндсэн ажлаас тодорхой ялгана.
“Хангай Ложистик” жилийн эцсийн аудитыг арван хоногт дуусгах хүсэлт гаргав. Хоёр агуулахын тооллого хийгдээгүй, гадаад салбарын бүртгэл ирээгүй, том зээлийн гэрээ зөвхөн захиралд хадгалагддаг. Захирал эдгээрийг шалгахгүйгээр бусад хэсгийг хурдан дуусгахыг санал болгожээ.
Хүлээн авах шийдвэрт гурван тусдаа асуудал байна. Нэгдүгээрт, багийн хугацаа ба нөөц хангалттай эсэх. Хоёрдугаарт, шаардлагатай нотолгоог өөр аргаар авах боломж. Гуравдугаарт, удирдлага санаатайгаар хамрах хүрээг хязгаарлаж байгаа эсэх. Эдгээрийг нэг “цаг хүрэхгүй” гэсэн тайлбарт нэгтгэж болохгүй.
Боломжит төлөвлөгөө. Баримт өгөх хугацааг дахин тохирох, агуулахын тооллого болон дараах хөдөлгөөний нөхөн горим төлөвлөх, салбарын мэдээллийн чанарыг урьдчилан үнэлэх, зээлийн гэрээг бүрэн авах нөхцөл тавих. Аль нэг нөхцөл биелэхгүй бол тайланд ямар нөлөөтэйг урьдчилан тайлбарлана. Хязгаарлалтаас болж санал дүгнэлт өгөхөөс татгалзах магадлалтай шинэ гэрээг хууль шаардаагүй бол хүлээн авах эсэхэд тусгай анхаарал хандуулна.
“Нөхцөлтэй зөвшөөрсөн” гэдэг үгийн дараа нөхцөл бүрийн эзэн, биелэх огноо, нотолгоо, биелээгүй үед гарах шийдвэрийг бич. Гэрээ байгуулсан нь мэдээлэл дутууг зөвшөөрсөн гэсэн үг биш. Аудиторын хариуцлага, удирдлагын үүрэг, тайлангийн хэрэглэгчийн хүлээлт гурвыг зэрэг хамгаална.
Лавлах: ISA 210; ISA 220; ISQM 1 [S01]; Аудитын тухай хууль [S02].
Дасгал 6 (10 оноо). Шинэ үйлчлүүлэгч банкны үлдэгдлийн нотолгоонд нэвтрүүлэх боловч холбоотой талын томоохон зээлийн гэрээг «нууц» гэж үзүүлэхгүй. Өөр нотолгоо байхгүй бөгөөд болзошгүй нөлөө өргөн хүрээтэй. Гэрээг шууд байгуулах уу?
Тайлбартай хариу. Эхлээд хязгаарлалтын шалтгаан, хууль ёсны нууцлалын арга, эрх бүхий этгээдээр мэдээлэл авах боломжийг хэлэлцэнэ. Удирдлага хязгаарлалтаа хэвээр үлдээж, энэ нь санал дүгнэлтээс татгалзахад хүргэхээр байвал хууль заавал шаардаагүй нөхцөлд аудитыг хүлээн авахгүй. «Дараа нь тайланд бичнэ» гэдэг нь урьдчилсан нөхцөлийн асуудлыг шийдэхгүй. Шийдвэр болон засаглах эрх бүхий этгээдтэй харилцсан баримтыг хадгална.
Оноо: урьдчилсан нөхцөл 3; өөр нотолгооны боломж 2; хүлээн авах шийдвэр 3; баримтжуулалт 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 210.6–7, 9–10: урьдчилсан нөхцөл, хамрах хүрээний хязгаарлалт, гэрээ [S22].
Суралцах зорилт: Стратегийн шийдвэрийг эрсдэл, хугацаа, багийн ур чадвар, бодит аудитын горимтой холбоно.
Аудитын стратеги нь ажлын хамрах хүрээ, хугацаа, чиглэлийг тогтоодог. Төлөвлөгөө нь ямар эрсдэлд ямар горимыг хэн, хэзээ, хэрхэн хийхийг задална. Өмнөх жилийн хөтөлбөрийг хуулбарлаад огноо солих нь төлөвлөлт биш. Бизнес, систем, баг, тайлагналын шаардлага өөрчлөгдсөн эсэхийг үнэлж горимоо шинэчилнэ.
Эрсдэлд суурилсан ажилд том дүн бүх анхаарлыг авах албагүй. Бага дүнтэй боловч хууль, холбоотой тал, удирдлагын залилан, хэрэглэгчийн шийдвэрт чухал асуудалд чанарын хүчин зүйлээр анхаарна. Салбар, байршил, мэдээллийн систем, бүлгийн бүтэц, тайлангийн багцын хувьд хамрах хүрээг тодорхойлно.
| Төлөвлөлтийн шийдвэр | Ажлын үр дагавар |
|---|---|
| Борлуулалтын шинэ систем | Мэдээллийн бүрэн байдал, шилжилтийн сорил |
| Агуулах олон байршилтай | Байршил сонголт, тооллогын зохион байгуулалт |
| Төвөгтэй үнэлгээ | Мэргэжилтний оролцоо, таамаглалын хяналт |
| Тайлангийн богино хугацаа | Завсрын ажил, урьдчилсан баримт, хяналтын цаг |
| Багийн шинэ гишүүд | Зааварчилгаа, ойр хяналт, сургалт |
Төлөвлөгөө өөрчлөгдөх нь сул тал биш. Харин өөрчлөлтийн шалтгаан, шинэ эрсдэл, нэмэлт ажил, нөөцийн нөлөөг баримтжуулаагүй байх нь сул тал. Хуваарь хоцорсон үед чухал горимыг чимээгүй хасахын оронд хамрах хүрээ, хугацаа, нөөцийг ил тод хэлэлцэнэ.
Багийн эхний хэлэлцүүлэгт байгууллагын орлого хэрхэн бий болдог, тайланг хэрхэн буруу илэрхийлж болох, залилангийн боломж хаана байгаа, ямар тооцоолол субъектив болохыг ярилцана. Зөвхөн ахлагчийн танилцуулгыг сонсох бус гишүүдийн өөр өөр туршлага, эргэлзээг гаргах орчин бүрдүүлнэ. Салбарын баг, технологийн мэргэжилтэн, чанарын хянагчид тохирох мэдээллийг хүргэнэ.
Ажлын удирдлагад гүйцэтгэл, баримтжуулалт, хяналтын явцыг ялгана. “Шалгасан” гэсэн төлөвтэй боловч дүгнэлтгүй файл дуусаагүй. “Баримт хүлээж байгаа” төлөв хэд хоног үргэлжилсэн, тайлангийн шийдвэрт хэрхэн нөлөөлөхийг хянах хэрэгтэй. Чухал асуудлыг долоо хоногийн хурлаар хүлээлгүй шуурхай мэдэгдэх босго тогтооно.
| Асуудал | Эзэн ба хугацаа | Хаах нотолгоо |
|---|---|---|
| Зээлийн гэрээ ирээгүй | Удирдлага, тогтсон өдөр | Бүрэн гэрээ ба нэмэлт өөрчлөлт |
| Борлуулалтын өгөгдөл зөрсөн | Системийн баг | Ерөнхий дэвтэртэй тулгасан тайлан |
| Үнэлгээний таамаглал дутуу | Санхүүгийн удирдлага | Баталсан загвар, өгөгдлийн эх |
| Хяналтын тэмдэглэл нээлттэй | Гүйцэтгэгч, хянагч | Нэмэлт ажил ба хянагчийн хаалт |
Цагийн төсвийг эрсдэлтэй нь харьцуулна. Эрсдэл нэмэгдсэн ч төсөв өөрчлөгдөөгүй бол чанарын дарамт үүсч байгааг хэлэлц. Ажлын ашигт ажиллагаа нь чанарын шаардлагыг сулруулах үндэслэл болохгүй.
Ерөнхий стратеги нь ажлын хамрах хүрээ, цаг хугацаа, чиглэлийг тогтооно. Аудитын төлөвлөгөө нь эрсдэлийг үнэлэх, хяналт шалгах, үндсэн горим гүйцэтгэх ажлын шинж чанар, хугацаа, цар хүрээг нарийвчилна. Өмнөх жилийн файлыг шинэ огноотой болгох нь эдгээр шийдвэрийг орлохгүй.
Жилийн эцэст шинэ ERP систем нэвтэрсэн бол зөвхөн IT ажилтан нэмэхээс гадна мэдээлэл шилжилтийн бүрэн бүтэн байдал, нээлтийн үлдэгдэл, хандалтын эрх, автомат хяналтын өөрчлөлтийг төлөвлөгөөнд тусгана. Өөрчлөлт бүрд «шинэ баримт → өөрчлөгдсөн эрсдэл → нэмэлт горим → хариуцагч» гэсэн мөр үлдээх нь төсөв өссөн шалтгаан болон нотолгооны хангалттай байдлыг хянахад тусална.
Баг компанийн худалдан авалтын зөвшөөрлийн хяналтад найдаж зардлын дэлгэрэнгүй сорилыг багасгахаар төлөвлөсөн. Завсрын шалгалтаар батлах эрхтэй ажилтан ажлаас гарсны дараа хоёр сар зөвшөөрөлгүй гүйлгээ боловсруулагдсан нь тогтоогдов. Удирдлага жилийн эцэст бүгдийг нөхөн гарын үсэг зурсан гэж тайлбарлав.
Нөхөн гарын үсэг нь анхны гүйлгээ хийх үеийн хяналтын ажиллагааг нотлохгүй. Хяналтын зорилго урьдчилан зөвшөөрөх байсан бол дараа баталсан үйлдэл өөр хяналт байж болно. Аль хугацаанд хяналт ажилласан, аль гүйлгээ өртсөн, нөхөн хяналт ямар нарийвчлалтайг тогтооно. Аудитын эрсдэлийн үнэлгээ, хяналтад найдах хэмжээг шинэчилж, өртсөн хугацаанд нэмэлт дэлгэрэнгүй сорил төлөвлөнө.
Төлөвлөгөөний өөрчлөлтийн тэмдэглэл. “Дөрөв, тавдугаар сарын худалдан авалтын хяналтад найдах боломжгүй. Тухайн хугацааны 640 сая гүйлгээнээс өндөр эрсдэлтэй нийлүүлэгч, шинэ данс, давхардсан төлбөрийг тусгайлан шалгаж, үлдсэн олонлогт төлөвлөсөн сонголтоо шинэчилнэ. Бусад сарын хяналтын нотолгоог тусад нь үнэлнэ.”
Энэ кейсийн сургамж нь нэг доголдлыг бүх жилд сохроор ерөнхийлөх эсвэл бусад бүх нотолгоог үгүйсгэхэд бус, өртсөн хамрах хүрээг үндэслэлтэй тогтооход оршино. Шинэ төлөвлөгөөнд хэн нэмэлт ажил хийх, хэзээ хянах, тайлангийн хугацаанд хэрхэн нөлөөлөхийг мөн тусгана.
Лавлах: ISA 300, ISA 315, ISA 330, ISA 220 [S01].
Дасгал 7 (10 оноо). Бараа материалын үлдэгдэл өмнөх жилээс хоёр дахин өсөж, шинэ агуулах нээгдсэн ч баг өмнөх жилийн нэг агуулахын тооллогод л оролцохоор төлөвлөжээ. Төлөвлөгөөг хэрхэн өөрчлөх вэ?
Тайлбартай хариу. Агуулах бүрийн дүн, барааны шинж, залилангийн эрсдэлийг авч хамрах байршлыг дахин сонгоно. Шинэ агуулахын хяналт, тооллогын заавар, агуулах хоорондын шилжүүлгийн тасалбарыг шалгаж, оролцох баг ба хугацааг өөрчилнө. Бүх агуулахад заавал оролцох дүрэм байхгүй боловч оролцоогүй байршлын материаллаг үлдэгдэлд хангалттай нотолгоо авах өөр горим хэрэгтэй.
Оноо: шинэ эрсдэл 2; байршлын сонголт 3; горим 3; нөөц ба өөрчлөлтийн бүртгэл 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 300.7–12: стратеги, төлөвлөгөө, өөрчлөлт, баримтжуулалт [S22].
Суралцах зорилт: Нийт материаллаг байдал, гүйцэтгэлийн материаллаг байдал, илт өчүүхэн зөрүүний босгыг зөв хэрэглэнэ.
Мэдээллийн орхигдол эсвэл буруу илэрхийлэл нь хэрэглэгчийн шийдвэрт нөлөөлөхөөр байвал материаллаг байж болно. Дүнгээс гадна шинж чанар чухал. Захирлын холбоотой талын зээл, гэрээний шаардлага зөрчсөн үйл явдал, ашиг алдагдалд шилжих заагийн жижиг тохируулга нь хэмжээ бага ч хэрэглэгчийн үнэлгээнд нөлөөлж болно.
Суурь үзүүлэлтийг компанийн онцлог, хэрэглэгчийн анхаарал, ашгийн тогтвортой байдалтай холбож сонгоно. Тогтвортой ашигтай компанид татварын өмнөх ашиг тохиромжтой байж болох ч алдагдалтай, өсөлтийн эхний шатны байгууллагад орлого эсвэл хөрөнгө илүү утгатай байж болно. Стандарт бүх компанид хэрэглэх нэг тогтмол хувь тогтоогоогүй.
Компанийн орлого 12,000 сая, хөрөнгө 8,000 сая, тогтвортой татварын өмнөх ашиг 600 сая төгрөг. Сургалтын таамгаар ашгийн 5 хувийг хэрэглэвэл нийт материаллаг байдал 30 сая. Гүйцэтгэлийн материаллаг байдлыг 70 хувь гэж сонгосон бол 21 сая; илт өчүүхэн зөрүүний босгыг 1.5 сая гэж тогтоов. Эдгээр хувь нь кейсийн сонголт бөгөөд ISA-ийн заавал хэрэглэх хувь биш.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн сая төгрөг |
|---|---|---|
| Нийт материаллаг байдал | 600 × 5% | 30.0 |
| Гүйцэтгэлийн материаллаг байдал | 30 × 70% | 21.0 |
| Илт өчүүхэн зөрүүний босго | Кейсийн мэргэжлийн шийдэл | 1.5 |
Гүйцэтгэлийн материаллаг байдлыг нийт материаллаг байдлаас бага тогтоох нь илрээгүй болон засагдаагүй алдааны нийлбэр нийт босгыг давах эрсдэлийг бууруулна. Энэ дүнг данс бүрд ижил байдлаар тараах ёсгүй. Тусгай ил тодруулгын хувьд бага материаллаг байдал шаардлагатай байж болно.
Тайлангийн эцсийн ашиг 300 сая болсон бол эхний 30 саяын босго хэвээр тохиромжтой эсэхийг дахин үнэлнэ. Шинэ суурь, шинэ босго нь хийсэн ажлын хамрах хүрээ, илэрсэн алдааны үнэлгээнд нөлөөлж болох тул төлөвлөгөө шинэчлэгдэнэ.
Материаллаг байдал бол алдааг зөвшөөрсөн квот биш. Тайлангийн хэрэглэгчийн шийдвэрт буруу илэрхийлэл нөлөөлөх боломжийг үнэлэх хэрэгсэл юм. Дүнгээр бага алдаа зээлийн нөхцөл биелүүлсэн мэт харагдуулах, удирдлагын урамшуулал үүсгэх, алдагдлыг ашиг болгох, холбоотой талын харилцааг нуух үед чухал байж болно. Тодруулга дутууг мөн чанараар нь үнэлнэ.
Төлөвлөлтийн суурь үзүүлэлт бодит дүнгээс эрс өөр бол материаллаг байдлыг дахин үнэлнэ. Ашгийн хэлбэлзэл их үед яагаад ашиг, орлого, хөрөнгө эсвэл өөр суурь сонгосноо тайлбарлана. Гүйцэтгэлийн материаллаг байдал нь олон жижиг илэрхийлэл нийлээд нийт босгыг давах эрсдэлийг бууруулахад хэрэглэгдэнэ. Энэ нь данс бүрт хуваасан тогтмол хувь гэсэн үг биш.
| Нөхцөл | Үнэлгээний чиглэл |
|---|---|
| Ашиг 600-аас 180 болж буурсан | Суурь, босго, хийсэн сорилын хангалтыг шинэчлэх |
| Бага алдаа зээлийн нөхцөл зөрчихийг нуусан | Чанарын ач холбогдол, тодруулга, залилангийн эрсдэл |
| Өмнөх алдаа энэ онд буцсан | Одоогийн ба хуримтлагдсан нөлөөг ялгах |
| Нэг мөр өсөж нөгөө мөр буурсан | Цэвэр дүнгээс гадна ангилал, тайлбарын нөлөө |
Илт өчүүхэн алдааны босго нь “материаллаг биш” гэсэн ойлголттой адил биш. Босгоос давсан болон шинж чанараараа чухал алдааг цуглуулж, удирдлагад засварлахыг хүснэ. Засварлаагүй шалтгаан, нэгтгэсэн нөлөөг ажлын төгсгөлд дахин үнэлнэ.
Материаллаг байдал нь аудитын «зөвшөөрөгдөх алдаа» гэсэн баталгаа биш. Ашиг хэлбэлздэг, алдагдалтай байгууллагад зөвхөн татварын өмнөх ашигт хувь хэрэглэх нь тогтворгүй босго үүсгэнэ. Орлого, хөрөнгө, зардал болон хэрэглэгчийн шийдвэрт нөлөөлөх бусад хэмжүүрийг сонгох үндэслэлээ бичнэ. Стандарт бүх байгууллагад мөрдөх тогтмол хувь заадаггүй.
Гүйцэтгэлийн материаллаг байдлыг нийт босгоос доогуур тогтоохдоо илрээгүй болон засагдаагүй зөрүү нийлээд нийт босго давах эрсдэлийг харгалзана. Харин илт өчүүхэн зөрүү нь «материаллаг биш»-тэй ижил ойлголт биш. Удирдлагын урамшуулал, зээлийн нөхцөл, холбоотой талын нууцалсан гүйлгээ нь бага дүнтэй ч чанарын шинжээр ач холбогдолтой байж болно.
Төлөвлөлтийн материаллаг байдал 30, гүйцэтгэлийн материаллаг байдал 21 гэж сургалтын нөхцөлд тогтоов. Аудитаар орлого 18-аар илүү, зардал 9-өөр дутуу, хөрөнгө 5-аар илүү, өглөг 4-өөр дутуу илэрхийлэгдсэн нь тогтоогджээ. Бүх дүн нь татварын өмнөх ашгийг нэмэгдүүлсэн тусдаа алдаа гэж өгөгдсөн.
| Илэрхийлэл | Ашгийн илүүдэл | Засварлах чиглэл |
|---|---|---|
| Урьдчилж бүртгэсэн орлого | 18 | Орлого бууруулах |
| Хуримтлуулаагүй зардал | 9 | Зардал, өглөг нэмэх |
| Хөрөнгөд буруу капиталжуулсан зардал | 5 | Хөрөнгө бууруулж зардал нэмэх |
| Бүртгээгүй үйлчилгээний өглөг | 4 | Зардал, өглөг нэмэх |
| Нийлбэр | 36 | Давхар тоололгүйг тулгах |
Нийт нөлөө 36 нь 30-аас давсан. Тус бүр нь босгоос бага гэдгээр үл тоомсорлож болохгүй. Харин бодит ажилд зарим илэрхийлэл нэг гүйлгээний хоёр тал байж болох тул хүснэгтэд оруулахдаа давхар тоолохгүй. Алдааны чиглэл, тайлангийн мөр, татварын нөлөө, өмнөх жилийн нөлөөг тусад нь тэмдэглэнэ.
Удирдлага 18-ын орлогын алдааг зассан бол үлдсэн 18-ын нөлөөг чанарын хүчин зүйлтэй хамт үнэлнэ. Үлдсэн нийлбэр материаллаг байдлаас доогуур байна гэдэг нь автоматаар өөрчлөлтгүй санал дүгнэлт гэсэн үг биш. Залилангийн шинж, хяналтын доголдол, өөр илрээгүй алдааны магадлал, тодруулгын нөлөөг дахин авч үзнэ.
Лавлах: ISA 320, ISA 450 [S01]. Энэ бүлгийн хувь ба дүн нь сургалтын нөхцөл.
Дасгал 8 (10 оноо). Нийт материаллаг байдал 40 сая, гүйцэтгэлийн босго 28 сая. Тус тусдаа 15, 14, 13 саяын нэг чиглэлтэй гурван зөрүү засагдаагүй. Удирдлага «тус бүр 28-аас бага» гэж татгалзав.
Тайлбартай хариу. Нийлбэр 42 сая бөгөөд нийт босго 40 саяас давсан. Гүйцэтгэлийн босгыг зөрүү тус бүрийг зөвшөөрөх хэмжүүр болгон хэрэглэхгүй. Зөрүүний шинж, тархалт, өмнөх үеийн нөлөөг үнэлж, засвар хүснэ; цаашдын горимыг өөрчлөх эсэхийг шийднэ. Засваргүй үлдвэл материаллаг боловч өргөн хүрээгүй нөлөөтэй гэж тогтоогдсон нөхцөлд хязгаарлалттай санал дүгнэлт боломжтой; зөвхөн 42 гэсэн тоогоор тайлангийн төрлийг эцэслэхгүй.
Оноо: 42 сая 2; босгын ялгаа 3; нэмэлт үнэлгээ 3; тайлангийн нөхцөлт шийдвэр 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 320.10–14; ISA 450.5, 8, 10–12, 15: материаллаг байдал ба засагдаагүй зөрүү [S22].
Суралцах зорилт: Бизнесийн эрсдэлийг тайлангийн тодорхой данс, батламж, хариу горим болгон хувиргана.
“Борлуулалт өндөр эрсдэлтэй” гэсэн өгүүлбэр хангалтгүй. Урамшуулал орлогын өсөлттэй холбоотой бол удирдлага биелээгүй борлуулалтыг эрт бүртгэх сэдэлтэй байж болно. Үр дагавар нь орлого ба авлага хэтрэх, ажил гүйлгээний тохиолдсон байдал ба хугацааны заагийн батламж алдагдах явдал. Дараа нь энэ эрсдэлд чиглэсэн горим сонгоно.
| Батламж | Гол асуулт | Горимын жишээ |
|---|---|---|
| Оршин байх | Бүртгэлтэй хөрөнгө бодитой юу | Бүртгэлээс хөрөнгө рүү тулгах |
| Иж бүрэн байдал | Бүртгэх ёстой зүйл орхигдсон уу | Эх баримтаас ерөнхий дэвтэр рүү мөрдөх |
| Эрх ба үүрэг | Хөрөнгө байгууллагынх уу, өр үүрэг мөн үү | Гэрээ, өмчлөлийн баримт шалгах |
| Үнэлгээ ба хуваарилалт | Дүн нь тохирох сууриар хэмжигдсэн үү | Үнэлгээ, насжилт, бууралтыг дахин тооцох |
| Хугацааны зааг | Зөв тайлант үед туссан уу | Жилийн эцсийн өмнөх ба дараах хүргэлт тулгах |
| Ангилал ба толилуулга | Зөв данс, ангилал, ил тодруулгатай юу | Гэрээний мөн чанарыг тайлантай харьцуулах |
Аудитын эрсдэлийг сургалтын загвараар салшгүй эрсдэл × хяналтын эрсдэл × илрүүлэлтийн эрсдэл гэж тайлбарлаж болно. Эхний хоёрын нийлмэл нөлөө өндөр байвал аудитор илүү үнэмшилтэй нотолгоо авч илрүүлэлтийн эрсдэлийг бууруулна. Тоон хувь үржүүлдэг загвар нь мэргэжлийн үнэлгээг орлохгүй.
12 дугаар сарын 29-нд 80 саяын барааг борлуулалтад бүртгэсэн, харин гэрээгээр хяналт 1 дүгээр сарын 4-ний хүргэлтээр шилжинэ. Кейсийн нөхцөлөөр орлого 80 сая, авлага 80 саяар хэтэрсэн. Барааны өртөг 52 сая бол зардал 52 саяар хэтэрч, бараа материал 52 саяар дутсан. Ашгийн цэвэр хэтрүүлэлт 28 сая. Аудитор гэрээ, тээврийн баримт, хүлээн авалтын нотолгоог тулгана; зөвхөн нэхэмжлэхийн огноо хангалтгүй.
Бизнесийн эрсдэл бүр санхүүгийн тайлангийн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл болохгүй. Гэхдээ борлуулалт буурах, шинэ зах зээлд орох, ажилтан солигдох, систем шилжих зэрэг нөхцөл тайлангийн аль мөр, ямар батламжид нөлөөлөхийг холбоно. “Салбар эрсдэлтэй” гэсэн ерөнхий тэмдэглэл ямар горим хийхийг чиглүүлж чаддаггүй.
Төрөлхийн эрсдэлд төвөгтэй байдал, субъектив байдал, өөрчлөлт, тодорхойгүй байдал, удирдлагын хазайлт нөлөөлнө. Хяналтын эрсдэлийг үүнээс тусад нь үнэлж, хяналтад найдах бол ажиллагааны үр нөлөөний нотолгоо авна. Эрсдэлийг тайлан бүхэлд нь болон батламжийн түвшинд ялгаж үзнэ. Санхүүгийн удирдлагын чадваргүй байдал олон мөрд нөлөөлж болох бол тодорхой агуулахын тооллогын доголдол барааны тоо хэмжээнд төвлөрч болно.
“Шинэ бүтээгдэхүүний борлуулалтад буцаах эрх олгосон боловч систем буцаалтын тооцоог дэмжихгүй байгаа тул орлого, авлага хэтэрч, буцаалтын өр дутуу илэрхийлэгдэх эрсдэлтэй.” Энэ өгүүлбэр шалтгаан, алдааны чиглэл, нөлөөлөх дансыг нэрлэж байна. Дараа нь гэрээ, бодит буцаалт, таамаглал, дараах кредит баримт шалгах горимд шилжинэ.
Өмнөх жилийн мэдээлэл ашиглах бол одоо хүчинтэй эсэхийг шалгана. Өөрчлөлтгүй гэсэн удирдлагын тайлбарыг ажилтан, систем, гэрээ, бүтээгдэхүүний өөрчлөлтийн баримтаар бататгана. Эрсдэлийн үнэлгээ шинэ нотолгоо гарах бүрд шинэчлэгдэх ёстой.
«Орлого эрсдэлтэй» гэх ерөнхий өгүүлбэр горим сонгоход хангалтгүй. Харин «зээлийн нөхцөл биелүүлэх шахалтаас шалтгаалан дараа үеийн борлуулалтыг өмнө бүртгэснээр орлогын үүссэн эсэх ба тасалбарын батламж зөрчигдөх» гэж бичвэл шалгах чиглэл тодорно. Үүсмэл эрсдэлийг хяналтын үр нөлөөг харгалзахаас өмнө үнэлнэ.
Мэдээллийн эх үүсвэрүүд зөрөх үед удирдлагын тайлбарыг шууд сонгохгүй. Борлуулалтын өсөлт өндөр боловч мөнгөн орлого буурсан бол авлагын насжилт, буцаалт, гэрээний нөхцөл, зээлээр борлуулах бодлого, салбарын өөрчлөлтийг хамтад нь шинжилнэ. Эрсдэлийн үнэлгээ нь шинэ нотолгоогоор өөрчлөгдөх боломжтой ажлын дүгнэлт юм.
Компани бараагаа өмнө нь зөвхөн дэлгүүрээр борлуулдаг байсан бол энэ жил цахим платформ ашиглаж эхлэв. Хэрэглэгчийн төлбөрийг платформ цуглуулж, шимтгэл суутгаад долоо хоног бүр шилжүүлдэг. Компани зөвхөн банканд орсон цэвэр дүнг борлуулалт болгон бүртгэжээ.
Энд орлого нийт эсвэл цэвэр дүнгээр илэрхийлэх асуудлыг гэрээний үндсэн этгээд, зуучлагчийн үнэлгээтэй холбож шийднэ. Банкны орлого нь бүтээгдэхүүн борлуулсан огноо, буцаалт, платформын өр, шимтгэлтэй зөрж болно. Иймээс зөвхөн банк тулгах горим орлогын бүрэн байдлыг нотлохгүй.
| Эрсдэл | Нотолгоо ба горим |
|---|---|
| Борлуулалт дутуу бүртгэх | Захиалгын нийт тайланг ерөнхий дэвтэртэй тулгах |
| Хугацааны зааг зөрөх | Хүргэлтийн огноо, хэрэглэгчийн хүлээн авалт шалгах |
| Шимтгэлийг орлогод буруу цэвэрлэх | Гэрээний үүрэг, нийт ба цэвэр дүнгийн үнэлгээ |
| Буцаалтын өр дутуу | Дараах буцаалт, эрхийн нөхцөл, тооцооллын загвар |
| Платформоос авах авлага орхигдох | Тооцооны үлдэгдэл, дараах шилжүүлэг тулгах |
Ажилласан жишээ. Нийт борлуулалт 110, буцаалт 10, платформын шимтгэл 5, шилжүүлсэн мөнгө 95 гэж өгөгдөв. Компани үндсэн этгээд бөгөөд борлуулалтыг нийт дүнгээр бүртгэх нөхцөлтэй бол цэвэр орлого 100, шимтгэлийн зардал 5 байна. Банкны 95-ыг орлого гэж бүртгэсэн нь ашигт нөлөөлөхгүй байж болох ч орлого, зардлын ангилал ба хэмжээ буруу болно. Татварын нөлөөг энэ жишээнд тооцоогүй.
Лавлах: ISA 315 Revised 2019, ISA 330; орлогын тайлагналд IFRS 15 [S01, S12].
Дасгал 9 (10 оноо). Орлого 35 хувиар, авлага 80 хувиар өсөж, мөнгөн орлого бараг өөрчлөгдөөгүй. Захирал үүнийг «амжилттай өсөлт» гэж тайлбарлав. Хоёр эрсдэл, тус бүрд нэг горим тодорхойл.
Тайлбартай хариу. Нэгдүгээрт, хийсвэр буюу эрт бүртгэсэн орлого: жилийн эцсийн гэрээ, хүргэлт, хүлээн авалтын баримт болон дараах буцаалтыг тулгана. Хоёрдугаарт, авлагын үнэлгээ: насжилт, дараах мөнгөн төлөлт, маргаантай харилцагч, зээлийн алдагдлын таамаглалыг шалгана. Өсөлт өөрөө залилангийн нотолгоо биш; өрсөлдөх тайлбаруудыг нотолгоогоор ялгана.
Оноо: хоёр эрсдэл 4; хоёр тохирох горим 4; дүгнэлтийн хязгаар 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 315.13, 19, 28, 31; ISA 330.6: эрсдэлийн үнэлгээ ба хариу горим [S22].
Суралцах зорилт: Хяналтын загвар, хэрэгжсэн байдал, үйл ажиллагааны үр нөлөөг ялгаж шалгана.
Хяналтын журам цаасан дээр байгаагаар ажиллаж байна гэж үзэхгүй. Загварын үнэлгээ нь тухайн хяналт алдааг урьдчилан сэргийлэх, илрүүлэх, засах боломжтой эсэхийг асууна. Нэвтрүүлэлт нь хяналтыг бодитоор хэрэглэж байгаа эсэх; үйл ажиллагааны үр нөлөө нь тайлант хугацаанд тогтвортой, эрх бүхий хүнээр хэрэгжсэн эсэхийг нотолно.
Худалдан авалтын мөчлөгт захиалга зөвшөөрөх, бараа хүлээн авах, нэхэмжлэх бүртгэх, төлбөр гаргах үүргийг зохистой хуваарилна. Нэг хүн нийлүүлэгч үүсгэж, банкны дансыг өөрчилж, төлбөр батлах эрхтэй бол зохиомол нийлүүлэгчид мөнгө шилжүүлэх боломж үүснэ. Жижиг байгууллагад үүргийг бүрэн салгах боломжгүй үед эзэмшигчийн хараат бус, баримтжуулсан хяналтыг үнэлж болно.
“Зөвшөөрөл байгаа эсэхийг шалгана” гэдгийн оронд “тайлант хугацааны сар бүрээс эрсдэлд суурилан сонгосон төлбөрийн багц дээр эрх бүхий хоёр баталгаажуулагчийн цахим мөр, баталсан цаг, лимитийн мөрдөлтийг шалгана” гэж бичнэ. Сорилын үр дүнд зөрчил илэрвэл шалтгаан, давтамж, бусад хяналтын нөлөөг үнэлж, хяналтад найдах хэмжээг өөрчилнө.
| МТ-ийн хяналт | Алдагдвал үүсэх эрсдэл | Аудитын хариу |
|---|---|---|
| Хандалтын эрх | Ажлаас гарсан хүн гүйлгээ өөрчлөх | Хүний нөөцийн жагсаалтыг хэрэглэгчийн эрхтэй тулгах |
| Программын өөрчлөлт | Зөвшөөрөлгүй код тооцоог өөрчлөх | Өөрчлөлтийн хүсэлт, тест, зөвшөөрөл, нэвтрүүлсэн мөр шалгах |
| Нөөц ба сэргээх | Мэдээлэл алдагдах | Нөөцлөлтийн бүртгэл, сэргээх туршилтын үр дүн үзэх |
| Автомат тооцоо | Буруу тохиргоо бүх гүйлгээнд давтагдах | Тохиргоо, эх өгөгдөл, хамаарах ерөнхий хяналтыг шалгах |
Хяналт байна гэдгийг асууж мэдэх, баримт дээр гарын үсэг байгааг харах, тухайн хяналт жилийн турш үр нөлөөтэй ажилласныг нотлох нь ялгаатай. Загварын үнэлгээ нь хяналт эрсдэлийг бууруулах боломжтой эсэхийг, хэрэгжилтийн үнэлгээ нь бодитоор ашиглагдаж эхэлсэн эсэхийг тогтооно. Ажиллагааны сорил нь хяналт зохих хугацаанд, зөв хүнээр, тогтвортой ажилласан эсэхийг шалгана.
Удирдлагын хяналт нарийвчлалгүй байвал гарын үсэгтэй ч материаллаг алдааг илрүүлэхгүй. Тухайлбал, нийт борлуулалтыг өнгөрсөн жилтэй харьцуулсан хяналт бүтээгдэхүүн тус бүрийн үнийн алдааг олж чадах эсэхийг үнэлнэ. Тайлангийн өгөгдөл бүрэн зөв эсэх, зөвшөөрөх зөрүүний босго, зөрүүг хэн шалгасан, шийдвэрийг хэрхэн баримтжуулсан нь чухал.
| Хяналтын төрөл | Шалгах арга |
|---|---|
| Гүйлгээний зөвшөөрөл | Эрх бүхий хүн, огноо, хязгаар, үл нийцлийг шалгах |
| Банкны тулгалт | Дахин гүйцэтгэж, хуучирсан зөрүүг шалгах |
| Автомат хязгаарлалт | Тохиргоо, өөрчлөлтийн эрх, ерөнхий хяналт үнэлэх |
| Удирдлагын тойм | Нарийвчлал, өгөгдөл, босго, залруулгын нотолгоо |
Хяналтад найдахгүй стратеги сонгосон ч шаардлагатай дотоод хяналтын ойлголтыг алгасаж болохгүй. Зарим өндөр автоматжуулсан орчинд зөвхөн дэлгэрэнгүй сорилоор хангалттай нотолгоо авах боломжгүй тул холбогдох хяналтыг шалгах шаардлагатай болно.
Гүйлгээг эхлэлээс тайланд тусах хүртэл дагаж үзэх нь мэдээллийн урсгал, хяналтын цэг, хариуцагчийг ойлгоход тустай. Гэхдээ нэг удаа зөв ажилласныг харах нь бүтэн жилийн үр нөлөөг нотлохгүй. Хяналтад найдах бол давтамж, гүйцэтгэгч, нотлох баримт, хамрах хугацаанд тохируулсан сорил хийнэ.
Хяналт зөрчигдвөл зөвхөн сорьцоо өсгөхөөс өмнө шалтгаан ба үр дагаврыг үнэлнэ. Нэг ажилтан амралттай үеийн тусгаарлагдсан зөрчил үү, эсвэл бүх салбарт хэрэгждэггүй загвар уу гэдгийг ялгана. Хяналтын дутагдал нь заавал тайланд алдаа гарсныг илэрхийлэхгүй боловч үндсэн горимын цар хүрээг өөрчилж болно.
Худалдан авалтын систем захиалга, бараа хүлээн авалт, нэхэмжлэлийг тулгасны дараа төлбөр зөвшөөрдөг. Баг 40 сонголтоос 4-т нь хүлээн авалтын баримт төлбөрийн дараа үүссэнийг илрүүлэв. Бүх дөрөв нь нэг агуулах, нэг сарын гүйлгээ байжээ.
Шууд “10% алдаа тул бүх хяналт муу” гэж дүгнэхээс өмнө зөрчлийн шинж, шалтгаан, хамрах хүрээг тогтооно. Системийн эрхээр тулгалтыг алгассан уу, баримт оруулах хугацаа хоцорсон уу, бараа бодитоор ирээгүй юу гэдгийг шалгана. Нэг ажилтан зөвшөөрөх ба хүлээн авах эрхийг зэрэг эзэмшсэн эсэх нь нэмэлт эрсдэл болно.
Дараагийн ажил. Өртсөн гүйлгээний олонлогийг тодорхойлж, тухайн агуулахын нийлүүлэгч, төлбөр, барааны хөдөлгөөнийг тулгана. Хяналтад найдах төлөвлөгөөг шинэчилж, шаардлагатай дэлгэрэнгүй сорилыг нэмнэ. Түүврийн зөвшөөрөх хазайлт, бодит илэрсэн хувь, сонголтын арга болон шалтгааны үнэлгээг хамтад нь авч үзнэ; нэг хувь дангаараа эцсийн шийдвэр биш.
“Дотоод хяналтыг сайжруулах” гэдэг ерөнхий үгийн оронд системд хүлээн авалтын баримтгүй төлбөрийг хязгаарлах, зөвшөөрөл алгасах онцгой эрхийг тусдаа хянах, сар бүр үл нийцлийн тайлангаар шалгах зэрэг арга хэмжээг эзэн, хугацаатай нь заана. Зөвлөмж нь үйл ажиллагаанд хэрэгжихүйц бөгөөд эрсдэлийн шалтгаанд чиглэсэн байх ёстой.
Лавлах: ISA 315, 330, 265 [S01]; COSO-ийн дотоод хяналтын үзэл баримтлал [S08].
Дасгал 10 (10 оноо). Сарын 12 банкны тулгалтын гурвыг хянасан гарын үсэггүй. Нягтлан «амаар хянасан» гэв. Үр нөлөөтэй гэж дүгнэх үү?
Тайлбартай хариу. Гарын үсэггүй нь хяналт хийгдээгүйг дангаараа эцэслэхгүй ч амаар тайлбарлах нь хангалтгүй. Хянасан огноотой имэйл, зөрүүг шийдвэрлэсэн тэмдэглэл, системийн мөр зэрэг өөр нотолгоо эрнэ. Хяналт хийгдсэнийг батлахгүй бол гурван хазайлтын шалтгаан, нийт үед хамаарах нөлөө, нөхөх хяналтыг үнэлж, банкны үлдэгдлийн үндсэн горимыг нэмэгдүүлнэ; чухал дутагдлыг зохих түвшинд мэдээлнэ.
Оноо: нотолгооны ялгаа 3; өөр баримт 2; аудитын хариу 3; мэдээлэх асуудал 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 315.21, 26; ISA 330.8, 18: хяналтын ойлголт, хяналтын сорил, үндсэн горим [S22].
Суралцах зорилт: Системийн эрх, өөрчлөлт, өгөгдлийн шилжилт нь санхүүгийн нотолгоонд хэрхэн нөлөөлөхийг тайлбарлана.
Санхүүгийн мэдээлэл ихэвчлэн нэг программд шууд бий болдоггүй. Борлуулалтын систем, агуулах, цалин, банк, татварын систем, ерөнхий дэвтэр хооронд дамждаг. Аудитор эх баримтаас тайлан хүртэлх урсгалд өгөгдөл хаана үүсэх, өөрчлөгдөх, нэгтгэгдэх, гараар засагдахыг тодорхойлно. Системийн нэрийг мэдэх нь хяналтын ойлголт биш.
Ерөнхий мэдээллийн технологийн хяналт нь хэрэглэгчийн эрх, программын өөрчлөлт, үйл ажиллагааны тасралтгүй байдал зэрэгт хамаарна. Хэрэглээний хяналт нь тодорхой гүйлгээг зөв боловсруулах, давхар оруулахгүй байх, тооцоолол зөв хийхэд чиглэнэ. Автомат хяналт найдвартай ажиллах эсэх нь холбогдох ерөнхий хяналттай уялддаг. Гэхдээ нэг ерөнхий хяналтын доголдол бүх автомат хяналтыг ижил хэмжээгээр хүчингүй болгоно гэж шууд үзэхгүй.
| Урсгалын хэсэг | Эрсдэл | Шалгах зүйл |
|---|---|---|
| Эх системд оруулах | Давхар, хуурамч гүйлгээ | Дугаарын давхардал, зөвшөөрөл |
| Систем хооронд дамжуулах | Мөр тасрах, давхардах | Тоо, дүнгийн хяналтын нийлбэр |
| Ерөнхий дэвтэрт засах | Зөвшөөрөлгүй журнал | Эрх, лог, баталгаа |
| Тайлан гаргах | Буруу шүүлтүүр, зураглал | Тохиргоо ба дансны тулгалт |
Аудитын эхэнд системийн зураглал гаргавал нотолгооны хүсэлт илүү тодорхой болно. “Бүх лог өг” гэхийн оронд ямар эрхийн өөрчлөлт, ямар хугацаа, ямар хэрэглэгчийн үйлдэл шаардлагатайг заана. Өгөгдөл хадгалалтын хугацаа богино бол нотолгоог эрт хамгаалах шаардлагатай.
Хэрэглэгчийн эрхийг ажил үүрэгтэй нь харьцуулж шалгана. Шинэ ажилтан, шилжсэн ажилтан, ажлаас гарсан хүн, түр эрх, өндөр эрхтэй данс тус бүрд эрсдэл ялгаатай. Нэг хэрэглэгч гүйлгээ үүсгэх, батлах, төлөх, бүртгэл засах бүх эрхтэй бол үүрэг тусгаарлалт алдагдана. Техникийн шаардлагаар өргөн эрх хэрэгтэй үед хяналтын нэмэлт арга хэмжээг үнэлнэ.
Программын өөрчлөлтөд хүсэлт, туршилт, зөвшөөрөл, үйлдвэрлэлийн орчинд нэвтрүүлэх бүртгэл байх ёстой. Туршилтын хүн болон нэвтрүүлэх эрхтэй хүн нэг байвал нөхөн хяналт хэрэгтэй байж болно. Яаралтай өөрчлөлт нь бүртгэлгүй өөрчлөлт хийх ерөнхий зөвшөөрөл биш.
Үүлэн үйлчилгээ ашигласан ч байгууллагын хариуцлага алга болохгүй. Үйлчилгээ үзүүлэгчийн тайланг ашиглахдаа хамрах систем, хугацаа, шалгасан хяналт, үл нийцэл, хэрэглэгч байгууллагад хэрэгжүүлэхээр заасан нэмэлт хяналтыг уншина. Нэг өдрийн загвар, хэрэгжилтийн тайлан нь бүтэн жилийн ажиллагааны үр нөлөөтэй адил нотолгоо биш.
• Өгөгдөл оруулах эрхийг байгууллага өөрөө зөв олгосон эсэх.
• Үйлчилгээний тайлангийн алдаа, тасалдлыг хэн хянадаг эсэх.
• Үйлчилгээ үзүүлэгч рүү дамжсан болон буцаж ирсэн дүнг тулгадаг эсэх.
• Тайлангийн хугацаа дууссанаас аудитын хугацаа хүртэлх завсрыг хэрхэн үнэлэх.
Автомат хяналт зөв тохируулагдсан байлаа ч программыг зөвшөөрөлгүй өөрчилж болдог, эсвэл администратор бүртгэлийг устгаж болдог бол түүний үр дүнд найдах үндэс сулрана. Хандалтын эрх, өөрчлөлтийн зөвшөөрөл, үйлдвэрлэлийн орчинд шилжүүлэх хяналт зэрэг IT ерөнхий хяналтыг тухайн аудитын эрсдэлтэй холбож шалгана.
Үүлэн үйлчилгээний байгууллагын тайлан байгаа нь бүх эрсдэлийг хаахгүй. Тайлангийн төрөл, хамрах систем, хугацаа, үл хамаарах үйлчилгээ, илэрсэн зөрчил болон хэрэглэгч байгууллагын өөрөө хэрэгжүүлэх хяналтыг уншина. Үйлчилгээ үзүүлэгчийн хамрах хугацаа тайлант жилийн эцэс хүрэхгүй бол завсрын хугацаанд өөрчлөлт гарсан эсэхэд нэмэлт нотолгоо авна.
Санхүүгийн системийн хэрэглэгчийн жагсаалтыг хүний нөөцийн жагсаалттай тулгахад хоёр сарын өмнө гарсан ажилтны данс идэвхтэй байжээ. Тухайн дансаар жилийн эцэст гурван журнал орсон байна. Удирдлага “нууц үгийг бусад хүн ашигласан” гэж тайлбарлав.
Энэ нь зөвхөн эрх хаах хугацааны доголдол биш; үйлдлийн эзнийг тогтоох боломжгүй болсон, журналын зөвшөөрөл эргэлзээтэй гэсэн асуудал юм. Логийн эх хувийг хамгаалж, журналын агуулга, үүссэн цаг, төхөөрөмж, холбогдох баримт, баталсан хүнийг шалгана. Дансан дээрх нэрийг бодит үйлдэгч гэж нотолгоогүйгээр дүгнэж болохгүй.
Аудитын хариу. Нөлөөлсөн данс, хугацаа, ижил эрхтэй бусад хэрэглэгчийг тодорхойлно. Санхүүгийн тайлангийн залилан эсвэл алдааны эрсдэлийн үнэлгээг шинэчилж, холбогдох журналын сорилыг нэмнэ. Системийн логийг удирдлага өөрчилж болох эсэх, татсан тайлангийн бүрэн байдлыг мөн үнэлнэ.
| Зөвлөмж | Хэрэгжилтийн нотолгоо |
|---|---|
| Гарах өдөр эрх хаах | Хүний нөөцийн мэдэгдэл ба системийн хугацааны лог |
| Нийтийн данс ашиглалтыг зогсоох | Хувь хүний данс, нэвтрэлтийн бодлого |
| Өндөр эрхийн үйлдлийг хянах | Хараат бус хянагчийн тогтмол тойм |
| Эрхийн давтан баталгаажуулалт | Удирдлагын баталсан жагсаалт, өөрчлөлт |
Лавлах: ISA 315, ISA 402; ISAE 3402 [S01].
Дасгал 11 (10 оноо). Нэг администратор нийлүүлэгчийн банкны дансыг өөрчилж, төлбөр баталж, өөрчлөлтийн логийг устгах эрхтэй. Хоёр хяналт, хоёр аудитын горим санал болго.
Тайлбартай хариу. Дансны өөрчлөлтийг бие даасан баталгаажуулалттай болгох, төлбөр батлах эрхийг өөр ажилтанд салгах хэрэгтэй; логийг өөрчлөх боломжгүй төвлөрсөн хадгалалт нэмэр болно. Аудитор нийлүүлэгчийн дансны өөрчлөлтийг дараах төлбөртэй холбон шалгаж, анхны гэрээний холбоо барих мэдээллээр дансыг баталгаажуулна. Лог дутсан бол банкны хуулга, төлбөрийн батламж зэрэг гаднын эх сурвалжаар хамрах хүрээг нөхнө.
Оноо: эрхийн зөрчил 2; хоёр хяналт 4; хоёр горим 4.
Заалтын лавлагаа: ISA 315.26; ISA 402.9, 12, 15, 17: IT хяналт ба үйлчилгээний байгууллагын нотолгоо [S22].
Суралцах зорилт: Өгөгдлийн шинжилгээний үр дүнг нотолгоо болгохын өмнө бүрэн бүтэн байдал, нарийвчлал, тайлбарыг шалгана.
Олон мөр өгөгдөл шинжилсэн нь өөрөө сайн аудит гэсэн үг биш. Өгөгдөл бүрэн, зөв, зорилгод тохирсон эсэхийг эхэлж шалгана. Тайлангийн хугацаа, данс, валют, салбар, хүчингүй болон буцаасан гүйлгээ, нээх хаах журнал зэрэг шүүлтүүрийг тогтооно. Экспортын мөрийн тоо, нийт дүн, хамгийн эхний ба сүүлийн огноо, өвөрмөц дугаарын шинжийг эх системтэй тулгана.
Өгөгдөл цэвэрлэх үйлдэл нотолгоог устгаж болохгүй. Хоосон утгыг тэг болгох, давхардсан мөрийг устгах, огноог өөр форматад хөрвүүлэхийн өмнө яагаад тийм болсон, ямар дүн хасагдсан, өөрчлөлтийг буцааж сэргээх боломжтой эсэхийг тэмдэглэнэ. Эх өгөгдлийг өөрчлөхгүй хадгалж, ажиллах хувилбар, код, параметрийг тусад нь бүртгэнэ.
| Шалгалт | Боломжит асуудал |
|---|---|
| Мөрийн тоо ба нийлбэр | Дутуу экспорт, хоёр удаагийн нэгтгэл |
| Өвөрмөц дугаар | Давхардсан төлбөр эсвэл зөвшөөрөгдсөн хуваалт |
| Огнооны хүрээ | Буруу тайлант үе, системийн цагийн зөрүү |
| Валют ба нэгж | Мянга, сая, төгрөгийн холилдол |
| Хоосон талбар | Хяналтын доголдол, экспортын алдаа |
Шинжилгээний дүгнэлт нь шалгасан өгөгдлийн хүрээнд хүчинтэй. Бүртгэлд ороогүй гүйлгээг зөвхөн бүртгэлийн файл дээр ажиллаад илрүүлэх боломж хязгаарлагдмал. Бүрэн байдлыг гаднын эх, баримтын дараалал, дараах төлбөртэй холбох шаардлагатай.
Давхардсан нэхэмжлэл, амралтын өдрийн журнал, бүхэл дүн, шинэ нийлүүлэгчийн том төлбөр, эрхийн хязгаараас ялимгүй доогуур гүйлгээ зэрэг нь шалгах дохио байж болно. Гэвч дохио нь залилангийн баталгаа биш. Нэхэмжлэлийн дугаар өөр боловч ижил гэрээний хэсэгчилсэн төлбөр байж болно; амралтын өдрийн журнал системийн автомат хаалт байж болно.
Шинжилгээ бүрд зорилго, дүрэм, хамрах олонлог, онцгой мөр, тайлбар, нэмэлт нотолгоо, дүгнэлт гэсэн мөрдөх холбоос бий болгоно. Онцгой үр дүнг тоогоор нь багасгасан эсэхээс илүү шийдэгдсэн эсэхийг хянана. Эрсдэл өндөр мөрийг “удирдлага тайлбарласан” гэж дангаар хаахгүй.
Хиймэл оюуны хэрэгсэл гэрээний заалт хайх, баримт ангилах, кодын загвар гаргахад тусалж болно. Гэхдээ гаргасан ишлэл, тооцоо, дүгнэлтээ анхдагч баримтаар шалгана. Нууц мэдээллийг зөвшөөрөлгүй гадаад үйлчилгээ рүү оруулахгүй. Хэрэгслийн хувилбар, оролт, заавар, хүний хяналтыг баримтжуулж, автомат хариуг мэргэжлийн шийдэл гэж үзэхгүй.
Сайн хэрэглээ. Системээр 800 гэрээнээс буцаалтын заалттай байж болох 60-ыг ялгаж, хүн бүрэн эхийг уншиж баталгаажуулах. Сул хэрэглээ. Хэрэгслийн дүгнэлтэд тулгуурлан гэрээг үзэлгүй орлого бүртгэх үеийг шийдэх. Сүүлийн хувилбарт буруу эшлэл, орхигдсон нэмэлт гэрээ, хэлний утгын алдаа хяналтгүй үлдэнэ.
Аудитын шинжилгээний файлд эх систем, экспортын нөхцөл, хамрах хугацаа, мөрийн тоо, мөнгөн дүнгийн нийлбэр, хувиргалтын алхам, хассан мөрийн шалтгааныг хадгална. Нийт дүн тэнцсэн ч буруу данс ангилсан, давтагдсан ба орхигдсон мөрүүд хоорондоо нөхөгдсөн байж болно. Тиймээс мөрийн тоо, өвөрмөц түлхүүр, хугацаа, валют, дансны хамрах хүрээг давхар шалгана.
AI-ийн гаргасан сэжигтэй гүйлгээний жагсаалт нь шалгах чиглэл өгнө. Тэр нь залилан болсон гэсэн дүгнэлт биш. Хуурамч эерэг үр дүн, илрээгүй зөрчлийн эрсдэл, тайлбарлах боломж, нууц мэдээллийн зөвшөөрлийг үнэлнэ. Дүгнэлтийг анхны баримтаар батлах болон мэргэжлийн шийдвэрийн хариуцлага аудиторт хэвээр үлдэнэ.
Нийлүүлэгчийн төлбөрийн 12,000 мөрөөс данс, дүн, нэхэмжлэлийн дугаар ижил 18 хос илэрчээ. Шалгалтаар 10 хос нь экспорт хоёр удаа давхардсан мөр, 5 нь хүчингүй гүйлгээ ба буцаалт, 3 нь бодитоор хоёр удаа төлсөн байв. Бодит давхардлын дүн 4, 6, 9 сая буюу нийт 19 сая.
Эхлээд экспортын алдааг засаж, зөв олонлогийг ерөнхий дэвтэр болон банкны дүнтэй дахин тулгана. Дараа нь 19 саяын нөхөн авах боломж, нийлүүлэгчийн баталгаа, авлага эсвэл зардлын бүртгэл, удирдлагын арга хэмжээг үнэлнэ. Анхны 18 хосыг бүгдийг нь залилан эсвэл 18 төлбөрийн алдаа гэж тайлагнах нь буруу.
| Шат | Үр дүн |
|---|---|
| Анхны дохио | 18 хос, шалтгаан тодорхойгүй |
| Өгөгдлийн алдаа | 10 хосыг экспортын тулгалтаар тайлбарлав |
| Зөв буцаалт | 5 хосыг эх баримтаар батлав |
| Бодит асуудал | 3 давхардсан төлбөр, нийт 19 сая |
Нэмэлт судалгаа. Ижил нэхэмжлэлийг өөр дугаараар төлсөн эсэхийг нийлүүлэгч, огноо, дүн, гэрээний холбоосоор шалгана. Шинжилгээний дүрэм нэг төрлийн алдааг илрүүлсэн ч бусад төрлийн давхардлыг бүрэн хамрахгүй. Нийлүүлэгчийн мастер мэдээлэл өөрчлөх эрх, нэхэмжлэл бүртгэх хяналт, банкны төлбөр батлах ажиллагааны шалтгааныг мөн шалгана.
Лавлах: ISA 500, 315, 330, 230 [S01]. Шинжилгээний дүрмүүд нь номын практик жишээ.
Дасгал 12 (10 оноо). Ерөнхий дэвтэр 12,480 мөртэй, экспорт 12,430 мөртэй. Нийлбэр нь ижил. Шинжилгээг эхлүүлж болох уу?
Тайлбартай хариу. 50 мөрийн зөрүүг тайлбарлахаас өмнө экспорт бүрэн гэж үзэхгүй. Тэг дүнтэй бичилт, эсрэг дүнгээр нөхөгдсөн бичилт, шүүлтүүр, хүчингүй болгосон мөр, зөвшөөрлийн хязгаар зэргийг шалгана. Эх системийн хяналтын нийлбэр, мөрийн өвөрмөц дугаар, хугацааг тулгаж, дахин экспорт хийвэл хувилбар ба өөрчлөлтөө хадгална. Дүн тэнцсэн ганц нөхцөл хангалтгүй.
Оноо: 50 мөр 2; боломжит шалтгаан 3; бүрэн байдлын горим 3; шийдвэр 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.7, 9–11: мэдээллийн найдвартай байдал, байгууллагаас гаргасан өгөгдөл, зөрчилтэй нотолгоо [S22].
Суралцах зорилт: Нотолгооны хамаарал, найдвартай байдал, хангалттай хэмжээг үнэлж зөрчилтэй баримтыг шийдвэрлэнэ.
Хангалттай байдал нь нотолгооны хэмжээг, зохистой байдал нь хамаарал ба найдвартай байдлыг илэрхийлнэ. Нэг чанаргүй тайланг олон удаа хэвлэж хавсаргах нь нотолгооны чанарыг өсгөхгүй. Ерөнхийдөө аудиторт шууд ирсэн гаднын нотолгоо дотоод мэдээллээс илүү найдвартай байж болох боловч эх үүсвэр, хуурамчаар үйлдэх боломж, нөхцөлийг заавал үнэлнэ.
Ажиглалт тухайн агшны үйл явцыг л харуулна. Асуулга нь үйл явцыг ойлгоход хэрэгтэй боловч дангаараа тодорхой хяналт үр дүнтэй ажилласныг нотлохгүй. Дахин тооцоолол арифметикийг шалгана; дахин гүйцэтгэл хяналт эсвэл горимыг аудитор өөрөө хэрэгжүүлж үзнэ. Баримт шалгалтаар гэрээний нөхцөл, эх үүсвэр, огноо, эрхийг үнэлдэг.
Удирдлага авлагын насжилтын Excel файл өглөө. Аудитор хугацаа хэтэрсэн дүнг шинжлэхээс өмнө файлын нийт үлдэгдлийг ерөнхий дэвтэртэй тулгаж, давхардсан мөр, хасагдсан харилцагч, зээлийн үлдэгдэл, огнооны логикийг шалгана. Өгөгдөл бүрэн биш бол нарийн шинжилгээний үр дүн ч буруу.
| Талбар | Юуг тэмдэглэх вэ |
|---|---|
| Зорилго | Эрсдэл, данс, батламж |
| Эх олонлог | Хугацаа, эх систем, нийт дүн, бүрэн байдлын тулгалт |
| Сонголт | Арга, шалгасан нэгж, сонгосон шалтгаан |
| Гүйцэтгэл | Ямар баримтыг ямар талбараар тулгасан |
| Үр дүн | Илэрсэн зөрүү ба нэмэлт ажил |
| Дүгнэлт | Зорилгыг хангах нотолгоо бүрдсэн эсэх |
| Хяналт | Бэлтгэсэн, хянасан хүн, огноо |
Туршлагатай, тухайн ажилд оролцоогүй аудитор баримтыг уншаад юу хийсэн, ямар нотолгоо авсан, яагаад дүгнэснийг ойлгох ёстой. “Шалгав, хэвийн” гэсэн хоёр үг нь горимын хамрах хүрээ, үр дүнг харуулахгүй. Зөрүүтэй нотолгоог хавтаснаас хасах бус хэрхэн шийдвэрлэснийг баримтжуулна.
Гадаад баталгаажуулалтаар харилцагч, банк, өмгөөлөгч эсвэл бусад талын мэдээлэл авахад хүсэлт ба хариуны үйл явцыг аудитор хянах нь чухал. Хаягийг зөвхөн үйлчлүүлэгчийн өгсөн мэдээллээр хязгаарлалгүй үнэлж, хүсэлтийг хэн илгээсэн, хариуг хэн хүлээн авсан, хариулагч ямар эрхтэйг тогтооно. Цахим хариунд домэйн, гарын үсэг, хамгаалалт, өөрчлөгдсөн шинжийг авч үзнэ.
Хариу ирээгүй нь үлдэгдэл зөв гэсэн нотолгоо биш. Давтан хүсэлт болон тохирох өөр горим төлөвлөнө. Авлагын хувьд дараах мөнгөн орлого, борлуулалтын гэрээ, хүргэлтийн баримт; өглөгийн хувьд нийлүүлэгчийн тайлан, дараах төлбөр, хүлээн авалтын баримт ашиглаж болно. Өөр горим тухайн батламжийг үнэхээр нотолж байгаа эсэхийг үнэлнэ.
| Нөхцөл | Аудиторын хариу |
|---|---|
| Хариунд зөрүүтэй дүн | Хугацааны зөрүү, бүртгэлийн алдаа, маргааныг ялгах |
| Хариу удирдлагаар дамжсан | Найдвартай байдлыг дахин үнэлж, бие даан бататгах |
| Удирдлага хүсэлт явуулахыг хориглосон | Шалтгаан, залилангийн эрсдэл, өөр нотолгоо ба тайланд нөлөөг үнэлэх |
| Хариу огт ирээгүй | Давтан хүсэлт, өөр горим, үлдэх эрсдэл |
Сөрөг баталгаажуулалт буюу зөвхөн санал зөрсөн үед хариулах хүсэлт нь эерэг хүсэлтээс сул нотолгоо өгдөг. Тохирох нөхцөл, эрсдэлийн үнэлгээ, олонлогийн шинжийг хангаагүй үед үүнийг гол нотолгоо болгон ашиглахгүй.
Гаднын баталгаажуулалт аудиторт шууд ирсэн гэдэг нь автоматаар найдвартай болгохгүй. Хариулагчийн эрх, хаягийн жинхэнэ байдал, дамжуулах суваг, өөрчлөгдсөн шинжийг үнэлнэ. Хүсэлт сонгох, илгээх, давтан илгээх, хариу авах үйл явцын хяналтыг аудитор хадгална.
Хариу ирээгүй үед дараах мөнгөн төлөлт нь авлагын зарим батламжид нотолгоо өгч болох боловч тайлант өдрийн гэрээний бүх нөхцөлийг нотлохгүй. Эерэг хариунд найдсан тухайн нөхцөлд өөр горим хангалтгүй байж болно. Зөрүү гарвал хугацааны зөрчил, маргаан, бүртгэлийн алдаа, залилангийн боломжийг ялгаж баримтжуулна.
Компанийн бүртгэлд “Туул” харилцагчийн авлага 120, харилцагчийн хариунд 95 гэж ирэв. Удирдлага 25-ын зөрүүг банкны шилжүүлэг замд яваа гэж тайлбарлав. Шалгалтаар 15 нь жилийн эцэст шилжүүлсэн бөгөөд дараа өдөр банканд орсон төлбөр, 10 нь өмнө хүргэлт буцаасан барааны кредит баримт бүртгээгүй дүн байжээ.
15-ын хувьд мөнгөний замын хугацаа, банкны баримт, тайлангийн огнооны бүртгэлийг шалгана. 10-ын хувьд зөвхөн авлага бус орлого, барааны буцаалт, өртөг болон татварын нөлөөг тухайн нөхцөлөөр үнэлнэ. Нийт 25-ыг “хугацааны зөрүү” гэж хаавал бодит алдаа үлдэнэ.
• Гадаад хариуны эх файл, ирсэн огноо, хариулагчийн мэдээлэл.
• Ерөнхий ба туслах дэвтрийн үлдэгдлийн тулгалт.
• Зөрүү тус бүрийн шалтгаан, нотлох баримт, засварын санал.
• Тухайн харилцагчийн төлбөрийн чадвар, маргаан, үнэ цэнийн бууралтын үнэлгээ.
Баталгаажуулалт авлагын оршин байх талаар нотолгоо өгч болох боловч бүрэн нөхөн төлөгдөхийг дангаараа нотлохгүй. Харилцагч өрөө хүлээн зөвшөөрсөн ч төлөх чадваргүй байж болно. Иймээс оршин байх ба үнэлгээний батламжийг тусад нь холбох шаардлагатай.
Хариуны дүгнэлт. Зөрүүг шалтгаанаар нь задалсан, бодит алдааг засварын бүртгэлд оруулсан, төлөгдөх боломжийг тусад нь үнэлсэн үед л хүсэлтийн ажил бүрэн хаагдана.
Лавлах: ISA 500, ISA 505 [S01].
Дасгал 13 (10 оноо). Харилцагчийн авлагын баталгааг санхүүгийн захирал өөрийн имэйлээс дамжуулжээ. Дүн нь бүртгэлтэй тэнцсэн. Ямар арга хэмжээ авах вэ?
Тайлбартай хариу. Дамжуулсан хариуг шууд найдвартай гаднын баталгаа гэж үзэхгүй. Бие даан тогтоосон холбоо барих хаягаар эрх бүхий харилцагчаас аудиторт шууд дахин хариу авах, баримтын жинхэнэ байдлыг шалгах хэрэгтэй. Дараах төлөлт, хүргэлт, гэрээ зэрэг өөр нотолгоог батламжтай холбож авна. Саад зориуд учруулсан шинж байвал удирдлагын шударга байдал, залилангийн эрсдэлийг дахин үнэлнэ.
Оноо: найдвартай байдлын асуудал 3; шууд баталгаа 3; өөр нотолгоо 2; эрсдэлийн шинэчлэл 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.6–11; ISA 505.7, 10, 12–14, 16: нотолгоо, баталгаажуулалтын хяналт ба хариу [S22].
Суралцах зорилт: Түүврийн зорилго, эх олонлог, сонголтын нэгж, зөрүүний тархаалтыг уялдуулна.
Сонгон шалгалт нь нийт олонлогийн 100 хувиас бага хэсэгт горим хэрэглэж, нийт олонлогийн талаар дүгнэх үндэс бүрдүүлэх арга. Сонгогдох боломжгүй нэгжүүд үлдвэл төлөөлөх чадвар алдагдана. Өндөр дүнтэй бүх гүйлгээг тусгайлан шалгах нь хэрэгтэй боловч үлдсэн олонлогийн алдааг автоматаар төлөөлөхгүй.
Түүврийн эрсдэл нь сонгосон хэсгээс гарсан дүгнэлт бүх олонлогийг шалгасан дүгнэлтээс зөрөх боломж. Түүврийн бус эрсдэл нь буруу горим сонгох, баримтыг буруу унших, алдааг анзаарахгүй өнгөрөх зэрэг. Түүврийг томруулах нь хоёр дахь төрлийн асуудлыг дангаараа засахгүй.
Ижил шинжтэй үлдэгдлийн олонлогийн бүртгэлийн дүн 2,000 сая төгрөг. Төлөөлөх байдлаар сонгосон түүврийн бүртгэлийн дүн 200 сая, шалгалтаар илэрсэн хэтрүүлэлт 6 сая. Харьцааны төсөөлөл нь 6 ÷ 200 × 2,000 = 60 сая. Энэ нь төсөөлсөн алдаа бөгөөд статистикийн итгэлцлийн дээд хязгаар биш.
Үлдсэн олонлогт хамаарах хүлцэх буруу илэрхийлэл 75 сая байсан ч “60 нь 75-аас бага тул асуудалгүй” гэж шууд дүгнэхгүй. Түүврийн эрсдэл, бусад алдаа, хазайлт, залилангийн шинж, аргачлалын тохиромжтой байдлыг хамтад нь авч үзнэ. 60 сая нь түүврийн 6 саяыг багтаасан төсөөлөл тул 6 саяыг дахин нэмэхгүй.
Зөвшөөрлийн 60 сорилоос 3 нь зөвшөөрөлгүй бол ажиглагдсан зөрчлийн түвшин 5%. Хүлцэх зөрчлийн түвшин 4% бол ажиглагдсан түвшин аль хэдийн давсан. Түүврийн эрсдэлийг харгалзсан дээд хязгаар нь ажиглагдсан түвшнээс өндөр байж болно. Зөрчлийн шинжийг судалж, хяналтад найдах төлөвлөгөөг өөрчилнө.
Түүврийн загварыг зорилгоос эхэлнэ. Бүртгэсэн орлого бодит эсэхийг шалгах олонлог нь ерөнхий дэвтрийн борлуулалт байж болно. Харин бүртгэгдээгүй өглөг хайхад зөвхөн өглөгийн дэвтэр тохирох олонлог биш; дараах төлбөр, хүлээн авсан бараа, нийлүүлэгчийн тайлан хэрэгтэй. Буруу олонлогоос төгс санамсаргүй сонголт хийсэн ч зорилгод хүрэхгүй.
Статистик сонголт нь санамсаргүй сонголт болон магадлалын онолоор үр дүнг үнэлэх шинжтэй. Статистик бус сонголтод ч олонлог, хамрах хүрээ, түүврийн эрсдэл, дүгнэлтийн үндэслэлийг тайлбарлах шаардлагатай. Эрсдэлтэй том дүнг зориуд сонгосон шалгалтын үр дүнг үлдсэн бүх олонлогт статистик мэт төсөөлөхгүй.
| Сонголтын арга | Давуу тал ба хязгаар |
|---|---|
| Санамсаргүй | Элемент бүр сонгогдох боломжтой; бүрэн олонлог шаарддаг |
| Системчилсэн | Тогтмол алхмаар сонгоно; үе давтамжийн хэв шинжийг шалгана |
| Мөнгөн нэгжид суурилсан | Том дүн сонгогдох боломж өснө; тэг, сөрөг үлдэгдэлд тусгай анхаарал |
| Давхарласан олонлог | Ижил эрсдэлтэй бүлгийг тусад нь үнэлнэ |
| Зориуд сонгосон элемент | Тодорхой эрсдэлийг шалгана; бүх олонлогийн төлөөлөл биш |
Алдаа илэрвэл зөвхөн дүнг тооцох бус шалтгааныг ойлгоно. Нэг төрлийн алдаа олон мөрд давтагдах боломж, системийн тохиргоо, хугацааны нөлөөг шалгана. “Онцгой ганц алдаа” гэж үзэхэд баттай үндэслэл шаардлагатай; нэр өгснөөр төсөөллөөс хасах эрх үүсэхгүй.
Их дүнтэй, сэжигтэй бичилтийг зориуд сонгож шалгах нь үр дүнтэй боловч үлдсэн олонлогт статистикийн дүгнэлт тархаах түүвэртэй адил биш. Аудитор тодорхой зүйлсийг сонгосон уу, нийт олонлогийг шалгасан уу, эсвэл түүвэр хэрэглэсэн үү гэдгээ баримтжуулна. Зориуд сонгосон хэсгээс илэрсэн зөрүүг үлдсэн хэсэгт энгийн харьцаагаар тархааж болохгүй.
Түүврийн хэмжээ зөвхөн олонлогийн мөрийн тооноос хамаарахгүй. Хүлээн зөвшөөрөх зөрүү, хүлээгдэж буй зөрүү, эрсдэл, бусад нотолгоо нөлөөлнө. Түүвэрт илэрсэн алдааг засварласан ч эх олонлогийн үлдсэн алдааны эрсдэл арилдаггүй. Тархаасан зөрүү болон түүврийн эрсдэлийг хамтад нь үнэлнэ.
Авлагын олонлог 2,000 сая. Үүнээс өндөр дүнтэй 800 саяыг бүхэлд нь шалгаад бодит алдаа 12 илрүүлэв. Үлдсэн 1,200 саяын олонлогоос төлөөлөх аргачлалаар 120 саяыг шалгахад 3 саяын алдаа илэрсэн гэж сургалтын нөхцөлд өгөгдөв. Харьцаагаар төсөөлөх аргыг жишээнд хэрэглэнэ.
Үлдсэн бүлгийн төсөөлсөн алдаа = 3 ÷ 120 × 1,200 = 30. Тусад нь бүхэлд нь шалгасан бүлгийн 12-ыг нэмбэл тооцсон нийт нөлөө 42. 800 саяыг дахин төсөөллийн сууринд оруулбал давхар тоолно. Илэрсэн 3 нь төсөөлсөн 30-ын дотор байгаа учраас 42 дээр дахин 3 нэмэхгүй.
| Бүлэг | Үнэлэх алдаа | Дүн |
|---|---|---|
| Бүхэлд нь шалгасан 800 | Бодит алдаа | 12 |
| Түүвэрлэсэн 1,200 | Төсөөлсөн алдаа | 30 |
| Нийлбэр | Түүврийн эрсдэлийн нэмэлт үнэлгээний өмнөх дүн | 42 |
42 нь эцсийн боломжит алдааны дээд хязгаар биш. Түүврийн эрсдэл, аргын тохироо, бусад нотолгоо, зөвшөөрөх алдаа, алдааны шалтгааныг нэмж үнэлнэ. Удирдлага илэрсэн 15-ыг л зассан бол үлдсэн олонлогт алдаа байх магадлал арилахгүй. Бодит олонлогийг дахин шалгаж зассан нотолгоо шаардлагатай байж болно.
Практик дүгнэлт. Төсөөлсөн алдааг шууд журналын бичилт болгож болохгүй. Журналд бодит засварын үндэслэл хэрэгтэй; аудитын үнэлгээнд төсөөлөл нь нийт эрсдэлийн хэмжээг ойлгоход ашиглагдана.
Лавлах: ISA 530, ISA 450, ISA 500 [S01].
Дасгал 14 (10 оноо). Ижил шинжтэй олонлог 900 сая. Төлөөлөх түүвэр 150 сая, түүвэрт 3 саяын нэг чиглэлтэй хэтрүүлэлт илэрчээ. Харьцааны энгийн тархаалт хэд вэ? Энэ нь эцсийн батлагдсан алдаа юу?
Тайлбартай хариу. 3 ÷ 150 × 900 = 18 сая. Энэ нь өгөгдсөн энгийн аргын тархаасан зөрүү бөгөөд нийт олонлогт яг 18 сая алдаа байна гэсэн баталгаа биш. Илэрсэн зөрүүний шалтгаан, төлөөлөх чадвар, түүврийн эрсдэл болон хүлээн зөвшөөрөх зөрүүтэй харьцуулна. Хязгаарт ойр бол нэмэлт нотолгоо эсвэл хамрах хүрээний өөрчлөлт хэрэгтэй.
Оноо: тооцоо 3; тархаалтын утга 3; нэмэлт үнэлгээ 4.
Заалтын лавлагаа: ISA 530.6–8, 12, 14–15; ISA 500.10: сонголт, түүврийн зөрүү, тархаалт ба үр дүн [S22].
Суралцах зорилт: Шинжилгээний горимын хүлээлт, нарийвчлал, шалгах зөрүүний хэмжээг урьдчилан тогтооно.
Шинжилгээний горим нь тоонуудыг зэрэгцүүлж харахаас өргөн. Найдвартай өгөгдлөөр хүлээгдэж буй дүн эсвэл хамаарлыг боловсруулж, бүртгэсэн дүнтэй харьцуулж, зөвшөөрөхөөс их зөрүүг судална. Эрсдэлийн үнэлгээний, нотлох, дуусгалтын шинжилгээ өөр зорилготой. Нэг шинжилгээг бүх зорилгыг хангана гэж үзэхгүй.
Хүлээлт нарийвчлалтай байх тусам алдааг илрүүлэх чадвар нэмэгдэнэ. Түрээсийн орлогыг нийт өмнөх жилтэй харьцуулахаас илүү талбай × гэрээний үнэ × ашигласан хугацаа гэсэн загвараар тооцож болно. Цалинг ажилтны тоо × дундаж цалин гэж тооцохдоо шинэ ажилтан, нэмэгдэл, урамшуулал, ажилласан сар, чөлөөг харгалзана.
| Загвар | Өгөгдөлд тавих асуулт |
|---|---|
| Тоо хэмжээ × нэгж үнэ | Тоо хэмжээ бие даасан, үнэ гэрээгээр батлагдсан уу? |
| Зээлийн үлдэгдэл × хүү × хугацаа | Үлдэгдэл өөрчлөгдсөн огноо, хувь зөв үү? |
| Бүтээгдэхүүн тус бүрийн маржин | Холимог бүтэц, хөнгөлөлт, өртөг өөрчлөгдсөн үү? |
| Салбар тус бүрийн чиг хандлага | Үйл ажиллагааны өөрчлөлт ба улирлын нөлөө бий юу? |
Нотлох шинжилгээний үед хүлээлтийн нарийвчлал, өгөгдлийн найдвартай байдал, зөвшөөрөх зөрүүг үр дүнг харахаас өмнө тогтооно. Үр дүн гарсны дараа босгыг зөрүүг багтаахын тулд өсгөх нь шинжилгээний утгыг алдагдуулна.
Байгууллага 2,000 м² талбайг сарын 25,000 төгрөгөөр түрээслүүлдэг. Эхний зургаан сард 90%, дараагийн зургаан сард 95% ашиглалттай. Үнийн өөрчлөлт, үнэгүй хугацаа байхгүй, дүн НӨАТ-гүй гэж өгөгдөв. Хүлээгдэж буй орлогыг гэрээ, талбайн бүртгэл, ашиглалтын бие даасан мэдээллээр тооцно.
| Үе | Тооцоо | Дүн сая |
|---|---|---|
| Эхний хагас жил | 2,000 × 25,000 × 90% × 6 | 270 |
| Сүүлийн хагас жил | 2,000 × 25,000 × 95% × 6 | 285 |
| Жилийн хүлээлт | 270 + 285 | 555 |
Бүртгэсэн орлого 575 бол зөрүү 20. Төлөвлөсөн зөвшөөрөх зөрүүг 8 гэж сургалтын нөхцөлд өгсөн тул 20-ын зөрүүг судална. Нэмэлт үйлчилгээний орлого, урьдчилгаа, давхар нэхэмжлэл, хугацааны зааг, ашиглалтын өгөгдөл буруу эсэхийг шалгана. Шууд 20-ыг алдаа гэж үзэхгүй.
Удирдлага 12 нь зогсоолын үйлчилгээ, 8 нь дараа жилийн урьдчилгаа гэж тайлбарлав. Зогсоолын 12-ыг гэрээ, үйлчилгээний баримтаар баталж, орлогын зөв ангиллыг үнэлнэ. 8 нь дараа жилийн үйлчилгээнд хамаарч байвал орлогыг бууруулж өр төлбөрт шилжүүлэх асуудлыг авч үзнэ. Тайлангийн зөрүүг зөвхөн аман тайлбараар хаахгүй.
Бодит дүнг хараад түүнд тааруулан хүлээлт зохиох нь аудитын сорилыг сулруулна. Хүлээлтийг найдвартай өгөгдөл, тогтвортой хамааралд тулгуурлан боловсруулж, материаллаг зөрүүг илрүүлэхүйц нарийвчлалтай эсэхийг үнэлнэ. Олон бүтээгдэхүүн, үнэ, улирлын өөрчлөлтийг нэг жилийн дундажид нэгтгэх нь эсрэг чиглэлтэй алдааг нууж болно.
Зөрүү тайлбарлуулах үед «борлуулалт сайн байсан» гэх ерөнхий хариултыг хангалттай гэж үзэхгүй. Тоо хэмжээ, үнэ, бүтээгдэхүүний бүтэц, буцаалт, хөнгөлөлтийн өөрчлөлтөөр дүнг задалж тайлбарыг нотолно. Эцсийн үеийн ерөнхий шинжилгээ нь тайлан нийтдээ байгууллагын талаарх ойлголттой нийцэж буй эсэхийг үнэлдэг бөгөөд шаардлагатай нарийвчилсан горимыг дангаараа орлохгүй.
Өмнөх жилийн орлого 10,000, өртөг 7,500 буюу нийт ашгийн хувь 25% байсан. Энэ жилийн орлого 12,500, өртөг 8,750 тул маржин 30% болжээ. Өмнөх 25%-ийг шууд хэрэглэвэл хүлээгдэж буй нийт ашиг 3,125, бүртгэсэн нийт ашиг 3,750, зөрүү 625 байна.
625-ыг шууд алдаа гэж үзэхгүй. Бүтээгдэхүүний бүтэц, үнэ, худалдан авах өртөг, валют, хөнгөлөлт, өөрийн үйлдвэрлэл, зардлын ангилал өөрчлөгдсөн байж болно. Тус бүрийн тоо хэмжээ ба үнийн мэдээллээр зөрүүг тайлбарлах хүснэгт гаргаж, нотолгоогүй үлдсэн хэсэгт нэмэлт горим төлөвлөнө.
• Нийт дүнг ерөнхий дэвтэртэй тулгаж, харьцуулалтын суурийг баталгаажуул.
• Үнэ, хэмжээ, бүтэц, өртгийн нөлөөг тусдаа тооц.
• Удирдлагын тайлбар бүрийг гэрээ, худалдан авалт, үйлдвэрлэлийн мэдээллээр бататга.
• Тайлбарлагдаагүй хэсгийг хугацааны зааг, бүрэн байдал, үнэлгээний эрсдэлтэй холбо.
Дуусгалтын шинжилгээ нь хийсэн ажлын үр дүнтэй тайлан бүхэлдээ нийцэж байгаа эсэхийг харахад тусална. Шинэ хэвийн бус хамаарал гарвал “ажил дууссан” гэж орхихгүй; эрсдэлийн үнэлгээ, дүгнэлтийг дахин авч үзнэ. Хүлээлт хангалттай нарийвчлалгүй үед шинжилгээ нь мэдээлэл өгөх боловч дангаараа хангалттай нотлох ажил болохгүй.
Лавлах: ISA 520, ISA 315, ISA 330 [S01].
Дасгал 15 (10 оноо). 100 түрээслэгч тус бүр сар бүр 1.2 сая төлөх гэрээтэй. Бүтэн жилийн төлбөрөөс нийт 60 түрээслэгч-сарын баталгаатай чөлөөлөлт өгсөн. Бүртгэсэн орлого 1,400 сая. Хүлээлт ба тайлбарлах зөрүүг ол.
Тайлбартай хариу. Суурь хүлээлт 100 × 12 × 1.2 = 1,440 сая; чөлөөлөлт 60 × 1.2 = 72 сая; цэвэр хүлээлт 1,368 сая. Бүртгэсэн орлого 32 саяар өндөр. Гэрээ, эзэмшил, чөлөөлөлтийн бүрэн жагсаалтыг баталж, нэмэлт үйлчилгээ, хугацааны зөрүү, зөвшөөрөлгүй бичилтээр тайлбарлагдах эсэхийг шалгана; 32 саяыг шууд алдаа гэж эцэслэхгүй.
Оноо: хүлээлт 4; зөрүү 2; нотлох горим ба дүгнэлт 4.
Заалтын лавлагаа: ISA 520.5–7: үндсэн шинжилгээний горим, эцсийн шинжилгээ, зөрүү судлах [S22].
Суралцах зорилт: Ажлын баримтаас өөр туршлагатай аудитор горим, нотолгоо, дүгнэлтийг ойлгох боломж бүрдүүлнэ.
Ажлын баримт нь хийсэн ажлын жагсаалт бус дүгнэлтийн үндэслэл юм. Тухайн ажилд оролцоогүй туршлагатай аудитор ямар горим, хэзээ, ямар хамрах хүрээнд гүйцэтгэсэн, ямар нотолгоо олсон, чухал асуудлыг хэрхэн шийдсэнийг ойлгох боломжтой байх ёстой. “Шалгав, асуудалгүй” гэсэн тэмдэглэл энэ зорилгыг хангахгүй.
Нэг ажлын хуудсанд зорилго, эрсдэл ба батламж, эх өгөгдөл, сонголтын арга, хийсэн ажил, илэрсэн асуудал, дүгнэлт, бэлтгэсэн ба хянасан хүн, огноог холбоно. Баримтын ишлэл нь бодит файл руу хөтөлдөг байх хэрэгтэй. Нэр нь ижил олон хувилбар байвал аль нь эцсийн, аль нь буруу мэдээлэлтэй байсныг тодруулна.
| Ажлын баримтын талбар | Жишээ |
|---|---|
| Зорилго | Авлагын оршин байх ба үнэлгээг шалгах |
| Олонлог | 2026.12.31-ний баталгаажсан насжилтын тайлан |
| Горим | Гадаад хариу, дараах орлого, маргааны баримт |
| Үр дүн | 3 зөрүү, 1 хариугүй үлдэгдэл |
| Дүгнэлт | Ямар нөлөө шийдэгдсэн, юу нээлттэй үлдсэн |
Эсрэг нотолгоог устгаж зөвхөн эцсийн дүгнэлтийг дэмжих баримт үлдээх нь буруу. Яагаад анхны мэдээлэл өөрчлөгдсөн, ямар шинэ нотолгоонд тулгуурлан шийдсэн, хэн хянасныг хадгална. Аман тайлбар нь тодруулга өгч болох боловч өөрөө хангалттай баримтжуулалтыг орлохгүй.
Тайлангийн дараах файлын эмхэтгэл нь захиргааны шинжтэй ажил. Лавлагаа шалгах, давхардсан хуулбарыг цэгцлэх, эцсийн хувилбар тэмдэглэх зэрэг байж болно. Аудитын тайлангийн огнооноос өмнө хийгдээгүй горимыг дараа нь хийсэн мэт бичиж болохгүй. Дараа шинэ баримт үүсвэл яагаад, хэзээ, хэн, ямар нөлөөтэйг ил тод бүртгэнэ.
Хадгалалтын хугацааг хууль, мэргэжлийн шаардлага, байгууллагын бодлогоос тогтооно. Олон улсын ерөнхий хугацааг орон нутгийн шаардлагатай тулгалгүй бүх ажилд хэрэглэхгүй. Нууцлал, хандалтын эрх, шифрлэлт, нөөцлөлт, устгалын журам нь цахим файлын чанарын хэсэг юм. Хувийн төхөөрөмж, хяналтгүй цахим шуудан, нийтэд нээлттэй хавтас ашиглах эрсдэлийг хязгаарлана.
| Хувилбар | Шалтгаан | Хяналт |
|---|---|---|
| Эх өгөгдөл | Системээс татсан анхны файл | Огноо, татсан хүн, дүнгийн тулгалт |
| Ажиллах хувилбар | Шинжилгээ ба тайлбар | Томьёо, код, өөрчлөлтийн мөр |
| Эцсийн баримт | Хянаж баталсан дүгнэлт | Хянагч, огноо, нээлттэй асуудалгүй эсэх |
Файлын бүрэн бүтэн байдлыг хэшээр хянах нь өөрчлөгдсөн эсэхийг илрүүлэхэд тусалж болно. Гэхдээ хэш байгаа нь баримтын агуулга үнэн гэсэн баталгаа биш; эх үүсвэр, эрх бүхий хүн, мэдээллийн бүрэн байдлыг тусад нь үнэлнэ.
«Шалгав, хэвийн» гэсэн тэмдэглэл нь юу шалгасан, ямар зөрүү илэрсэн, хэрхэн шийдсэнийг тайлбарлахгүй. Сонгосон зүйлсийг таних дугаар, эх сурвалж, гүйцэтгэсэн ажил, огноо, гүйцэтгэгч, хянагч, мэргэжлийн чухал дүгнэлтийг холбож бичнэ. Удирдлагын тайлбар, аудитын нотолгоо, аудиторын үнэлгээг тусад нь ялгана.
Эцсийн файлыг эмхэтгэх нь шинэ аудитын горим гүйцэтгэх үе биш. Тайлангийн дараа онцгой нөхцөлөөр шинэ баримт нэмэх буюу өөрчлөх бол шалтгаан, хэзээ хэн хийсэн, хэн хянасныг бүртгэнэ. Өмнөх мөрийг арилгаж «тайлангаас өмнө байсан» мэт харагдуулах нь баримтын үнэн зөв байдлыг эвдэнэ.
Ажлын хуудсанд “10 нэхэмжлэл шалгасан, зөрүүгүй” гэж бичсэн байв. Хянагч сонголтыг ямар олонлогоос хийсэн, нийт дүн хэд, ямар батламж шалгасан, баримтын дугаар хаана байгааг асуужээ. Гүйцэтгэгч бүх баримт үзсэнээ санаж байгаа ч файлд зөвхөн гурван хуулбар үлдээсэн байна.
Хариу нь “хийсэн” гэж батлах бус нотолгооны мөрийг сэргээхэд чиглэнэ. Боломжтой бол анхны сонголтын бүртгэл, тэмдэглэл, эх баримтын холбоос, шалгасан огноо, үр дүнг тогтооно. Хэрэв нотолгоо хангалтгүй бол нэмэлт ажил хэрэгтэйг ил тод хэлнэ. Хийгдээгүй ажилд өмнөх огноо тавьж нөхөхгүй.
Сайжруулсан бичлэг. “Борлуулалтын баталгаажсан 2,400 мөрөөс жилийн эцсийн арван хоногийн 180 мөрийг тусгаарлаж, өндөр дүнтэй 6, эрсдэлийн шинжтэй 4 гүйлгээг зориуд сонгов. Зорилго нь хугацааны зааг. Хүргэлтийн огноо, хэрэглэгчийн хүлээн авалт, бүртгэлийн огноог тулгасан. Энэ сонголт нийт олонлогийн статистик төлөөлөл биш.” Дараа нь сонголт бүрийн дугаар, үр дүн, дүгнэлтийг хавсаргана.
Баримтжуулалтын чанар сайн байх нь багийн санах ойгоос хамаарал багасгаж, чанарын хяналт, маргаан, дараагийн жилийн төлөвлөлтөд хэрэгтэй. Хэт их хуулбар хадгалах нь сайн баримтжуулалт биш; шийдвэрт хамаарах нотолгоог ойлгомжтой холбох нь гол зорилго юм.
Лавлах: ISA 230, ISA 220, ISQM 1 [S01].
Дасгал 16 (10 оноо). Аудитор тайлан гаргасны дараа өмнө шалгаагүй том зээлийн гэрээг шалгажээ. Файлд хуучин огноогоор оруулж болох уу?
Тайлбартай хариу. Болохгүй. Бодит гүйцэтгэсэн огноо, шинэ баримт мэдэгдсэн нөхцөл, хийсэн горим, үр дүн, тайланд нөлөөлөх үнэлгээ, хянасан этгээдийг бүртгэнэ. Энэ нь зөвхөн файл эмхэтгэх ажил уу эсвэл өмнөх нотолгооны дутагдал уу гэдгийг ялгаж, гаргасан тайланд арга хэмжээ шаардлагатай эсэхийг шийднэ. Эх баримтын мөр ба өөрчлөлтийн түүхийг хадгална.
Оноо: огнооны шийдвэр 2; бүртгэх мэдээлэл 4; тайланд нөлөөлөх үнэлгээ 2; өөрчлөлтийн мөр 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 230.8–10, 14–16: ажлын баримт, файл эмхэтгэх, дараах өөрчлөлт [S22].
Суралцах зорилт: Мөнгөн хөрөнгийн оршин байх, бүрэн байдал, ашиглах эрхийн нотолгоог ялгаж авна.
Мөнгө амархан шилжих, завших боломжтой тул дүнгээс гадна хандалт ба зөвшөөрлийн эрсдэл өндөр. Тайлангийн мөнгө бодит байгаа эсэх, байгууллагын эрхтэй эсэх, бүх данс бүртгэгдсэн эсэх, хязгаарлагдсан үлдэгдлийг зөв ангилсан эсэхийг шалгана. Банкны баталгаа зөвхөн эцсийн үлдэгдэл бус зээл, барьцаа, баталгаа, хаасан данс зэрэг нэмэлт мэдээлэл өгч болно.
Банкны тулгалтыг дахин гүйцэтгэхдээ бүртгэлийн болон банкны үлдэгдэл ижил огноотой эсэх, замын мөнгө бодитоор дараа орсон эсэх, төлөгдөөгүй чек эсвэл шилжүүлэг удаан хадгалагдсан эсэхийг шалгана. Нэг данснаас нөгөөд шилжүүлсэн мөнгийг хоёр талд давхар бүртгэж тайлангийн мөнгийг өсгөсөн эсэхэд хугацааны зааг чухал.
| Батламж | Гол нотолгоо |
|---|---|
| Оршин байх | Банкны бие даасан хариу, бэлэн мөнгөний тооллого |
| Бүрэн байдал | Дансны жагсаалт, гэрээ, өмнөх данс, банкны харилцаа |
| Эрх ба хязгаарлалт | Барьцаа, царцаалт, тусгай зориулалтын гэрээ |
| Үнэлгээ | Валютын ханш, тооцоолол, шимтгэлийн хуримтлал |
| Толилуулга | Мөнгө, хадгаламж, овердрафт, хязгаарлагдсан дүнгийн ангилал |
Бэлэн мөнгөний тооллогыг хариуцагчийн оролцоотой, хөдөлгөөнийг хянаж гүйцэтгэнэ. Касс дахь түр баримт, ажилтанд олгосон зээл, гадаад валют, бусдын мөнгийг ялгана. Зөвхөн кассын дэвтрийн үлдэгдлийг тооллогын дүн болгож бичих нь бие даасан шалгалт биш.
Банкны хуулгын үлдэгдэл 120. Замд яваа орлого 8, банканд хараахан төлөгдөөгүй зөвшөөрөгдсөн төлбөр 15 байв. Компанийн дэвтрийн үлдэгдэл 114. Банкны үйлчилгээний 1 сая шимтгэлийг дэвтэрт бүртгээгүй гэж өгөгдөв.
| Тулгалт | Тооцоо | Дүн |
|---|---|---|
| Банкны тохируулсан үлдэгдэл | 120 + 8 - 15 | 113 |
| Дэвтрийн тохируулсан үлдэгдэл | 114 - 1 | 113 |
| Тайлбарлагдаагүй зөрүү | 113 - 113 | 0 |
Журналын санал: Дт Банкны шимтгэлийн зардал 1; Кт Банк 1. Гэхдээ тоо тэнцсэн нь тулгалтын бүх зүйл бодит гэсэн үг биш. 8-ын орлого дараах банкны хуулгаар орсон эсэх, 15-ын төлбөр хүчинтэй хэвээр эсэхийг шалгана. Олон сар төлөгдөөгүй зүйл байвал шалтгаан, хүчингүй болсон гүйлгээ, давхар бүртгэлийг судална.
Хоёр банк хоорондын 25-ын шилжүүлгийг эх үүсвэр данснаас дараа жил хасаж, хүлээн авагч дансанд энэ жил нэмсэн бол нийт мөнгө 25-аар хэтэрнэ. Хоёр талын банкны огноо болон дэвтрийн огноог нэг хүснэгтэд харуулж шалгах нь энэ эрсдэлийг илрүүлэхэд тусална.
Практик хязгаар. Банкны хариунд зээл, баталгаа дурдагдаагүй нь тэдгээр байхгүйг дангаараа нотлохгүй. Хүсэлтийн хамрах хүрээ, банкны хариулах журам, бусад гэрээ, удирдлагын мэдээллийг хамтатган үнэлнэ.
Жилийн эцсийн шилжүүлгийг хүлээн авагч дансанд бүртгэсэн боловч шилжүүлэгч данснаас хасаагүй бол нэг мөнгийг хоёр удаа тайлагнах эрсдэлтэй. Банкны тулгалтын дүн тэнцсэн эсэхээс гадна хоёр талын банкны болон бүртгэлийн огноог зэрэгцүүлж шалгана. Дараах хугацаанд хаагдаагүй тулгалтын зүйлсийн шалтгааныг судална.
Хязгаарласан данс, барьцаалсан хадгаламж, харилцагчийн нэрийн өмнөөс хадгалж буй мөнгө нь дансанд байгаа ч ердийн бэлэн мөнгөтэй адил ангилагдахгүй байж болно. Банкны баталгаажуулалтын хамрах хүрээнд зөвхөн үлдэгдэл бус барьцаа, баталгаа, зээл, дансны эрхийг тусгах шаардлагыг үнэлнэ. Бүрэн байдлыг шалгахдаа бүртгэлд харагдаж буй дансаар хязгаарлагдахгүй.
Мөнгөн урсгалын тайланг ашиг алдагдлын тайлангийн үлдэгдэлтэй шууд адилтгаж болохгүй. Ашигт мөнгөн бус зардал, орлого, эргэлтийн хөрөнгийн өөрчлөлт, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн хөдөлгөөн оролцоно. Эхний ба эцсийн мөнгийг баланс, банкны шалгасан үлдэгдэлтэй тулгаж, ангилал ба мөнгөн бус гүйлгээний тодруулгыг шалгана.
Татварын өмнөх ашиг 200, элэгдэл 40, хөрөнгө борлуулсны ашиг 10, авлагын өсөлт 30, барааны өсөлт 20, өглөгийн өсөлт 15. Бусад зүйлгүй гэж өгсөн бол татвар, хүүгийн төлөлтийн өмнөх үйл ажиллагааны мөнгөн урсгал = 200 + 40 - 10 - 30 - 20 + 15 = 195. Дараа нь тухайн тайлагналын бодлогод нийцүүлэн хүү, татварын төлөлт ба ангиллыг авч үзнэ.
Энэ тооцоонд өглөгийн бүх өсөлт үйл ажиллагааных эсэх чухал. Үндсэн хөрөнгө худалдан авсан боловч төлөөгүй 50-ын өглөг орсон бол түүнийг эргэлтийн хөрөнгийн өөрчлөлтөд механикаар оруулах нь буруу. Мөн түрээсийн анхны хүлээн зөвшөөрөлт, хөрөнгөөр өр төлсөн гүйлгээ зэрэг мөнгөн бус хөдөлгөөнийг тусад нь тодруулна.
Аудитын хөтөлбөр. Мөнгөний эхлэл-эцсийн тулгалт, хөрөнгө оруулалтын төлбөр, зээл таталт ба төлөлт, ногдол ашиг, валютын ханшийн нөлөө, мөнгөн бус хөдөлгөөнийг тус бүр эх баримтаар бататгана. Ангиллын бодлого тайлагналын мөрдөх стандартад нийцэж, үе хооронд тогтвортой байгаа эсэхийг шалгана.
Лавлах: ISA 500, 505; IAS 7 [S01, S12].
Дасгал 17 (10 оноо). 12 дугаар сарын 31-нд А банкнаас Б банк руу 50 сая шилжүүлсэн. Б дансыг тэр өдөр нэмсэн ч А дансны бууралтыг дараа оны 1 дүгээр сарын 2-нд бүртгэсэн. Бусад зөрүүгүй бол тайлангийн нөлөө юу вэ?
Тайлбартай хариу. Нэг шилжүүлгийн мөнгийг хоёр дансанд давхар тооцсон тул нийт мөнгөн хөрөнгө 50 саяар хэтэрсэн. Банкны бодит гүйцэтгэлийн огноо болон шилжүүлгийн баримтыг тулгаж зөв тайлант үед хоёр талын хөдөлгөөнийг бүртгэнэ. Аудитор ижил шинжтэй бусад шилжүүлгийг шалгаж, санамсаргүй тасалбарын алдаа эсвэл мөнгө өсгөж харуулах санаатай үйлдэл эсэхийг үнэлнэ.
Оноо: 50 саяын нөлөө 3; нотолгоо 3; засварын чиглэл 2; бусад гүйлгээний үнэлгээ 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.6–7; ISA 505.7, 12–14: мөнгөн хөрөнгийн нотолгоонд хэрэглэнэ [S22].
Суралцах зорилт: Орлогын хүлээн зөвшөөрөлтийг гэрээний гүйцэтгэл ба авлагын үнэлгээтэй холбоно.
Орлогын аудитад нэхэмжлэл гарсан өдөр дангаараа шийдвэрлэх нотолгоо биш. Гэрээнд ямар бараа, үйлчилгээ амласан, хяналт хэзээ шилжих, гүйцэтгэл хугацааны турш эсвэл нэг мөчид хангагдах, хувьсах төлбөр ба буцаалтын эрх байгаа эсэхийг ойлгоно. Бүртгэлийн системийн автомат огноог гэрээний эдийн засгийн агуулгатай харьцуулна.
Орлого хэтрүүлэх эрсдэлтэй зэрэгцэн бүртгээгүй борлуулалт, буруу цэвэр дүн, буруу ангилал, холбоотой талын хиймэл гүйлгээ байж болно. Авлагад оршин байх, эрх, үнэлгээ, барьцаалсан эсэх, бусдад шилжүүлсэн эсэхийг шалгана. Орлогын батламж болон авлагын үнэлгээнд ижил баримт бүх асуултад хариулахгүй.
| Эрсдэл | Тохирох горим |
|---|---|
| Хүргээгүй барааг борлуулсан | Гэрээ, хүргэлт, хүлээн авалт, дараах хөдөлгөөн |
| Хуурамч борлуулалт | Гадаад баталгаа, мөнгөн орлого, харилцагчийн бодит байдал |
| Буцаалт орхигдсон | Дараах кредит баримт, агуулахын буцаалт |
| Найдваргүй авлага | Насжилт, төлбөрийн чадвар, маргаан, алдагдлын загвар |
| Орлого дутуу | Хүргэлтийн дарааллаас бүртгэл рүү мөрдөх |
Гэрээний нэмэлт нөхцөл, цахим шуудангийн амлалт, хөнгөлөлтийн тохиролцоо нь үндсэн гэрээний дүнг өөрчилж болно. Иймээс борлуулалтын хэлтэс, санхүүгийн хэлтсийн мэдээллийн зөрүүг судална. Удирдлагын урамшуулал, зээлийн нөхцөл, жилийн эцсийн борлуулалтын огцом өсөлтөд анхаарна.
12 дугаар сарын 29-нд 120 саяын борлуулалт бүртгэсэн. Барааны өртөг 75. Гэрээнд худалдан авагч барааг хүлээн авахад хяналт шилжихээр заасан бөгөөд бодит хүлээн авалт дараа оны 1 дүгээр сарын 4-нд болсон. Энэ жишээнд өөр онцгой нөхцөл, НӨАТ байхгүй.
| Засвар | Дебет | Кредит |
|---|---|---|
| Орлогыг буцаах | Борлуулалтын орлого 120 | Авлага 120 |
| Өртгийг буцаах | Бараа материал 75 | Борлуулалтын өртөг 75 |
Татварын өмнөх ашиг 45-аар, авлага 120-аар буурч, бараа 75-аар өснө. Зөвхөн орлогыг буцаагаад өртгийг хэвээр үлдээвэл ашиг дахин буруу болно. Харин гэрээний хяналт шилжих нөхцөл өөр байсан бол ижил огноотой гүйлгээний дүгнэлт өөр байж болно; бодлогын нөхцөлийг орлуулж болохгүй.
Шалгах нотолгоо. Гэрээ, тээврийн баримт, хүлээн авалтын гарын үсэг, агуулахын хөдөлгөөн, даатгал ба эрсдэлийн нөхцөл, дараах буцаалт. Нэхэмжлэлийн огноо, мөнгө урьдчилан орсон эсэхийг мөн авч үзэх боловч дангаар нь орлого хүлээн зөвшөөрөх үндэс болгохгүй.
Энэ алдаа ганц тохиолдол уу эсвэл системийн огноо буруу тохирсноос бүх жилийн эцсийн хүргэлт өртсөн үү гэдгийг судална. Шалтгаан системийн шинжтэй бол ижил нөхцөлтэй олонлогийг тодорхойлж нэмэлт ажил төлөвлөнө.
Нэхэмжлэх бичсэн эсвэл мөнгө авсан огноо орлого хүлээн зөвшөөрөх цорын ганц үндэс биш. Хяналт шилжсэн эсэх, гүйцэтгэлийн үүрэг биелсэн эсэх, буцаалтын эрх, үнийн хөнгөлөлт, үндсэн нийлүүлэгч эсвэл төлөөлөгчийн байр суурийг гэрээ ба бодит гүйцэтгэлээр тогтооно. Нэмэлт захидал, аман тохиролцоо, дараах буцаалт нь үндсэн гэрээний тайлбарыг өөрчилж болно.
Авлагын баталгаажуулалт орлого зөв үед бүртгэгдсэнийг дангаараа нотлохгүй. Харилцагч нэхэмжлэхийг хүлээн зөвшөөрсөн ч барааны хяналт шилжээгүй байж болно. Иймээс батламж бүрд нотолгоог тусад нь зураглаж, тасалбар, үнэлгээ, буцаалт, гэрээний хөрөнгө болон урьдчилгааг хамруулна.
Насжилтын хүснэгт нь үнэлгээний эхлэл боловч бүрэн загвар биш. Хугацаандаа байгаа авлага ч төлбөрийн хүндрэлтэй байж болно; хэтэрсэн авлага баталгаатай төлөлттэй байж болно. Түүхэн алдагдлын мэдээллийг одоогийн нөхцөл, үндэслэлтэй ирээдүйн мэдээлэлтэй уялдуулна. Загварын бүлэглэлт, алдагдлын хувь, тусгай эрсдэлтэй харилцагчийн давхар тооллыг шалгана.
| Насжилтын бүлэг | Үлдэгдэл | Өгсөн алдагдлын хувь |
|---|---|---|
| Хугацаа болоогүй | 800 | 1% |
| 1-90 хоног хэтэрсэн | 150 | 5% |
| 90 хоногоос дээш | 50 | 30% |
Хүлээгдэж буй алдагдал = 800 × 1% + 150 × 5% + 50 × 30% = 30.5. Бүртгэсэн бууралт 20 бол загварын нөхцөл зөв, бусад нөлөөгүй үед нэмэлт 10.5 шаардагдана. Хувь нь бодлогод өгөгдсөн таамаглал; бүх байгууллагад хэрэглэх тогтмол тариф биш.
Гэрээний хөрөнгө болон авлагыг ялгана. Төлбөр авах эрх өөр нөхцөл биелэхээс хамаарч байвал зөвхөн хугацаа өнгөрөхөөс хамаарах авлагаас өөр шинжтэй байж болно. Гүйцэтгэлийн акт, баталгаажуулах нөхцөл, маргаан, төлбөрийн хуваарийг шалгаж ангилал ба үнэ цэнийн бууралтыг үнэлнэ.
Лавлах: ISA 240, 500, 505, 540; IFRS 15, IFRS 9 [S01, S12].
Дасгал 18 (10 оноо). 80 саяын борлуулалтыг 12 дугаар сарын 29-нд бүртгэсэн. Өртөг 50 сая. Гэрээгээр хүргэлтээр хяналт шилжих бөгөөд хүргэлт 1 дүгээр сарын 4-нд болсон. Бараа өмнө нь худалдагчийн агуулахад байв. Татварын нөлөөг үл тооц.
Тайлбартай хариу. Өгөгдсөн нөхцөлд орлого 80, өртөг 50 саяыг дараа үед хүлээн зөвшөөрнө. Одоогийн үед орлого ба авлагыг 80-аар бууруулж, бараа материалыг 50-аар сэргээж борлуулалтын өртгийг 50-аар бууруулна. Ашиг болон цэвэр хөрөнгө 30 саяар буурна. Гэрээний нэмэлт өөрчлөлт, хүргэлтийн нотолгоог шалгаж энэ дүгнэлтийн суурийг батална.
Оноо: хугацааны шийдвэр 2; хоёр засвар 4; ашиг 30 сая 2; нотолгоо 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 240.26, 32–33; ISA 500.6–7: орлогын залилангийн эрсдэл ба нотолгоо [S22]. Орлогын хэмжилтийн суурь: IFRS 15 [S12].
Суралцах зорилт: Тооллого, өмчлөх эрх, өртөг, цэвэр боломжит үнэ цэнийн нотолгоог нэгтгэнэ.
Бараа материал материаллаг бол аудитор тооллогод оролцох шаардлагыг авч үзэж, удирдлагын тооллогын зааврыг үнэлж, ажиллагааг ажиглаж, сорилын тооллого хийнэ. Аудитор компанийн оронд бүх тооллогыг удирдахгүй. Бүртгэлээс агуулах руу шалгах нь оршин байхад, агуулахаас жагсаалт руу шалгах нь иж бүрэн байдалд чиглэнэ.
Гуравдагч этгээдийн агуулах дахь бараа, бусдын бараа, замд яваа бараа, буцаалт, гэмтэлтэй барааг тусад нь авч үзнэ. Тооллогоор харагдсан бараа компанийн өмч гэдгийг заавал нотлохгүй; консигнацийн гэрээ байж болно. Жилийн эцсээс өөр өдөр тоолсон бол завсрын хөдөлгөөнийг тулгах шаардлагатай.
100 ширхэг барааны нэгжийн өртөг 150,000 төгрөг. Хүлээгдэж буй борлуулах үнэ 145,000, дуусгах зардал 5,000, борлуулах зардал 10,000 бол нэгжийн цэвэр боломжит үнэ 130,000. Нийт өртөг 15 сая, цэвэр боломжит үнэ 13 сая; үнэ цэнийн бууралтын тохируулга 2 сая. Зөвхөн борлуулах үнийг өртөгтэй харьцуулбал бууралтыг дутуу тооцно.
Агуулахад байгаа бүх бараа компанийн хөрөнгө биш. Бусдын борлуулахаар өгсөн барааг тусгаарлаж, өөрийн барааг гаднын агуулахад хадгалуулсан бол баталгаажуулалт болон нөхцөлөөс хамаарах нэмэлт нотолгоо авна. Замд яваа барааны хүлээн зөвшөөрөлтийг гэрээний нөхцөл, эрх шилжих үе, тээврийн баримтаар шалгана.
Практик хэрэглээ. Зургаан сар хөдөлгөөнгүй бараа бүрийг шууд тэг үнэлэхгүй. Дараах борлуулалт, захиалга, гэмтэл, ашиглах боломж, дуусгах ба борлуулах зардлыг хамтатган үнэлнэ. Өртгийн аргыг тайлант үеүүдэд тууштай хэрэглэсэн эсэх, хэвийн бус хаягдал, хадгалалт болон борлуулалтын зардлыг үндэслэлгүй шингээсэн эсэхийг шалгана. Тооллого нь биет тоо хэмжээний нотолгоо өгдөг боловч өмчлөл болон үнэлгээний бүх асуудлыг дангаараа шийдэхгүй.
Материаллаг бараа материалын хувьд боломжтой нөхцөлд биет тооллогод оролцох нь чухал нотолгоо өгдөг. Аудитор компанийн тооллогыг өөрөө хариуцаж хийхгүй; удирдлагын заавар, хөдөлгөөний хяналт, тооллогын арга, гэмтсэн барааг ялгах, тоолсон тэмдэглэгээ, эцсийн бүртгэлд тусгах ажиллагааг үнэлнэ. Өөрийн сорилын тооллого хийж, ажигласан нөхцөлөө тэмдэглэнэ.
Тооллогын хуудсаас агуулах руу сонгож шалгах нь оршин байх, агуулахаас хуудсанд мөрдөх нь бүрэн байдлын талаар нотолгоо өгнө. Хоёр чиглэлийг зорилготой хэрэглэнэ. Гаднын агуулах, консигнацийн бараа, замд яваа бараа, бусдын өмчийг тусад нь тогтооно. Тооллогын өдөр тайлангийн өдрөөс өөр бол завсрын хөдөлгөөний нотолгоо авна.
• Байршил, өндөр эрсдэлтэй бараа, хэмжих нэгж, багийн үүргийг тогтоох.
• Сүүлчийн орлого, зарлагын баримтын дугаар ба хөдөлгөөнийг тэмдэглэх.
• Дахин тооллого, зөрүү батлах эрх, ашиглаагүй хуудсыг хянах.
• Өөрийн сонголтыг эцсийн тооллогын жагсаалт, ерөнхий дэвтэртэй тулгах.
Бараанд хүрч үзсэн нь өртөг зөв, өмчлөх эрхтэй, зарагдах боломжтойг дангаараа нотлохгүй. Тооллогын нотолгоог худалдан авалт, гэрээ, өртгийн тооцоо, дараах борлуулалттай холбоно. Тооллогод оролцох боломжгүй бол шалтгаан, өөр горимын боломж, нотолгооны хязгаарлалтын тайланд үзүүлэх нөлөөг үнэлнэ.
Бүртгэлийн жагсаалтаас агуулах руу сонгон шалгах нь оршин байх батламжид, агуулахаас жагсаалт руу шалгах нь бүрэн байдалд голлон чиглэнэ. Тооллогод оролцохдоо хөдөлгөөнийг зогсоосон эсэх, шошго давхардсан эсэх, гэмтсэн бараа, гуравдагч этгээдийн барааг хэрхэн ялгасныг ажиглана. Аудиторын сорьцын тооллогыг байгууллагын эцсийн жагсаалттай дараа нь тулгана.
Тооллого тайлангийн өдрөөс өөр бол завсрын хөдөлгөөнд нотолгоо авна. Үйлдвэрлэлийн өртөгт хэвийн бус хаягдал, ашиглагдаагүй хүчин чадлын зардал, борлуулалтын зардлыг үндэслэлгүй шингээсэн эсэхийг шалгана. Биетээр байгаа бараа зарагдах үнэ цэнгүй болсон байж болох тул тоо хэмжээний нотолгоо үнэлгээний горимыг орлохгүй.
Үйлдвэрийн сарын хэвийн хүчин чадал 10,000 нэгж, бодит үйлдвэрлэл 6,000 нэгж. Тогтмол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал 100 сая, хувьсах нэмэгдэл 60 сая гэж өгөгдөв. Хэвийн хүчин чадлаар тогтмол зардал нэгжид 10,000 төгрөг; бодит үйлдвэрлэлд 60 сая хуваарилна. Хуваарилагдаагүй 40 саяыг барааны өртөгт шингээхгүй, тухайн үеийн зардалд авч үзнэ.
Хэрэв бүх 100 саяыг 6,000 нэгжид хуваарилсан бол барааны нэгж өртөг хэтэрч болно. Борлогдсон ба үлдсэн тоо хэмжээгээр тайлангийн нөлөөг задална. Хэвийн хүчин чадлын үнэлгээ бодитой эсэх, засварын хэвийн зогсолт, улирлын шинжийг харгалзана; жишээний 10,000-ыг шууд бүх үйлдвэрт хэрэглэхгүй.
Бэлэн бүтээгдэхүүний 100 нэгжийн өртөг нэг бүр 150,000 төгрөг. Борлуулах үнэ 145,000, дуусгах зардал 5,000, борлуулахад шаардах зардал 10,000. Цэвэр боломжит үнэ нэгжид 130,000 тул бууралт 100 × (150,000 - 130,000) = 2 сая.
Аудитын нотолгоо. Дараах бодит борлуулалт, үнэ буурсан шалтгаан, гэмтэл, удаан хөдөлгөөн, дуусгах зардлын тооцоо, борлуулалтын гэрээ. Үнийн жагсаалт өндөр байгаа ч бодит борлуулалт хөнгөлөлттэй хийгдсэн бол бодит мэдээллийг авч үзнэ. Өртгийн хуваарилалтын алдаа ба үнэ цэнийн бууралтыг давхар тоололгүй, тусдаа үндэслэлээр үнэлнэ.
Лавлах: ISA 501; IAS 2 [S01, S12].
Дасгал 19 (10 оноо). 500 ширхэг барааны нэгж өртөг 80,000, борлуулах үнэ 76,000, борлуулахад зайлшгүй гарах зардал 6,000 төгрөг. Нэмэлт боловсруулах зардалгүй. Үнэ цэнийн бууралтыг ол.
Тайлбартай хариу. Нэгжийн цэвэр боломжит үнэ 76,000 − 6,000 = 70,000; нэгжийн бууралт 10,000; нийт бууралт 5 сая. Борлуулалтын үнэ ба зардлын таамаглалыг дараах борлуулалт, захиалга, бодит борлуулах зардлаар батална. Энэ үнэлгээг ижил шинжтэй бараанд хэрэглэж болох эсэхийг шалгах бөгөөд ашигтай бусад барааны өсөлтөөр алдагдлыг дур мэдэн нөхөхгүй.
Оноо: цэвэр үнэ 3; бууралт 3; нотолгоо 2; бүлэглэх асуудал 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 501.4–8: тооллогод оролцох, өөр өдөр тоолох, гуравдагч этгээдийн бараа [S22]. Үнэлгээний суурь: IAS 2 [S12].
Суралцах зорилт: Хөрөнгийн хүлээн зөвшөөрөлт, бэлэн болсон огноо, элэгдэл, үнэ цэнийн бууралтыг тусад нь үнэлнэ.
Үндсэн хөрөнгийн аудитад эхний үлдэгдэл, нэмэгдэл, шилжилт, элэгдэл, бууралт, хасалт, эцсийн үлдэгдлийг нэг хөдөлгөөний хүснэгтээр тулгана. Биет үзлэг оршин байхыг, гэрээ ба өмчийн баримт эрхийг, өртгийн баримт анхны хэмжилтийг нотлоход тусална. Нэг төрлийн нотолгоогоор бүх батламжийг хаахгүй.
Зардлыг капиталжуулах эсэхэд ирээдүйн өгөөж, танигдах хөрөнгө, өртгийн зохистой хэмжилт, тухайн стандартын нөхцөлийг үнэлнэ. Засвар үйлчилгээ, сургалт, сурталчилгаа, анхны ашиглалтын алдагдлыг хөрөнгийн өртөгт механикаар оруулахгүй. Бэлэн болсон боловч ашиглаагүй хөрөнгө, ашиглахад бэлэн болоогүй барилга, түр зогссон үйлдвэрлэлийг тусад нь судална.
| Хэсэг | Аудитын анхаарах асуудал |
|---|---|
| Нэмэгдэл | Өртгийн бүрэлдэхүүн, капиталжуулах огноо |
| Элэгдэл | Ашиглах хугацаа, үлдэх үнэ, арга, бүрэлдэхүүн хэсэг |
| Хасалт | Зөвшөөрөл, борлуулалтын орлого, дансны үнэ |
| Биет бус хөрөнгө | Эрх, танигдах байдал, судалгаа ба хөгжүүлэлтийн ялгаа |
| Үнэ цэнийн бууралт | Үзүүлэлт, мөнгө бий болгох нэгж, таамаглал |
Татварын элэгдлийн хугацаа санхүүгийн тайлангийн ашиглах хугацаатай заавал адил биш. Бүртгэлийн бодлогыг татварын хүснэгтээр орлуулахгүй. Санхүүгийн тайлагнал ба татварын суурийн зөрүүг татварын аудиттай уялдуулан үнэлнэ.
Тоног төхөөрөмжийн нэхэмжлэл 200, тээвэр 8, суурилуулалт 12, ашиглахад бэлэн болгох шууд туршилтын шаардлагатай зардал 5, ажилтны сургалт 4, ерөнхий захиргааны зардал 6 гэж өгөгдөв. Туршилтаас бүтээгдэхүүн борлуулсан орлого байхгүй, бусад онцгой нөхцөлгүй.
Сургалтын нөхцөлөөр капиталжуулах өртөг = 200 + 8 + 12 + 5 = 225. Сургалтын 4, ерөнхий захиргааны 6-г тусдаа зардалд үнэлнэ. Компани бүх 235-ыг капиталжуулсан бол хөрөнгө 10-аар хэтэрсэн; элэгдэлд үзүүлэх нөлөөг ашиглахад бэлэн болсон огнооноос тооцно.
Хөрөнгө 7 дугаар сарын 1-нд ашиглахад бэлэн болсон, ашиглах хугацаа 5 жил, үлдэх үнэ 25, шулуун шугамын арга гэж өгөгдвөл хагас жилийн элэгдэл = (225 - 25) ÷ 5 × 6/12 = 20. Энэ нь татварын элэгдэл биш. Худалдан авсан эсвэл төлбөр төлсөн өдөр ашиглахад бэлэн болсон өдөртэй адил байх албагүй.
• Нэхэмжлэл, гэрээ, төлбөрийг хөрөнгийн бүртгэлтэй тулгах.
• Суурилуулалт дууссан акт, ашиглалтын туршилтын дүнг шалгах.
• Ашиглах хугацаа, үлдэх үнийн үндэслэлийг техникийн нөхцөлтэй харьцуулах.
• Сургалт, ерөнхий зардлын бодит агуулгыг баримтаас тогтоох.
Зөвхөн дансны нэр “тоног төхөөрөмж” гэж байгаа нь бүх дебетийг хөрөнгө болгох үндэслэл биш. Бүртгэлд орсон зардал бүрийн эдийн засгийн агуулгыг үнэлнэ.
Төлбөр их хэмжээтэй эсвэл олон жил үр өгөөжтэй гэж тайлбарласан нь дангаараа хөрөнгө болгох үндэс биш. Холбогдох стандартын хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл, шууд хамаарах зардал, ашиглахад бэлэн болсон огноог шалгана. Засвар үйлчилгээ, ажилтны сургалт, эхний үйл ажиллагааны алдагдлыг үндэслэлгүй капиталжуулбал ашиг ба хөрөнгө зэрэг хэтэрнэ.
Үнэ цэнийн бууралтад хөрөнгө эсвэл мөнгө бий болгогч нэгжийн хил, төсвийн үндэслэл, мөнгөн урсгалын таамаглал, өсөлт ба хөнгөлөлтийн хувь, давхар тооцсон эрсдэлийг үнэлнэ. Үнэлгээний мэргэжилтэн ашигласан ч аудитор үндсэн өгөгдлийг тайлантай тулгаж, дүгнэлт аудитын зорилгод нийцэж буйг шалгана.
Хөрөнгийн дансны үнэ 500. Борлуулах зардлыг хассан бодит үнэ цэнэ 420, ашиглалтын үнэ цэнэ 460 гэж зохистой нотолгоогоор тогтоосон нөхцөлд нөхөгдөх дүн нь их болох 460. Бууралт = 500 - 460 = 40. Хоёр хэмжүүрийн багыг сонгох нь буруу.
Ашиглалтын үнэ цэнэ нь ирээдүйн мөнгөн урсгал, хугацаа, өсөлт, хөнгөлөлтийн хувьд мэдрэмтгий. Аудитор удирдлагын төсвийн баталгаа, өнгөрсөн төсөөллийн биелэлт, хүчин чадал, зах зээлийн мэдээлэл, дотоод нийцлийг шалгана. Мөнгөн урсгалд оруулсан эрсдэлийг хөнгөлөлтийн хувьд дахин давхар тооцсон эсэхийг анхаарна.
| Хувилбар | Нөхөгдөх дүн | Бууралтын нөлөө |
|---|---|---|
| Үндсэн тооцоо | 460 | 40 |
| Борлуулалт сулрах нөхцөл | 430 | 70 |
| Нотолгоотой сайжрах нөхцөл | 490 | 10 |
Эдгээр хувилбар сургалтын өгөгдөл бөгөөд аль нэгийг сонгох магадлал тогтоогоогүй. Тодорхойгүй байдлыг хүснэгтээр үзүүлэх нь бодитой таамаглал сонгохыг орлохгүй. Гүүдвилл, тодорхойгүй хугацаатай биет бус хөрөнгө, мөнгө бий болгох нэгжийн хуваарилалт зэрэгт нэмэлт тусгай шаардлага үйлчилнэ.
Дүгнэлт бичихдээ ямар аргаар нөхөгдөх дүнг тогтоосон, ямар таамаглал чухал, ямар эсрэг нотолгоо байв, тодруулга хангалттай эсэхийг холбоно. Мэргэжилтний тайлан авсан ч аудитор өөрийн зорилгод тохирох эсэхийг үнэлэх үүрэгтэй.
Лавлах: ISA 540, 620; IAS 16, IAS 36, IAS 38 [S01, S12].
Дасгал 20 (10 оноо). Машины дансны үнэ 300 сая. Борлуулах зардлыг хассан бодит үнэ 240, ашиглалтын үнэ 270 сая гэж найдвартай тогтоожээ. Нөхөгдөх дүн ба бууралтыг ол.
Тайлбартай хариу. Нөхөгдөх дүн хоёр хэмжүүрийн өндөр нь 270 сая; үнэ цэнийн бууралт 30 сая. Хамгийн бага 240-ийг сонгож 60 сая бууруулах нь буруу. Аудитор дангаар нь үнэлэх боломжтой эсэх, ашиглалтын үнийн мөнгөн урсгал болон хөнгөлөлтийн хувь, бодит үнийн эх сурвалжийг шалгана. Дараах элэгдлийн суурь болон шаардлагатай тодруулгыг мөн үнэлнэ.
Оноо: нөхөгдөх дүн 3; бууралт 2; үнэлгээний нотолгоо 3; дараах нөлөө 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 540.18, 22, 28–29; ISA 620.7, 9, 11–13: тооцоолол ба мэргэжилтэн [S22]. Хэмжилт: IAS 16, IAS 36 [S12].
Суралцах зорилт: Бүртгэгдээгүй өр төлбөрийг бүртгэлээс гаднах эх сурвалжаар илрүүлнэ.
Өглөгийн аудитад дутуу бүртгэл чухал эрсдэл болдог. Бүртгэгдсэн өглөгөөс баримт руу шалгах нь бодит байдалд туслах боловч бүртгэгдээгүй өрийг бүрэн илрүүлэхгүй. Тайлангийн дараах төлбөр, нэхэмжлэлгүй хүлээн авалт, нийлүүлэгчийн тайлан, гэрээ, шийдвэрийн тэмдэглэлээс тайлангийн өдрийн үүрэг рүү мөрдөнө.
Зардалд бодит ажил, үйлчилгээ хийгдсэн эсэх, зөв хугацаанд хүлээн зөвшөөрсөн эсэх, хөрөнгө болгох нөхцөлтэй эсэх, зөв ангилсан эсэхийг шалгана. Төлбөр төлсөн өдөр нь зардлын үеийг дангаараа тогтоохгүй. Урьдчилгаа, хуримтлагдсан зардал, өглөг, нөөц, болзошгүй өрийн ялгааг ойлгоно.
| Эрсдэл | Нотолгооны эх |
|---|---|
| Бүртгээгүй өглөг | Дараах банкны төлбөр, нийлүүлэгчийн тайлан |
| Хуурамч зардал | Гэрээ, үйлчилгээний бодит үр дүн, баталгаажуулалт |
| Давхар төлбөр | Нэхэмжлэл, банк, нийлүүлэгчийн дансны шинжилгээ |
| Буруу хугацаа | Хүлээн авалтын акт, үйлчилгээний хамрах үе |
| Буруу капиталжуулалт | Зардлын агуулга ба хөрөнгийн шалгуур |
Нийлүүлэгчийн мастер мэдээллийг өөрчлөх, нэхэмжлэл бүртгэх, төлбөр батлах үүргийг хэн гүйцэтгэдгийг судална. Шинэ данс руу том төлбөр шилжүүлэх, ижил банкны данстай олон нийлүүлэгч, ажилтантай холбоотой хаяг зэрэг нь нэмэлт шалгах дохио болно.
1 дүгээр сарын төлбөрийн шалгалтаар 70 саяын зөвлөх үйлчилгээний төлбөр илэрлээ. Үйлчилгээний 50 сая нь өмнөх оны 12 дугаар сард, 20 сая нь энэ оны 1 дүгээр сард хийгдсэн. Компани өмнөх жилийн эцэст өглөг бүртгээгүй. Дүнг нөхөн хуваарилах үндэслэл нь гэрээ, ажлын тайлан, хүлээн авсан үр дүнгээр батлагдсан гэж үзэв.
Өмнөх жилийн тайланд 50 саяын зардал ба өглөг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай. Нийт 70-ыг өмнөх жилийн зардалд оруулах нь мөн буруу. Журнал: Дт Үйлчилгээний зардал 50; Кт Өглөг 50. Татварын хасагдах эсэхийг энэ аудитын засвараас тусдаа үнэлнэ.
Нэг ийм алдаа илэрвэл зөвхөн тухайн нэхэмжлэлийг засуулаад дуусгахгүй. Нэхэмжлэл хоцрох бодлого, зардал хуримтлуулах процесс, үйлчилгээ хүлээн авсан мэдээлэл санхүүгийн хэлтэст хүрдэг эсэхийг судална. Ижил гэрээ, ижил хугацааны бусад төлбөрөөс нэмэлт сонголт хийх шаардлагатай байж болно.
Удирдлагын тайлбарын үнэлгээ. “Нэхэмжлэл ирээгүй тул бүртгээгүй” нь хуримтлалын суурьтай тайлангийн үед хангалттай үндэслэл биш. Гэхдээ ажил бодитоор хийгдсэн, үүрэг үүссэн, дүнг зохистой хэмжих боломжтой эсэхийг эхлээд тогтооно. Нэхэмжлэлгүй бүх гэрээг автоматаар өглөг болгохгүй.
Өглөгийг ерөнхий дэвтрээс баримт руу шалгах нь байгаа бичилтийг батална. Харин орхигдсон өрийг илрүүлэхэд тайлангийн дараах төлөлт, хүлээн авсан боловч нэхэмжлэлгүй бараа, нийлүүлэгчийн хуулга, маргаантай нэхэмжлэл, худалдан авалтын гэрээнээс бүртгэл рүү шалгах нь илүү тохиромжтой.
Төлбөрийн огноо ба зардлын үүссэн үеийг ялгана. Урт хугацааны үйлчилгээний гэрээ, урьдчилгаа, хуримтлагдсан зардал, буцаалтын нөхцөлд баримтын агуулгыг унших хэрэгтэй. Нийлүүлэгчийн үлдэгдэл тэг байсан ч тухайн жилд их худалдан авалт хийсэн бол баталгаажуулалтад сонгох шалтгаан байж болно.
Худалдан авалтын үр ашиг, нийцэл, санхүүгийн тайлагналын зорилгыг ялгана. Санхүүгийн тайлангийн аудитор үнэ өндөр худалдан авалт бүрийг хууль бус гэж дүгнэхгүй. Гэхдээ холбоотой тал, залилан, хэт үнэлсэн хөрөнгө, буруу зардал, үүргийн тодруулгад нөлөөлөх эсэхийг авч үзнэ. Гүйцэтгэлийн болон нийцлийн аудитад сонгон шалгаруулалт, хэрэгцээ, өртөг-үр дүнг илүү өргөн судална.
| Үе шат | Гол хяналт | Сорилын жишээ |
|---|---|---|
| Хэрэгцээ тодорхойлох | Төсөв ба хэрэгцээ батлах | Давхар эсвэл ашиглагдахгүй захиалга |
| Нийлүүлэгч сонгох | Ил тод үнэлгээ, ашиг сонирхлын мэдүүлэг | Шалгуур, санал, үнэлгээний мөр |
| Бараа хүлээн авах | Хараат бус тоо чанарын шалгалт | Акт, агуулахын бүртгэл |
| Төлбөр хийх | Гэрээ-акт-нэхэмжлэлийн тулгалт | Эрх бүхий баталгаа, банк |
| Жилийн эцэс | Бүртгээгүй үүргийн хайлт | Дараах төлбөр ба нэхэмжлэл |
Шалгалтын төгсгөлд илэрсэн алдаа тайлангийн дүнг өөрчлөх үү, хяналтын доголдол уу, нийцлийн асуудал уу гэдгийг ялгаж тайлагнана. Нэг асуудал хэд хэдэн үр дагавартай байж болно. Давхар тайлагнахдаа нэг зөрүүг тоон дүнгээр дахин нэмэхгүй, харин нөлөө тус бүрийг ойлгомжтой холбоно.
Лавлах: ISA 315, 330, 500, 550; IAS 37 [S01, S12].
Дасгал 21 (10 оноо). 1 дүгээр сарын 15-нд 36 сая төлсөн үйлчилгээний нэхэмжлэл өмнөх оны 12 дугаар сарын ажлынх байв. Өмнөх оны бүртгэлд өр, зардал байхгүй. Татварын нөлөөг үл тооц.
Тайлбартай хариу. Өмнөх оны зардал ба өглөгийг тус бүр 36 саяар нэмэгдүүлж, ашгийг 36 саяар бууруулна. Гүйцэтгэлийн акт, гэрээ, үйлчилгээний хугацаа, дараах төлөлтийг тулгаж үүрэг тухайн үед үүссэнийг батална. Дараах төлбөрийн бусад мөр, хүлээн авсан боловч бүртгээгүй баримтыг шалгаж алдаа ганц тохиолдол эсэхийг үнэлнэ.
Оноо: засвар 4; нотолгоо 3; бүрэн байдлын хамрах хүрээ 3.
Заалтын лавлагаа: ISA 330.18; ISA 500.6–7, 10: өглөгийн бүрэн байдлын нотолгоо ба сонголт [S22].
Суралцах зорилт: Цалингийн ажилтны бодит байдал, эрх бүхий өөрчлөлт, хуримтлагдсан үүргийг шалгана.
Цалингийн мөчлөгт бодит ажилтан байгаа эсэх, ажилласан цаг ба гэрээний нөхцөл зөв эсэх, тооцоолол, суутгал, ажил олгогчийн зардал, төлбөр, жилийн эцсийн өрийг шалгана. Хүний нөөц, цагийн бүртгэл, цалингийн систем, банк хоорондын мэдээллийн урсгалыг ойлгох хэрэгтэй. Зөвхөн нийт цалинг өнгөрсөн жилтэй харьцуулах нь хуурамч ажилтан, давхар дансыг илрүүлэхэд хангалтгүй.
Шинэ ажилтан нэмэх, цалин өөрчлөх, урамшуулал батлах, ажлаас гарах мэдээлэл, банкны данс солих эрхийг хэн эзэмшдэгийг судална. Нэг хүн эдгээр бүх мэдээллийг өөрчилж, төлбөрийн файл баталдаг бол үүрэг тусгаарлалт сул. Бага байгууллагад удирдлагын хараат бус дэлгэрэнгүй хяналт нөхөх боломжтой эсэхийг үнэлнэ.
| Батламж | Нотолгоо |
|---|---|
| Бодит ажил, эрх | Хөдөлмөрийн гэрээ, хүний нөөц, ажлын үр дүн |
| Зөв тооцоо | Баталсан цалин, цаг, нэмэгдэл, суутгал |
| Бүрэн өр төлбөр | Төлөгдөөгүй цалин, амралт, урамшуулал |
| Зөв төлбөр | Банкны файл, дансны эзэн, төлөлтийн баталгаа |
Татвар, даатгалын хувь, дээд суурь, хөнгөлөлт нь ажилтны нөхцөл, тайлант хугацаа, хуульд хамаарна. Аудитор бодит хугацаанд хэрэглэх эрх зүйн эхийг шалгана. Дараах тооцоо нь өгөгдсөн хувьтай сургалтын жишээ бөгөөд бүх ажилтанд хэрэглэх хууль зүйн ерөнхий хүснэгт биш.
Нийт цалин 4,000,000 төгрөг. Ажилтны шимтгэл 11.5%, ажил олгогчийн шимтгэл 12.5%, суутгах орлогын татварын хувь 10%, хөнгөлөлтгүй, шимтгэлийн дээд хязгаар нөлөөлөхгүй гэж бодлогод өгсөн. Татварын суурийг ажилтны шимтгэл хассаны дараах дүнгээр тооцно.
| Тооцоо | Арга | Дүн |
|---|---|---|
| Ажилтны шимтгэл | 4,000,000 × 11.5% | 460,000 |
| Татварын суурь | 4,000,000 - 460,000 | 3,540,000 |
| Суутгах татвар | 3,540,000 × 10% | 354,000 |
| Гарт олгох | 4,000,000 - 460,000 - 354,000 | 3,186,000 |
| Ажил олгогчийн шимтгэл | 4,000,000 × 12.5% | 500,000 |
Ажил олгогчийн нийт зардал 4,500,000. Ажил олгогчийн шимтгэлийг ажилтны цалингаас дахин хасахгүй. Журналын кредит талд ажилтанд төлөх дүн, суутгалын өр, шимтгэлийн өрийг ялгана. Төсөвт шилжүүлсэн төлбөрийг анхны зардалтай давхар бүртгэхгүй.
Аудитын ажил. Өгсөн хувь үнэхээр хэрэглэх нөхцөлтэй эсэх, цалингийн мэдээлэл эх баримттай нийцсэн эсэх, тооцооллыг систем зөв хийсэн эсэх, банкны дүн ба тайлангийн суутгал таарсан эсэхийг тусад нь шалгана. Томьёо зөв ч нийт цалин буруу байвал эцсийн тооцоо буруу хэвээр байна.
Цалингийн хүснэгт зөв нийлсэн ч байхгүй ажилтан, давхар данс, ажлаас гарсан хүний төлбөр орсон байж болно. Хүний нөөцийн тушаал, ажилласан цаг, банкны төлбөр, нэвтрэх бүртгэл зэрэг өөр эх сурвалжийг эрсдэлд тохируулан тулгана. Нэг дансанд хэд хэдэн ажилтны цалин орсон нь сэжигтэй боловч шууд залилан гэж дүгнэхгүй; хууль ёсны тайлбарыг шалгана.
Бонус, ашиглаагүй амралт, ажлаас чөлөөлөх тэтгэмж, урт хугацааны тэтгэмжийн үүргийг үндсэн цалингаас тусад нь үнэлнэ. Бонус төлөх шийдвэр дараа гарсан ч тайлант үед хууль ёсны эсвэл практик үйл ажиллагаанаас үүссэн үүрэг байсан эсэх нь чухал. Хувь, суутгал, дээд хязгаарыг бодит ажилд хүчинтэй эх сурвалжаас шалгана.
Жилийн эцсийн цалингийн өр зөвхөн олгоогүй сарын цалингаар хязгаарлагдахгүй. Ажилтны үйлчилгээтэй холбоотой амралтын хуримтлал, урамшуулал, ажил дуусгавар болгох тэтгэмж, урт хугацааны тэтгэмжийн нөхцөлийг судална. Хүлээн зөвшөөрөх шалгуур ба хэмжилт нь тэтгэмжийн төрлөөс хамаардаг тул бүхнийг нэг хувь тавьж “нөөц” болгохгүй.
Хуримтлагдсан эрхийн 120 өдрийн төлбөрийг өдөрт 80,000 төгрөгөөр тооцох нөхцөлтэй. Өөр нөлөөгүй үед үндсэн үүрэг 9.6 сая. Хэрэглэх нөхцөлөөр ажил олгогчийн 12.5% шимтгэл дагалдах бол 1.2 сая, нийт 10.8 сая болно. Эрх шилжих, хүчингүй болох, ашиглах таамаглал, цалингийн суурь, хууль ба бодлогыг бодит ажилд шалгана.
Урамшуулалд удирдлагын хүсэл болон одоогийн хууль ёсны эсвэл бүтээлч үүргийг ялгана. Өнгөрсөн практик ажилтанд бодит хүлээлт бий болгосон эсэх, дүнг найдвартай тооцож болох эсэхийг судална. Урт хугацааны тогтоосон тэтгэмжийн төлөвлөгөөнд актуарын таамаглал, хөнгөлөлт, ажилтны хөдөлгөөн зэрэг мэргэжилтний ажил шаардагдаж болно.
Хяналтын дүгнэлт. Ажлаас гарсан хүний банкны дансанд төлбөр үргэлжилсэн, олон ажилтны данс ижил байсан дохиог шууд гэм буруу гэж дүгнэхгүй. Гэр бүлийн тохиролцоо, дансны алдаа, хуурамч ажилтан зэрэг боломжийг баримтаар ялгана. Хувийн мэдээллийг зөвшөөрсөн хүрээнд хамгаалж ажиллана.
Лавлах: ISA 500, 540; IAS 19 [S01, S12].
Дасгал 22 (10 оноо). Ажлаас гарсан хоёр ажилтанд тус бүр 2.4 саяын цалинг хоёр сарын турш үргэлжлүүлэн шилжүүлжээ. Буцаан авах эрх ба төлөлт батлагдаагүй. Аудитын нөлөөг тодорхойл.
Тайлбартай хариу. Нийт төлбөр 2 × 2.4 × 2 = 9.6 сая. Үүнийг шууд бүрэн нөхөгдөх авлага гэж үзэхгүй; эрх, бодит нөхөн төлөлт, хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлийг үнэлнэ. Ажлаас чөлөөлсөн тушаал, банкны төлбөр, цалингийн мастер өгөгдөл өөрчлөх эрхийг шалгаж, ижил тохиолдлын хамрах хүрээг өргөжүүлнэ. Санамсаргүй алдаа, ашиг сонирхлын зөрчил, залилангийн шинжийг нотолгоонд үндэслэн ялгана.
Оноо: 9.6 сая 2; авлагын үнэлгээ 3; горим 3; эрсдэлийн дүгнэлт 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.9–11; ISA 540.18: цалингийн өгөгдөл, хуримтлагдсан үүргийн үнэлгээ [S22]. Тайлагнал: IAS 19 [S12].
Суралцах зорилт: Гэрээний мөнгөн урсгал, хөнгөлөлт, ангилал болон тодруулгын нөлөөг тооцно.
Санхүүжилтийн аудитад зөвхөн банкнаас авсан зээл бус бонд, холбоотой талын санхүүжилт, нийлүүлэгчийн санхүүжилт, баталгаа, хөрвөх хэрэгсэл, түрээс, өмчийн хөдөлгөөнийг хамруулна. Гэрээний нэмэлт өөрчлөлт, нөхцөл зөрчсөн үр дагавар, барьцаа, хүүгийн арга, төлбөрийн хуваарь, эрхийн ангиллыг бүрэн судална.
Өрийг богино ба урт хугацаагаар ангилахдаа тайлангийн өдрийн эрх, гэрээний нөхцөлийг хэрэглэж, дараах үйл явдлын нөлөөг тусад нь үнэлнэ. Нөхцөл зөрчсөн эсэхийг зөвхөн удирдлагын “банк мэдэж байгаа” гэсэн тайлбараар хаахгүй. Албан зөвшөөрөл, хүчин төгөлдөр огноо, тайлагналын стандартын шаардлага чухал.
| Хэсэг | Шалгах баримт |
|---|---|
| Зээл | Гэрээ, банкны хариу, үлдэгдлийн хөдөлгөөн |
| Хүү | Үр ашигт хүүгийн арга, шимтгэл, хугацаа |
| Барьцаа ба баталгаа | Гэрээ, бүртгэл, гуравдагч талын эрх |
| Өмч | Хувьцааны шийдвэр, бүртгэл, төлсөн хөрөнгө |
| Ногдол ашиг | Эрх бүхий шийдвэр, хүлээн зөвшөөрөх огноо |
Өмч гэж нэрлэсэн санхүүжилт заавал өмчийн хэрэгсэл байхгүй. Мөнгө буцаан төлөх гэрээний үүрэг, хөрвүүлэх нөхцөл, эзэмшигчийн эрхийг үнэлнэ. Хууль ёсны нэршил ба нягтлан бодох ангилал ялгаатай байж болох тул шаардлагатай үед мэргэжлийн зөвлөгөө авна.
Түрээслэгч хоёр жилийн турш жил бүрийн эцэст 60 сая төлнө. Хөнгөлөлтийн хувь 10%, урьдчилгаа, шууд зардал, урамшуулал, буулгалтын үүрэг байхгүй гэж өгөгдөв. Түрээсийн өрийн анхны дүн = 60 ÷ 1.10 + 60 ÷ 1.10² = 104.132 сая, ашиглах эрхтэй хөрөнгийн анхны өртөг мөн 104.132.
| Үе | Хүү | Төлбөр | Эцсийн өр |
|---|---|---|---|
| Эхлэл | - | - | 104.132 |
| 1 дүгээр жил | 10.413 | 60.000 | 54.545 |
| 2 дугаар жил | 5.455 | 60.000 | 0.000 |
Дугуйруулгын өчүүхэн зөрүүг эцсийн төлөлтөөр зохицуулна. Хөрөнгийг хоёр жилд шулуун шугамаар элэгдүүлэх нөхцөлд жилийн элэгдэл 52.066. Түрээсийн төлбөр 60-ыг бүхэлд нь энгийн түрээсийн зардал болгосон бүртгэлтэй харьцуулахад хөрөнгө, өр, элэгдэл, хүү, мөнгөн урсгалын ангилал өөрчлөгдөнө.
Аудитын асуулт. Гэрээ үнэхээр түрээс агуулж байна уу? Тодорхойлогдсон хөрөнгө, ашиглалтыг хянах эрх, түрээсийн хугацаа, сунгах ба цуцлах сонголт, хувьсах төлбөр, хөнгөлөлтийн хувь зөв үү? Хөнгөлөлттэй эсвэл богино хугацааны чөлөөлөлт ашиглах боломжийг тухайн стандартын нөхцөлөөр үнэлнэ. Энэ тооцоо нь бүх түрээсийн гэрээг хамарсан ерөнхий загвар биш.
Санхүүжилтийн үндсэн гэрээний дараа нэмэлт хэлэлцээр, нөхцөлөөс чөлөөлсөн захидал, хүүгийн шинэ нөхцөл гарсан байж болно. Аудитор хуучин төлөлтийн хуваариар тооцоо хийхээс өмнө гэрээний иж бүрдлийг батална. Нөхцөл өөрчлөгдсөн нь хэмжилт, ангилал, мөнгөн урсгал, тасралтгүй үйл ажиллагаанд өөр өөр нөлөө үзүүлнэ.
Түрээсийн тооцоонд хугацааны эхэнд ба эцэст төлөх ялгаа, урамшуулал, урьдчилгаа, сунгах сонголт, индексээс хамаарах төлбөрийг анхаарна. Томьёо зөв боловч гэрээний өгөгдөл буруу бол хариу мөн буруу. Тайлангийн дараа банк аман зөвшөөрөл өгсөн нь тайлангийн өдрийн эрхийг автоматаар өөрчлөхгүй; тухайн суурийн ангилал ба дараах үйл явдлын шаардлагыг тусад нь хэрэглэнэ.
Гадаад валютын мөнгөн зүйлсийн үлдэгдэл, хэрэглэсэн ханш, ханшийн зөрүүг дахин тооцно. Үйл ажиллагааны валют, тайлагналын валют, гүйлгээний валютыг ялгана. Бүх хөрөнгийг жилийн эцсийн ханшаар хөрвүүлэх нь буруу; мөнгөн ба мөнгөн бус зүйл, хэмжилтийн суурь, гадаад үйл ажиллагааны хөрвүүлэлтийн нөхцөл ялгаатай.
100,000 ам.долларын зээлийг 3,400 төгрөгийн ханшаар 340 сая болгон бүртгэсэн. Тайлангийн өдрийн холбогдох ханш 3,500, зээлийн үндсэн төлбөр өөрчлөгдөөгүй бол үлдэгдэл 350 сая, ханшийн алдагдал 10 сая. Хүү, шимтгэл, хеджийн тусгай бүртгэлийг энэ жишээнд оруулаагүй.
Өрийн нөхцөлд цэвэр өр/ашиг, хүүний төлбөрийн чадвар, хөрөнгийн харьцаа зэрэг тодорхойлолт гэрээгээр өөр байж болно. Тайлангийн нийтлэг үзүүлэлтийг шууд ашиглахын өмнө гэрээнд ямар нэмэлт, хасалт зөвшөөрсөн эсэхийг уншина. Буруу харьцаагаар зөрчилгүй гэж үзвэл ангилал, тасралтгүй үйл ажиллагаа, тодруулгад материаллаг нөлөө үүсч болно.
Дуусгалтын хяналт. Санхүүжилтийн хөдөлгөөнийг мөнгөн урсгал, банк, өмчийн өөрчлөлттэй тулгана. Барьцаа, баталгаа, зээлийн нөхцөл, хөрвөх хэрэгсэл, холбоотой талын зээл, тайлангийн дараах санхүүжилтийн мэдээллийг тайлангийн тодруулгатай холбоно. Нөхцөл биелээгүй асуудлыг зөвхөн нэг дансны ангиллаар хязгаарлахгүй.
Лавлах: ISA 500, 540, 570; IFRS 9, IFRS 16, IAS 21, IAS 32 [S01, S12].
Дасгал 23 (10 оноо). Нэг жилийн дараа 110 сая төлөх үүргийн хөнгөлөлтийн хувь 10%. Үүргийг өнөөгийн үнэ цэнээр хэмжих нөхцөлтэй, өөр төлбөргүй. Анхны дүн ба жилийн хүүг ол.
Тайлбартай хариу. Анхны дүн 110 ÷ 1.10 = 100 сая. Нэг жилийн хүү 10 сая нэмэгдэж, төлөхийн өмнөх өр 110 сая болно. Энэ нь өгөгдсөн нөхцөлийн хэмжилтийн жишээ; бүх өрийг заавал энэ аргаар хэмжинэ гэсэн үг биш. Төлөлтийн огноо, мөнгөн урсгалын бүрэн байдал, хөнгөлөлтийн хувийн тохиромжтой байдлыг гэрээ ба зах зээлийн мэдээллээр батална.
Оноо: өнөөгийн үнэ 3; хүү 2; нотолгоо 3; хэрэглээний хязгаар 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.6–7; ISA 540.22, 24: гэрээний нотолгоо ба таамаглал [S22]. Хэмжилт: IFRS 9, IFRS 16, IAS 21 [S12].
Суралцах зорилт: Тооцооллын арга, өгөгдөл, таамаглал, удирдлагын хазайлтыг тусад нь үнэлнэ.
Нөөц, үнэ цэнийн бууралт, бодит үнэ, баталгаат засварын өр зэрэг тооцоололд ганц зөв тоо үргэлж байдаггүй. Аудитор удирдлагын дүн боломжит хүрээнд байгаа эсэхээс гадна аргачлал тогтвортой, өгөгдөл бүрэн, таамаглал үндэслэлтэй, ил тодруулга хангалттай эсэхийг үнэлнэ. Өмнөх жилийн тооцоолол ба бодит үр дүнгийн зөрүү нь хазайлтын дохио өгч болно.
Үндсэн хандлагад тайлангийн дараах үйл явдлаас нотолгоо авах, удирдлага хэрхэн тооцсоныг шалгах, эсвэл аудитор өөрийн дүн буюу хүрээ боловсруулах арга орно. Аргын сонголт эрсдэлээс хамаарна. Үнэлгээний мэргэжилтний чадвар, бодитой байдал, ажлын хамрах хүрээ, ашигласан суурь мэдээллийг үнэлэх бөгөөд түүний тайлан аудиторыг хариуцлагаас чөлөөлөхгүй.
Тайлант үед борлуулсан 1,000 төхөөрөмжийн 5 хувь нь жижиг засварт 40,000 төгрөг, 2 хувь нь том засварт 250,000 төгрөг шаарддаг гэсэн нотолгоотой. Хоёр ангилал давхцахгүй гэж үзвэл хүлээгдэж буй зардал 1,000 × 5% × 40,000 + 1,000 × 2% × 250,000 = 7 сая төгрөг. Удирдлага 2 сая бүртгэсэн бол 5 саяын дутуу өр, дутуу зардлын боломжит алдаа байна. Шинэ бүтээгдэхүүний чанарын өөрчлөлт байвал хуучин хувийг шууд ашиглахгүй.
Холбоотой талын гүйлгээ зах зээлийн бус нөхцөлтэй, далд баталгаа эсвэл удирдлагын ашиг сонирхолтой байж болно. Хувьцаа эзэмшигчдийн бүтэц, ТУЗ-ийн хурлын тэмдэглэл, ердийн бус гэрээ, дансны хэвийн бус хөдөлгөөнийг шалгана. “Зах зээлийн нөхцөлөөр хийсэн” гэх мэдэгдлийг нотолгоогүйгээр хүлээн авахгүй.
Тооцооллын аудитад загварын томьёо зөв эсэхээс гадна хэрэглэсэн арга тохирсон, өгөгдөл бүрэн, таамаглал үндэслэлтэй, тодруулга хангалттай эсэхийг үнэлнэ. Удирдлагын өмнөх тооцоолол бодит үр дүнгээс системтэй өөдрөг зөрсөн бол хазайлтын шинжийг авч үзнэ. Гэхдээ өнгөрсөн үр дүн өөр гарсан нь тухайн үед байсан мэдээллээр хийсэн бүх тооцоог автоматаар алдаа болгохгүй.
Аудиторын боломжит хандлага нь тайлангийн дараах үйл явдлаас нотолгоо авах, удирдлага хэрхэн тооцсоныг шалгах, өөрийн цэгэн үнэлгээ эсвэл хүрээ боловсруулах байж болно. Хандлагыг эрсдэл, мэдээллийн боломж, тооцооллын шинжид тохируулна. Хүрээ хэт өргөн байвал “удирдлагын тоо дотор нь орсон” гэдгээр хангалттай дүгнэлт гаргахгүй.
| Бүрэлдэхүүн | Шалгах асуулт |
|---|---|
| Арга | Тайлагналын суурь ба нөхцөлд тохирсон уу? |
| Өгөгдөл | Эх үүсвэр найдвартай, бүрэн, холбогдох уу? |
| Таамаглал | Гадаад мэдээлэл, төсөв, бусад тооцоотой нийцсэн үү? |
| Загвар | Томьёо, холбоос, хувилбар, гараар зассан нүд зөв үү? |
| Тодруулга | Тодорхойгүй байдал, мэдрэмжийг ойлгуулсан уу? |
Бодит үнэ цэнийн үнэлгээнд зах зээлийн оролцогчийн таамаглал, үнэлгээний өдөр, идэвхтэй зах зээл, ажиглагдах өгөгдөл, үнэлгээний арга чухал. Удирдлагын хувийн зорилтот үнэ нь зах зээлийн үнэлгээтэй адил биш. Төвөгтэй хэрэгсэлд үнэлгээний мэргэжилтэн шаардлагатай байж болно.
Аудитор өөрийн үнэлгээний хүрээ боловсруулбал түүнд багтсан дүн бүр хангалттай нотолгоогоор дэмжигдсэн, тайлагналын суурийн хэмжилтийн зорилгод нийцсэн байх шаардлагатай. Маш өргөн боломжит тоонуудыг жагсааж удирдлагын дүнг «багтаж байна» гэж зөвтгөх нь хангалтгүй.
Дүн дангаараа боломжийн боловч бүх чухал тооцоололд удирдлага ашиг өсгөх захын дүнг тогтмол сонгосон бол нийт хазайлтын шинж байж болно. Аудитор өмнөх үр дүн, дотоод төсөв, санхүүжилтийн зорилт, бусад дансны таамаглалтай нийцлийг үнэлнэ. Хазайлтын шинж бүр заавал алдаа гэсэн үг биш боловч залилангийн эрсдэл ба нийт тайлангийн үнэлгээнд нөлөөлнө.
Компани 2,000 бүтээгдэхүүн борлуулжээ. Түүхэн мэдээллийг одоогийн чанарын нөхцөлд тохируулсны дараа 4% нь нэг бүр 50,000 төгрөгийн жижиг засвар, 1% нь нэг бүр 300,000 төгрөгийн том засвар шаардах төлөвтэй. Эдгээр ангилал давхцахгүй, мөнгөний цаг хугацааны нөлөө материаллаг биш гэж өгөгдөв.
| Нөхцөл | Тооцоо | Дүн сая |
|---|---|---|
| Жижиг засвар | 2,000 × 4% × 50,000 | 4 |
| Том засвар | 2,000 × 1% × 300,000 | 6 |
| Нийт хүлээгдэж буй зардал | 4 + 6 | 10 |
Бүртгэсэн нөөц 6 бол өгөгдөл ба таамаглал зөв үед нэмэлт 4 шаардлагатай. Гэхдээ аудитын ажил зөвхөн арифметик биш. Борлуулсан тоо, баталгааны хамрах хугацаа, засварын бодит зардал, буцаан таталт, шинэ загварын гэмтэл, нийлүүлэгчээс нөхөн авах эрхийг шалгана. Нөхөн авах боломжийг өртэй автоматаар цэвэрлэж болохгүй; тусдаа хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлтэй.
Мэдрэмжийн жишээ. Том засварын хувь 1.5% бол тухайн зардал 9 сая, нийт нөөц 13 сая болно. 0.5 нэгж хувийн өөрчлөлт 3 саяын нөлөөтэй. Энэ нь удирдлагын хувь сонголт ямар нотолгоотой байх ёстойг харуулна.
Шүүхийн маргаан, буулгалт, нөхөн сэргээлт, алдагдалтай гэрээний үүргийг мөн тусгай шалгуураар үнэлнэ. Болзошгүй өр ба хүлээн зөвшөөрөх нөөцийг ялгаж, хууль зүйн мэргэжилтний мэдээлэл, удирдлагын тайлбар, бодит үйл явдлыг хооронд нь тулгана.
Лавлах: ISA 540, ISA 620 [S01, S10]; IAS 37, IFRS 13 [S12].
Дасгал 24 (10 оноо). Хангалттай нотолгоонд тулгуурласан аудитын нөөцийн хүрээ 24–30 сая. Удирдлага 18 сая бүртгэсэн. Хамгийн бага илэрсэн зөрүү хэд вэ?
Тайлбартай хариу. Удирдлагын дүн хүрээний доод 24 саяас 6 саяар бага. Өгөгдсөн нөхцөлд хамгийн бага дутуу нөөц 6 сая; заавал дундаж 27 саяыг шаардах үндэсгүй. Удирдлагын өөр нотолгоо, хүрээний хүчинтэй байдал, тодруулга, нийт зөрүүний үнэлгээг авч үзнэ. Хамгийн бага зөрүүг тогтоосон нь 24 саяыг бүх нөхцөлд цорын ганц зөв дүн болгож байгаа хэрэг биш.
Оноо: 6 сая 3; дундажийг албаддаггүй тайлбар 3; нэмэлт үнэлгээ 4.
Заалтын лавлагаа: ISA 540.13, 18, 22, 24, 26, 28–29, 32, 35: арга, таамаглал, хүрээ, хазайлт, эцсийн үнэлгээ [S22].
Суралцах зорилт: Татварын үлдэгдлийн аудитад бүртгэлийн ба татварын суурь, тайлагналын тодорхойгүй байдлыг ялгана.
Санхүүгийн тайлангийн аудитад татварын зардал, өр, авлага, хойшлогдсон татвар, тодорхойгүй татварын нөхцөл тайланд зөв туссан эсэхийг үнэлнэ. Татварын байцаагчийн хяналт шалгалт нь хуульд заасан татварын үүрэг, тайлагнал, төлөлт, зөрчлийн үр дагаврыг тусгай бүрэн эрхээр шалгана. Хоёр ажил баримт ашиглахдаа төстэй боловч зорилго, материаллаг байдал, тайлагнал, эрх зүйн үр дүн нь ялгаатай.
Татварын өглөгийг ерөнхий дэвтэр, татварын тайлан, цахим системийн мэдээлэл, төлөлт, өмнөх шалгалтын акт, маргааны баримттай тулгана. Цахим системийн үлдэгдэл нь бүртгэлийн алдаа, хугацааны зөрүү, буруу татварын төрөлд төлсөн төлбөрөөс зөрж болно. Аль нэг эхийг шууд үнэн гэж үзэхгүй.
| Аудитын объект | Гол эрсдэл |
|---|---|
| Тайлант үеийн орлогын татвар | Буруу суурь, хувь, хөнгөлөлт, тохируулга |
| НӨАТ, суутгал, бусад татвар | Бүрэн бус үүрэг, буруу хугацаа, ангилал |
| Хойшлогдсон татвар | Түр зөрүүг орхих, хөрөнгийг үндэслэлгүй хүлээн зөвшөөрөх |
| Маргаан ба шалгалт | Нөөц, тодруулга, тодорхойгүй байдлыг дутуу үнэлэх |
Энэ бүлэг татварын төрөл бүрийн тооцооны бүрэн гарын авлага биш; аудитын аргачлалд төвлөрнө. Бодит татварын хувь, суурь, хөнгөлөлт, хугацааг холбогдох жилийн хүчинтэй хуулиас шалгана. Нягтлан бодох зардал болсон нь татварт шууд хасагдах үндэс биш.
Санхүүгийн татварын өмнөх ашиг 1,000. Байнгын хасагдахгүй зардал 40, чөлөөлөгдөх орлого 20, татварын элэгдэл санхүүгийн элэгдлээс 100-аар их. Татварын хувь энэ бодлогод 10%, хөнгөлөлт, алдагдал, бусад түр зөрүүгүй, эхний хойшлогдсон татварын үлдэгдэл 0 гэж өгөгдөв.
| Тооцоо | Арга | Дүн |
|---|---|---|
| Татварын суурь | 1,000 + 40 - 20 - 100 | 920 |
| Тайлант үеийн татвар | 920 × 10% | 92 |
| Хойшлогдсон татварын өр | 100 × 10% | 10 |
| Нийт татварын зардал | 92 + 10 | 102 |
Үр ашигт татварын хувь = 102 ÷ 1,000 = 10.2%. Татварын хурдавчилсан элэгдэл тайлант үеийн татварыг бууруулсан боловч энэ жишээнд нийт татварын зардлыг ижил хэмжээгээр бууруулаагүй. Байнгын зөрүүгийн нөлөө 4 - 2 = 2 нь нийт зардлыг 100-аас 102 болгож байна.
Аудитын нотолгоо. Татварын тохируулгын хүснэгт бүртгэлтэй таарсан эсэх, зардлын хасалт ба чөлөөлөлтийн хууль ёсны үндэс, элэгдлийн хоёр бүртгэл, түр зөрүүний буцах хугацаа, хэрэглэх батлагдсан хувь, төлөлтийн тулгалтыг шалгана. Хойшлогдсон татварын хөрөнгөнд ашиглах хангалттай татвар ногдох ашиг байх магадлалын нотолгоо шаардлагатай.
Түр зөрүү тооцсон нь хойшлогдсон татварын хөрөнгийг бүрэн хүлээн зөвшөөрөхөд хангалтгүй. Ашиглах боломжтой татвар ногдох ирээдүйн ашиг, буцаах хугацаа, алдагдал шилжүүлэх хууль ёсны хугацаа, татварын төрөл ба субъектын хязгаарыг үнэлнэ. Сүүлийн үеийн алдагдал нь илүү хүчтэй нотолгоо шаардах дохио байж болно.
Татварын маргаанд удирдлагын «бид ялна» гэсэн итгэлээс гадна хууль, баримт, мэргэжлийн зөвлөгөө, өмнөх шийдвэрийн хамаарал, татварын байгууллагын мэдээллийг харгалзана. Аудитор хууль зүйн мэргэжилтэн ашигласан бол түүний дүгнэлтийн нөхцөл ба тодорхойгүй байдлыг тайлангийн хэмжилт, тодруулгатай холбоно. Татварын тайлантай тэнцсэн нь санхүүгийн тайлан зөв гэсэн баталгаа биш.
Татварын асуудлаар байгууллага болон татварын байгууллагын тайлбар зөрж болно. Орлогын татварт IFRIC 23-ын хүрээнд тодорхойгүй татварын боловсруулалтыг үнэлэхдээ эрх бүхий байгууллага шаардлагатай мэдээллийг бүрэн мэдэж шалгана гэсэн суурийг хэрэглэнэ. “Шалгахгүй байх магадлал өндөр” гэдгээр үүргийг багасгахгүй.
Татварын акт, гомдол, шүүхийн явц, мэргэжлийн зөвлөгөө, өмнөх шийдвэр, гэрээ ба бодит ажиллагааг судална. Тайлангийн дараа гарсан шийдвэр нь тайлангийн өдөр байсан нөхцөлийн талаар нэмэлт нотолгоо өгч байгаа эсэхийг үнэлнэ. Бүх торгууль, татвар, хүүг нэг мөрд нийлүүлэлгүй ангилал ба тайлагналын холбогдох стандартыг шалгана.
| Асуудал | Бүртгэл ба нотолгооны холбоос |
|---|---|
| Маргаантай зардлын хасалт | Гэрээ, төлбөр, бодит үйлчилгээ, хууль зүйн тайлбар |
| Боломжит дүн | Удирдлагын тооцоо, хувилбар, магадлалын үндэслэл |
| Тайлангийн шийдэл | Хүлээн зөвшөөрөх, хэмжих, тодруулах үндэслэл |
| Дараах үйл явдал | Акт, гомдол, төлбөр, шинэ баримтын огноо |
Татварын мэргэжилтэн оролцуулсан ч тайлангийн нийт дүгнэлтийг аудитор өөрөө хариуцна. Мэргэжилтний ажлын хамрах хүрээ, ашигласан хууль, өгөгдөл, шийдэгдээгүй таамаглалыг ойлгож, бусад аудитын нотолгоотой нийцүүлнэ. Энэ нь татварын тусдаа номыг орлох бус санхүүгийн аудитад татварын эрсдэлийг зөв холбох арга юм.
Лавлах: ISA 250, 540, 620; IAS 12, IFRIC 23 [S01, S12]; Татварын ерөнхий хууль [S13].
Дасгал 25 (10 оноо). Хасагдах түр зөрүү 200 сая. Сургалтын өгөгдсөн татварын хувь 10%. Ашиглаж чадах татвар ногдох ашиг зөвхөн 120 сая гэдгийг нотолсон, бусад ашиглах эх үүсвэргүй. Хүлээн зөвшөөрөх хөрөнгө хэд вэ?
Тайлбартай хариу. Нийт боломжит нөлөө 20 сая боловч ашиглах нь нотлогдсон хэсэг 120 × 10% = 12 сая. Үлдэх 8 саяыг энэ өгөгдлөөр хөрөнгө болгохгүй. Ашгийн төсөв, буцаах хугацаа, хууль ёсны ашиглах нөхцөлийг шалгана. 10% нь зөвхөн бодлогын өгөгдөл бөгөөд бодит байгууллагын татварын хувь тогтоосон зөвлөгөө биш.
Оноо: 20 ба 12 сая 4; 8 саяын шийдвэр 2; нотолгоо 3; өгөгдлийн хязгаар 1.
Заалтын лавлагаа: ISA 540.18, 22, 24; ISA 620.9, 12: тооцоолол ба мэргэжилтний ажлын үнэлгээ [S22]. Тайлагнал: IAS 12, IFRIC 23 [S12]; эрх зүй [S13].
Суралцах зорилт: Удирдлагын хяналт давж гарах, холбоотой тал нуух, ердийн бус гүйлгээний эрсдэлийг нотолгоонд тулгуурлан шалгана.
Алдаа санаатай бус; залилан санаатай үйлдэл. Гэхдээ аудитор эрүүгийн гэм бурууг тогтоодог байгууллага биш. Тайлангийн материаллаг буруу илэрхийлэл үүсгэх залилангийн эрсдэлийг үнэлж, шаардлагатай горим гүйцэтгэнэ. Залилангаас урьдчилан сэргийлэх, илрүүлэх анхан шатны үүрэг удирдлага ба засаглах эрх бүхий этгээдэд хамаарна.
Удирдлага хяналтыг даван гарах боломжтой тул журналын бичилт, тооцооллын хазайлт, бизнесийн хэвийн үйл ажиллагаанаас гадуурх томоохон гүйлгээний үндэслэлийг авч үзнэ. “Жижиг компани тул ийм эрсдэлгүй” гэж үзэхгүй. Нэг хүн олон эрхтэй байх нь эрсдэлийг өсгөж болно.
Өгөгдлийг татаж аваад нийт дүн, мөрийн тоо, тайлант хугацаа, хасагдсан бичилт, валют, дебет кредитийг эх системтэй тулгана. Дараа нь амралтын өдрийн бичилт, эрх өндөр хэрэглэгчийн гар бичилт, дугуй дүн, давхардсан нэхэмжлэх, жилийн эцсийн их дүн, дараа үеийн буцаалтаар эрсдэлтэй нэгжүүдийг ялгана. Ялгарсан зүйл бүр алдаа гэсэн үг биш; баримттай нь шалгаж тайлбарлана.
12 дугаар сарын 31-ний 23 цагт санхүүгийн захирал Дт Авлага 180 сая, Кт Орлого 180 сая гэсэн гар бичилт хийж, 1 дүгээр сарын 2-нд буцаасан. Энэ нь өндөр эрсдэлийн дохио. Аудитор зөвшөөрөл, гэрээ, хүргэлт, хэрэглэгчийн лог, бичилтийн зорилго, төстэй бусад бичилтийг шалгана. Нэхэмжлэх байхгүйг нотолж, удирдлагын тайлбар зөрүүтэй бол залилангийн эрсдэл ба удирдлагын найдвартай байдлыг дахин үнэлнэ.
Хууль зөрчил нь татварын өр, торгууль, зөвшөөрөл цуцлах, үйл ажиллагаа зогсох зэрэг үр дагавартай. Хууль зүйн зөвлөгөө, мэдээлэх үүрэг, нууцлалын хүрээг бодит хуулиар тогтооно. Нууц мэдээллийг зөвшөөрөлгүй хиймэл оюуны үйлчилгээнд оруулж болохгүй; AI-ийн гаргасан дүгнэлтийг нотолгоо гэж дангаар үзэхгүй.
Холбоотой талын харилцаа хууль бус гэсэн үг биш. Гол эрсдэл нь харилцаа, нөхцөл, үлдэгдэл, баталгаа, амлалтыг бүрэн тодруулаагүй эсвэл гүйлгээг бодит бус нөхцөлөөр бүртгэсэн байж болох явдал юм. Удирдлагын өгсөн жагсаалтыг өмчлөл, удирдах албан тушаал, гэр бүлийн харилцааны хууль ёсны мэдээлэл, гэрээ, хурлын тэмдэглэл, ер бусын гүйлгээтэй тулгана.
Зах зээлийн нөхцөлтэй адил гэж мэдэгдсэн бол зохих нотолгоо шаардана. Нэг үнийн санал авах нь хугацаа, зээл, барьцаа, баталгаа, үйлчилгээний чанар ижил гэдгийг нотлохгүй. Үндсэн үйл ажиллагаанаас гадуурх том гүйлгээ, тойрог мөнгөн урсгал, тодорхой бизнесийн зорилгогүй шилжүүлэг, үнэ төлбөргүй баталгаа зэрэгт анхаарна.
| Дохио | Судлах чиглэл |
|---|---|
| Нэг хаяг, данс, удирдлагатай талууд | Бодит харилцаа ба мэдээллийн хууль ёсны эх |
| Ер бусын төлбөрийн нөхцөл | Санхүүжилтийн шинж, нөхөн төлөгдөх боломж |
| Жилийн эцсийн том шилжүүлэг | Бизнесийн зорилго, буцаах тохиролцоо |
| Бүртгэлгүй баталгаа | Үүрэг, болзошгүй өр, тодруулга |
Удирдлагын хяналт давалт нь сайн хяналттай байгууллагад ч боломжтой. Журналын бичилт, тооцооллын хазайлт, ердийн бус том гүйлгээний бизнесийн үндэслэлийг шалгана. Багийн сорил урьдчилан таамаглахад хэт амар байвал зарим горимд гэнэтийн шинж оруулах боломжийг авч үзнэ.
Журналын шинжилгээнд зөвхөн их дүнтэй бичилтийг сонгохгүй. Ер бусын хэрэглэгч, шөнийн болон амралтын өдрийн бичилт, дугуй дүн, хэвийн бус дансны хослол, тайлангийн дараах буцаалт, тайлбаргүй шууд тохируулга нь шалгах шинж байж болно. Эдгээр нь автоматаар залилангийн шалгуур биш; сонголтыг байгууллагын мэдээллийн урсгал ба эрсдэлтэй холбоно.
Холбоотой талын жагсаалт удирдлагаас авснаар ажил дуусахгүй. Эзэмшлийн бүтэц, удирдах албан тушаалтны ашиг сонирхол, томоохон ердийн бус гэрээ, банк ба хуульчийн мэдээлэлтэй тулгана. Нуун дарагдуулсан тал илэрвэл бусад мэдээллийн бүрэн байдал, удирдлагын тайлбарын найдвартай байдлыг дахин үнэлнэ.
Компани 12 дугаар сарын 31-нд шинэ худалдан авагчид 300 саяын борлуулалт бүртгэсэн. Бараа агуулахад хэвээр, төлбөр дараа жил орсон боловч гурав хоногийн дараа өөр гэрээгээр буцаан шилжсэн. Худалдан авагчийн захирал нь борлуулагчийн удирдлагын ойрын холбоотой хүн болох дохио илэрчээ.
Эдгээр баримт залилангийн сэжиг үүсгэх боловч гэм бурууг шууд тогтоохгүй. Гэрээ, барааны хяналт шилжсэн эсэх, тусдаа хадгалалтын бодит шалтгаан, буцаан шилжүүлгийн үндэслэл, харилцааны тодруулга, нийт мөнгөн урсгалыг шалгана. Банканд мөнгө орсон нь борлуулалт бодит болсон гэсэн дан нотолгоо биш.
Аудитын хариу. Нотолгоог хамгаалж, удирдлагын тайлбарын найдвартай байдлыг дахин үнэлнэ. Сэжигт холбогдоогүй зохих түвшний удирдлага эсвэл засаглах эрх бүхий этгээдэд мэдээлнэ. Нэмэлт горим, бусад тайлбарын найдвартай байдал, хуульд заасан мэдээлэх үүрэг, гэрээг үргэлжлүүлэх асуудлаар мэргэжлийн болон хууль зүйн зөвлөгөө авна.
ISA 240-ийн шинэчилсэн хувилбар нь 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдэд үйлчилнэ. Эрт хэрэгжүүлээгүй 2026 оны календарь жилийн кейст тухайн үед мөрдөх хувилбарыг хэрэглэнэ. Шинэчлэлийн зорилго, нэмэгдсэн шаардлагыг дараагийн ажлын аргачлалд тусгах боловч хүчин төгөлдөр огноог алгасахгүй.
Лавлах: ISA 240, 250, 550 [S01]; залилан ба мэргэжлийн үл итгэх хандлагын шинэчлэл [S05].
Дасгал 26 (10 оноо). Захирал жилийн эцэст 90 саяын орлогыг өөрөө журналдаж, дараа оны эхэнд буцаажээ. Харилцагч нь захирлын хамаарал бүхий компани байж болзошгүй. Эхний гурван алхам юу вэ?
Тайлбартай хариу. Бичилт, зөвшөөрөл, системийн мөрийг хадгална; гэрээ, бодит хүргэлт, мөнгөн урсгалаар эдийн засгийн агуулгыг шалгана; эзэмшил ба удирдлагын холбоог бие даан тодруулна. Олдворыг зохих засаглах түвшинд мэдээлж, ижил бичилтийн хамрах хүрээ болон удирдлагын шударга байдлын үнэлгээг шинэчилнэ. Буцаасан бичилт ба холбооны сэжиг нь шалгах үндэслэл болохоос гэм бурууг эцэслэхгүй.
Оноо: баримт хадгалах 2; гүйлгээ шалгах 3; холбоо тодруулах 2; мэдээлэх ба эрсдэл 3.
Заалтын лавлагаа: ISA 240.32–33; ISA 550.13–15, 18, 20, 23–24: удирдлагын давж гаралт, холбоотой тал [S22].
Суралцах зорилт: Бүлгийн аудитын эрсдэл, бүрэлдэхүүний ажил, нэгтгэлийн горимд бүлгийн аудиторын оролцоог тогтооно.
Бүлгийн санхүүгийн тайлан нь олон байгууллагын тоог нэмсэн хүснэгтээс өргөн. Нэгтгэлийн хүрээ, тайлагналын бодлогын ялгаа, дотоод гүйлгээ, харилцан үлдэгдэл, ашиг хасалт, валютын хөрвүүлэлт, бүрэлдэхүүний мэдээллийн чанар нь эрсдэл үүсгэнэ. Бүлгийн аудитор эдгээр эрсдэлийг үнэлж, ямар ажил хаана хийгдэхийг төлөвлөнө.
Бүрэлдэхүүн хэсгийн аудиторт ажил даалгасан нь бүлгийн санал дүгнэлтийн хариуцлагыг шилжүүлэхгүй. Чадвар, чадамж, ёс зүй, хараат бус байдал, харилцааны боломжийг үнэлж, чиглэл өгч, шаардлагатай хяналт ба оролцоог хэрэгжүүлнэ. Бүрэлдэхүүн хэсгийн материаллаг байдлыг бүлгийн нийт материаллаг байдлыг зүгээр хувиар хувааж тогтоохгүй; нэгтгэсэн алдааны эрсдэлийг тооцно.
Толгой компани охиндоо 100 саяар бараа зарсан, өөрийн өртөг 70 сая. Тайлангийн эцэст уг барааны 40 хувь охины агуулахад үлдсэн. Нийт дотоод ашиг 30 сая; хэрэгжээгүй ашиг 30 × 40% = 12 сая. Кейсийн нөхцөлөөр нэгтгэсэн бараа материал болон татварын өмнөх ашиг тус бүрийг 12 саяар бууруулах шаардлагатай. Дотоод орлого, өртөг болон харилцан авлага өглөгийн хасалтыг мөн шалгана; хойшлогдсон татварыг тусдаа үнэлнэ.
Дотоод аудитын ажлыг ашиглахдаа бодитой байдал, чадвар, системтэй арга барилыг үнэлнэ. Мэргэжлийн чухал шийдлийг гаднын аудитор өөрөө гаргана. Мэргэжилтний тайлангийн дүнг үндсэн тайлантай тулгах, ашигласан таамаглалыг ойлгох шаардлага хэвээр.
Хяналтын ноцтой сул тал, төлөвлөсөн хамрах хүрээ, чухал хүндрэл, тооцооллын чанар, засагдаагүй алдаа, хараат бус байдлын асуудлыг зохих талд цаг тухайд нь мэдээлнэ. Удирдлагын захидал нь аудитын санал дүгнэлтээс тусдаа зорилготой. Хяналтын сул талыг тодорхой баримт, эрсдэл, санал болгож буй арга хэмжээтэй бичнэ.
Бүлгийн аудитад зөвхөн охин компаниудын тайлангийн дүгнэлтийг цуглуулах нь хангалтгүй. Бүлгийн бүтэц, мэдээллийн урсгал, нэгтгэлийн тохируулга, бодлогын ялгаа, бүлэг доторх гүйлгээ, валютын хөрвүүлэлт, худалдан авалт ба борлуулалтыг ойлгоно. Ажлыг хаана гүйцэтгэхийг эрсдэлд суурилан шийднэ; бүрэлдэхүүний хууль ёсны нэр, дүнгээр л хязгаарлахгүй.
Бүрэлдэхүүний аудиторын чадвар, боломж, хараат бус байдал, харилцах нөхцөл, ажилд оролцох хүрээг үнэлнэ. Зааварт эрсдэл, материаллаг байдал, шаардах ажил, мэдээлэх асуудал, хугацаа, баримттай танилцах нөхцөлийг тодорхой тусгана. Харилцаа хоёр талтай байна: бүлгийн баг заавар өгөөд зогсохгүй орон нутгийн эрсдэл, шинэ мэдээллийг буцаан хүлээн авна.
| Эрсдэл | Бүлгийн түвшний ажил |
|---|---|
| Дотоод борлуулалт үлдсэн | Харилцан үлдэгдэл, гүйлгээг тулгаж арилгах |
| Бодлого ялгаатай | Нэгтгэлийн бодлогод тохируулах |
| Нэгтгэлийн журнал буруу | Зөвшөөрөл, тооцоо, нотолгоо шалгах |
| Мэдээлэл авах хязгаарлалт | Нэмэлт оролцоо, өөр нотолгоо, тайланд нөлөө |
ISA 600 шинэчилсэн хувилбар 2023.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдэд хүчин төгөлдөр болсон. Бүлгийн гэрээт ажлын удирдагчийн нийт хариуцлага нь бүрэлдэхүүний аудитор ажилласан гэдгээр шилжихгүй. Хэд хэдэн газрын жижиг алдаа бүлгийн түвшинд нийлж материаллаг болох эрсдэлийг мөн тооцно.
Охин компанийн цэвэр санал дүгнэлт нь бүлгийн тайланд хангалттай нотолгоо авсныг дангаараа батлахгүй. Тайлагналын бодлого, хугацаа, материаллаг байдлын босго, бүлэг доторх гүйлгээ, нэгтгэлийн тохируулга, бүрэлдэхүүний эрсдэлийн хамрах хүрээ өөр байж болно. Бүлгийн баг бүрэлдэхүүний аудитортой харилцах мэдээлэл, оролцоо, ажлын хяналтаа эрсдэлд нийцүүлнэ.
Өөр улсын эрх зүй, мэдээлэл дамжуулах хязгаар, хэл, ажлын баримтад нэвтрэх хүндрэл нь хүлээн авах болон үргэлжлүүлэх шийдвэрт нөлөөлнө. Хязгаарлалтыг зөвхөн гэрээнд тэмдэглээд орхихгүй; өөр нотолгоогоор нөхөж чадах эсэхийг тогтооно. Бүлгийн аудитор өөрийн санал дүгнэлтийн хариуцлагыг бүрэлдэхүүний аудиторт шилжүүлэхгүй.
Эх компани охин компанид өртөг 200, борлуулалтын үнэ 260 бүхий бараа шилжүүлсэн. Охин компани тайлангийн эцэст барааны 25%-ийг гаднын талд борлуулаагүй байна. Нийт дотоод ашиг 60; бараанд үлдсэн бодит болоогүй ашиг 60 × 25% = 15. Бүлгийн тайланд бараа ба ашгийг 15-аар бууруулна. Татварын нөлөө, хяналтын бус хувь оролцоо, гүйлгээний чиглэлийн нэмэлт асуудлыг энэ жишээнд оруулаагүй.
Энэ тооцооны нотолгоонд дотоод борлуулалтын гэрээ, өртөг, хүлээн авсан тоо, үлдсэн бараа, гаднын борлуулалтын мэдээлэл орно. “Дотоод гүйлгээ” гэсэн дансны тэмдэглэгээ бүх гүйлгээг хамарсан эсэхийг тусад нь шалгана.
Дотоод аудиторын ажил ашиглахдаа чиг үүргийн бодитой байдал, ур чадвар, системтэй аргачлал, ажлын чанарыг үнэлнэ. Шууд туслалцаа авах боломж нь хууль, стандартын хязгаарлалтад хамаарна. Үнэлгээний эсвэл актуарын мэргэжилтний ажилд чадвар, чадавх, бодитой байдал, хамрах хүрээ, ашигласан арга ба таамаглалыг үнэлнэ.
Дүгнэлт. “Мэргэжилтэн баталсан” гэсэн өгүүлбэр аудитын үндэслэл биш. Түүний дүн ямар өгөгдөл, нөхцөл, хязгаарлалтад тулгуурласан, тайлангийн зорилгод тохирох эсэх, бусад нотолгоотой зөрчилдсөн эсэхийг аудитор ойлгож үнэлнэ. Хязгаарлагдсан ажилтай тайланг бүхэлд нь бүрэн нотолгоо гэж ашиглахгүй.
Лавлах: ISA 600 Revised [S06]; ISA 610, ISA 620 [S01].
Дасгал 27 (10 оноо). Эх компани охин компанид 100 саяар бараа зарсан, өртөг 70 сая. Жилийн эцэст барааны 40% нь бүлгээс гадагш борлогдоогүй. Татварын нөлөөг үл тооц. Нэгтгэлийн ашигт ямар тохируулга хийх вэ?
Тайлбартай хариу. Дотоод ашиг 30 сая; хэрэгжээгүй хэсэг 30 × 40% = 12 сая. Нэгтгэсэн бараа материал ба ашгийг 12 саяар бууруулна. Дотоод борлуулалт, худалдан авалт, авлага өглөгийн харилцан хасалтыг мөн бүрэн хийж, үлдсэн барааны хувь ба өртгийг баримтаар батална. Охин компанийн дансны цэвэр тайлан энэ нэгтгэлийн засварыг орлохгүй.
Оноо: 12 сая 3; хоёр нөлөө 3; бусад хасалт 2; нотолгоо 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 600.16–17, 22–23, 29, 35, 37, 45, 47, 51, 59: бүлгийн аудитын оролцоо, нотолгоо, баримт [S22].
Суралцах зорилт: Нээлтийн үлдэгдлийн нотолгоо ба харьцуулсан мэдээллийн тайлагналын нөлөөг ялгана.
Шинэ үйлчлүүлэгчийн эхний үлдэгдэл нь өмнөх тайлангийн эцсийн тоо боловч одоогийн жилийн үр дүнд нөлөөлнө. Барааны эхний үлдэгдэл борлуулалтын өртөгт, хөрөнгийн эхний өртөг ба элэгдэл одоогийн зардалд, өмнөх өрийн бүрэн байдал төлөлтийн ангилалд нөлөөлдөг. Иймээс анхны аудит зөвхөн энэ жилийн гүйлгээгээр хязгаарлагдахгүй.
Эхний үлдэгдэл одоогийн тайланд материаллаг алдаа агуулаагүй, өмнөх эцсийн үлдэгдэл зөв шилжсэн, бодлого тогтвортой эсвэл өөрчлөлт зохистой тайлагнагдсан эсэхэд нотолгоо авна. Өмнөх тайлан, өмнөх аудиторын тайлан, боломжтой бол холбогдох ажлын баримттай танилцах, энэ жилийн горимын үр дүнг ашиглах, нэмэлт горим хийх хувилбар бий.
| Эхний үлдэгдэл | Боломжит нотолгоо |
|---|---|
| Авлага | Энэ жилийн төлөлт, харилцагчийн хариу, өмнөх баримт |
| Өглөг | Энэ жилийн төлөлт, нийлүүлэгчийн тайлан, гэрээ |
| Үндсэн хөрөнгө | Өмнөх худалдан авалт, өмчийн баримт, биет үзлэг |
| Бараа материал | Одоогийн тооллого, хөдөлгөөн, өртөг, нэмэлт нөхөн горим |
Өмнөх аудитор өөрчлөлтгүй санал гаргасан нь эхний үлдэгдлийн бүх эрсдэлийг арилгахгүй. Түүний тайлан, чадвар, хамаарах ажил, одоогийн эрсдэлийг хамтад нь үнэлнэ. Мэдээлэл авах боломжгүй бол өөр горим хангалттай эсэхийг тогтоож, үлдэх хязгаарлалтын тайланд үзүүлэх нөлөөг авч үзнэ.
Харьцуулсан тоон мэдээлэл болон харьцуулсан санхүүгийн тайлан гэсэн тайлагналын зохион байгуулалтыг ялгана. Аудиторын тайлан өмнөх үеийг хэрхэн хамрах нь энэ зохион байгуулалт, өмнөх аудитын нөхцөлөөс хамаарна. Өмнөх үе аудитлагдаагүй, өөр аудитор шалгасан, өмнөх дүгнэлт өөрчлөлттэй байсан тохиолдолд холбогдох шаардлагыг хэрэглэнэ.
Өмнөх үеийн материаллаг алдаа, нягтлан бодох бодлогын өөрчлөлт, тооцооллын өөрчлөлт ижил биш. Тайлагналын суурийн дагуу буцаан залруулах, ирээдүйд хэрэглэх, тодруулах шаардлагыг тус тусад нь үнэлнэ. Харьцуулсан дүнг зассан бол өөрчлөлтийн эх сурвалж, данс хоорондын холбоо, эхний өмч, татварын нөлөөг шалгана.
• Өмнөх тайлангийн эцсийн дүнг одоогийн эхний дэвтэртэй тулгах.
• Өөрчлөгдсөн бодлого ба тооцооллыг удирдлагын шийдвэртэй холбох.
• Харьцуулсан дүн, тодруулга, өмчийн өөрчлөлтийг нэгтгэн шалгах.
• Өмнөх өөрчлөлттэй дүгнэлтийн асуудал шийдэгдсэн эсэхийг үнэлэх.
Систем шилжүүлсэн үед эхний үлдэгдэл зөв байсан ч дансны зураглал, валют, харилцагч, хөрөнгийн дэлгэрэнгүй алдагдсан байж болно. Нийт баланс тэнцэж байгаа нь туслах дэвтрүүд бүрэн зөв шилжсэнийг нотлохгүй. Дүн, тоо, шинж тэмдэг, эх баримтын холбоосыг шалгана.
Өмнөх аудиторын тайлан ба ажлын баримт нь ашиглах эх сурвалж боловч шинэ аудиторын дүгнэлтийг орлохгүй. Өмнөх үеийн эцсийн үлдэгдэл зөв шилжсэн, тохирох бодлого тууштай хэрэглэсэн, нээлтийн үлдэгдэл одоогийн үед материаллаг нөлөөлөх алдаагүй эсэхэд нотолгоо авна.
Одоогийн үеийн горим зарим нээлтийн үлдэгдэлд нотолгоо өгнө: эхний авлагын дараах төлөлт, өглөгийн барагдуулалт гэх мэт. Харин эхний бараа материалын тоо хэмжээний нотолгоо илүү хүндрэлтэй. Үеийн худалдан авалт, борлуулалт, нийт ашиг, тооллогын хөдөлгөөнөөр өөр горим хийж болох ч хангалттай эсэхийг тусгайлан үнэлнэ.
Өмнөх жилийн эцсийн бараа 40 саяар хэтэрсэн байв. Энэ жилийн эхний бараа мөн 40-өөр хэтэрч шилжсэн. Энэ жилийн худалдан авалт ба эцсийн бараа зөв гэж өгөгдвөл борлуулалтын өртөг 40-өөр хэтэрч, энэ жилийн ашиг 40-өөр дутна. Иймээс өмнөх үеийн алдаа “өөрөө арилсан” мэт харагдавч хоёр жилийн үр дүн тус тус буруу болно.
| Нөлөө | Өмнөх жил | Одоогийн жил |
|---|---|---|
| Эцсийн бараа | 40-өөр хэтэрсэн | Зөв |
| Борлуулалтын өртөг | 40-өөр дутсан | 40-өөр хэтэрсэн |
| Ашиг | 40-өөр хэтэрсэн | 40-өөр дутсан |
Тайлагналын суурийн материаллаг өмнөх үеийн алдааны шаардлагын дагуу харьцуулсан мэдээлэл, эхний өмч, тодруулгыг засах асуудлыг үнэлнэ. Татварын үр дагаврыг тусад нь авч үзнэ. Одоогийн жилийн нэг журнал бүх тайлангийн харьцуулалтыг зөв болгох эсэхийг шалгах хэрэгтэй.
Аудиторын шийдвэр. Алдаа нотлогдсон бол буруу илэрхийллийн нөлөөг үнэлнэ. Харин эхний бараанд хангалттай нотолгоо авч чадаагүй бол энэ нь нотолгооны хязгаарлалт. Хоёр нөхцөл өөр төрлийн санал дүгнэлтийн шийдвэрт хүргэж болно. Нөлөөлөх тайлан, мөр, өргөн хүрээг тодорхойлж тайлбарлана.
Лавлах: ISA 510, ISA 710; IAS 8 [S01, S12].
Дасгал 28 (10 оноо). Шинэ аудитор эхний бараа материалд хангалттай нотолгоо авч чадаагүй. Эцсийн бараа материал батлагдсан. «Эцсийн үлдэгдэл зөв тул тайланд нөлөөгүй» гэж дүгнэж болох уу?
Тайлбартай хариу. Болохгүй. Эхний бараа материал нь борлуулалтын өртөг, ашиг, мөнгөн урсгалын тайланд нөлөөлж болно. Өөр горимоор хангалттай нотолгоо авах боломжийг шалгана. Боломжгүй бол болзошгүй нөлөөний материаллаг ба өргөн хүрээтэй байдлаас хамааран санал дүгнэлтийг өөрчлөх асуудлыг шийднэ. Эцсийн үлдэгдлийн баталгаа эхний үлдэгдлийн бүх нөлөөг арилгахгүй.
Оноо: нөлөөлөх үзүүлэлт 3; өөр горим 2; тайлангийн үнэлгээ 3; буруу дүгнэлтийг няцаах 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 510.5–7, 10: нээлтийн үлдэгдэл, нотолгооны дутагдлын тайлагнал [S22].
Суралцах зорилт: Тайлангийн дараах үйл явдал, бичгээр мэдэгдэл, бусад мэдээллийн зөрчлийг дуусгалтын үед шийдвэрлэнэ.
Аудитын төгсгөлд алдааны бүртгэлийг шинэчилж, зассан ба засаагүй зөрүүг ялгана. Хэмжээ, шинж, хуримтлагдсан нөлөө, өмнөх үеийн зөрүү, ил тодруулгын нөлөөг хамтад нь үнэлнэ. Орлого 30 саяар хэтэрсэн ба зардал 30 саяар хэтэрсэн нь ашгийн цэвэр нөлөө тэг байж болох ч хоёр материаллаг ангиллын алдааг арилгахгүй.
Тайлангийн дараах үйл явдлыг тайлант өдрийн нөхцөлийг баталж байгаа эсэхээр ялгана. Жилийн эцэст санхүүгийн хүндрэлтэй байсан харилцагч 2 сард дампуурсан нь авлагын үнэлгээнд нэмэлт нотолгоо байж болно. Харин жилийн эцсийн дараа шинээр үүссэн томоохон гал түймэр нь тохируулга шаардахгүй ч материаллаг бол ил тодруулга шаардаж болно.
Компанийн гурван сарын дараа төлөх зээл 700 сая, бэлэн мөнгө 80 сая, баталгаатай ойрын орлого 170 сая. Дахин санхүүжилт, хөрөнгө худалдах төлөвлөгөөгүй бол 450 саяын дутагдал илэрнэ. Удирдлага “банк сунгана” гэсэн аман мэдэгдэл өгсөн. Аудитор баталгаат гэрээ, банкны хариу, мөнгөн урсгалын таамаглал, бодит борлуулалт, мэдрэмжийн шинжилгээг үнэлнэ. Аман найдвар нь батлагдсан санхүүжилттэй адил биш.
2026 оны календарь жилийн, шинэ ISA 570-ийг эрт хэрэгжүүлээгүй кейст удирдлагын үнэлгээ тайлангийн өдрөөс дор хаяж 12 сарыг хамрах эсэхийг авч үзнэ. Шинэ хувилбарын хугацааны өөрчлөлтийг 30 дугаар бүлэгт тусад нь үзнэ. Үнэлгээний хүрээнээс цаашх мэдэгдэж буй ноцтой нөхцөлийг мөн үл тоож болохгүй.
Удирдлагын бичгээр өгсөн тайлбар шаардлагатай нотолгооны нэг хэсэг боловч бусад нотолгоог орлохгүй. Гол тайлбар өгөхөөс татгалзсан тохиолдолд удирдлагын шударга байдал болон нотолгооны хязгаарлалтын нөлөөг үнэлнэ. Тайлангийн огноог шаардлагатай хангалттай зохистой нотолгоо бүрдэхээс өмнө тавихгүй.
Аудитын төгсгөлд алдааны бүртгэлийг хааж, засварласан дүн ерөнхий дэвтэр болон тайланд зөв орсон эсэхийг шалгана. Удирдлага “зассан” гэж хэлсэн нь хангалтгүй; засварын журнал, шинэ тайлан, харьцуулсан мэдээлэл, тодруулгыг тулгана. Засварлаагүй алдааны нийлбэр, чанарын нөлөө, өмнөх үеийн нөлөөг үнэлж зохих этгээдтэй хэлэлцэнэ.
Удирдлагын бичгээр өгсөн мэдэгдэл нь бусад нотолгоог дэмждэг. Тайлангийн үүрэг, бүрэн мэдээлэл өгсөн эсэх, тодорхой асуудлын талаарх мэдэгдлийг авна. Гэхдээ мэдэгдлээр тооллого, баталгаажуулалт, гэрээ, тооцооллын нотолгоог орлуулахгүй. Мэдэгдэл өгөхөөс татгалзсан эсвэл бусад баримттай зөрсөн үед удирдлагын найдвартай байдал, аудитын тайланд нөлөөг үнэлнэ.
Бусад мэдээлэлд жилийн тайлангийн удирдлагын тайлбар, үзүүлэлт, график зэрэг санхүүгийн тайлангаас гадуурх хэсэг орж болно. Аудитор эдгээрт автоматаар аудитын санал дүгнэлт өгөхгүй ч аудитлагдсан тайлан болон ажлын явцад олж мэдсэн зүйлтэй материаллаг зөрүү байгаа эсэхийг холбогдох шаардлагын дагуу уншиж үнэлнэ.
• Эцсийн тайлан = эцсийн ерөнхий дэвтэр + баталгаажсан тайлангийн тохируулга.
• Чухал эрсдэл бүр = хийсэн ажил + үр дүн + дүгнэлт.
• Нээлттэй асуудал бүр = шийдсэн нотолгоо эсвэл тайланд тусгасан нөлөө.
Аудитын тайлангийн огноо нь шаардлагатай нотолгоо, тайлан бэлтгэх эрх бүхий этгээдийн хариуцлага хүлээсэн баримт бүрдсэн үеэс өмнө байж болохгүй. Тайлангийн өдрөөс аудитын тайлангийн огноо хүртэлх үйл явдалд горим гүйцэтгэнэ. Үүний дараа мэдээлэл мэдсэн тохиолдлыг тайлан гарсан эсэх, санхүүгийн тайлан нийтлэгдсэн эсэхээс хамааран ялгаж шийднэ.
Удирдлагын бичгээр мэдэгдэл шаардлагатай боловч бусад нотолгооны орлуулагч биш. Бусад мэдээлэлд жилийн тайлангийн тайлбар, үйл ажиллагааны үзүүлэлт зэрэг орж болох бөгөөд аудитын санал дүгнэлт тэдгээрийг бүгдийг баталгаажуулсан гэсэн үг биш. Гэсэн ч материаллаг зөрчил эсвэл мэдэгдэхүйц буруу мэдээлэл илэрвэл зохих арга хэмжээ авна.
Тайлангийн өдөр 12 дугаар сарын 31, тайлан батлах өдөр 3 дугаар сарын 15 гэж өгөгдөв. Нэгдүгээр сард гол харилцагч дампуурсан; баримтаар түүний санхүүгийн хүндрэл өмнөх оны эцэст аль хэдийн байсан. Хоёрдугаар сард агуулахад шинэ гал түймэр гарч бараа устсан. Хоёр үйл явдлыг ижил байдлаар бүртгэхгүй.
Харилцагчийн дампуурал нь тайлангийн өдөр байсан авлагын нөхцөлийн талаар нэмэлт нотолгоо өгч болох тул үнэ цэнийн бууралтын тохируулгад нөлөөлнө. Шинэ гал түймэр нь тайлангийн дараа үүссэн нөхцөл бол ерөнхийдөө тохируулахгүй боловч материаллаг үед шинж, санхүүгийн нөлөөг тодруулах шаардлагыг үнэлнэ. Тасралтгүй үйл ажиллагаанд үзүүлэх нөлөөг мөн тусад нь авч үзнэ.
| Үйл явдал | Гол асуулт |
|---|---|
| Шүүхийн дараах шийдвэр | Өмнө байсан үүргийг баталж байна уу? |
| Шинэ хувьцаа гаргалт | Тайлангийн дараах санхүүжилт, тодруулга хэрэгтэй юу? |
| Дараах борлуулалт | Өмнөх барааны үнэлгээнд нотолгоо өгч байна уу? |
| Гамшиг | Шинэ нөхцөл үү, тасралтгүй үйл ажиллагаанд нөлөөлөх үү? |
Аудиторын тайлангийн огноо, санхүүгийн тайлан гаргасан огноо, дараа баримт мэдсэн үе бүрд үүрэг өөр байж болно. Тайлан гарсны дараа өмнөх дүгнэлтэд нөлөөлөх баримт мэдвэл “ажил дууссан” гэж үл тоомсорлохгүй; удирдлагатай хэлэлцэж, тайланг өөрчлөх, хэрэглэгчид мэдээлэх шаардлагыг хууль ба стандартаар үнэлнэ.
Лавлах: ISA 450, 560, 580, 720; IAS 10 [S01, S12].
Дасгал 29 (10 оноо). Тайлангийн дараа том харилцагч дампуурсан. Өмнөх жилийн эцсээс төлбөрөө зогсоосон, маргаан үүссэн баримт байна. Энэ нь зөвхөн дараа үеийн үйл явдал уу?
Тайлбартай хариу. Өгөгдсөн баримт тайлангийн өдөр байсан авлагын үнэ цэнийн асуудлыг баталж болох тул тохируулах үйл явдал байх үндэстэй. Дампуурлын шалтгаан, хугацаа, барьцаа, нөхөн төлөх боломжийг шалгаж хүлээгдэж буй алдагдлыг шинэчилнэ. Харин тайлангийн дараа шинээр үүссэн тусдаа нөхцөл байсан бол өөр үнэлгээ шаардлагатай. Зөвхөн дампуурсан огноогоор ангилахгүй.
Оноо: өмнөх нөхцөлийг таних 3; тохируулгын шийдвэр 3; нотолгоо 2; өөр нөхцөлийн ялгаа 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 560.6, 10, 14; ISA 580.10–11, 14, 16, 19–20; ISA 700.49: үйл явдал, мэдэгдэл, тайлангийн огноо [S22].
Суралцах зорилт: Тасралтгүй үйл ажиллагааны суурь, материаллаг тодорхойгүй байдал, тодруулга, санал дүгнэлтийн ялгааг тайлбарлана.
Тасралтгүй үйл ажиллагааны үнэлгээ нь зөвхөн ашигтай эсэхийг харах ажил биш. Мөнгөн урсгал, өрийн хугацаа, зээлийн нөхцөл, зах зээл, гол нийлүүлэгч, лиценз, санхүүжилт, үйл ажиллагааны тасалдал зэрэг хүчин зүйлийг нэгтгэнэ. Удирдлага тайлангийн суурь болон өөрийн үнэлгээг хариуцна; аудитор үнэлгээ, төлөвлөгөө, нотолгоо, тодруулгыг шалгана.
Суурь тохиромжтой боловч материаллаг тодорхойгүй байдал байж болно. Суурь өөрөө тохиромжгүй байх нөхцөлтэй үүнийг андуурахгүй. Тодорхойгүй байдал байгаа эсэх, тодруулга хангалттай эсэх, нотолгоо хүрэлцээтэй эсэх нь тайлангийн өөр өөр шийдвэрт хүргэнэ. Аудитор компанийн ирээдүйн оршин тогтнолыг баталгаажуулдаггүй.
| Дохио | Шалгах нотолгоо |
|---|---|
| Өр төлөх мөнгө хүрэлцэхгүй | Хугацаатай мөнгөн урсгал, санхүүжилтийн гэрээ |
| Зээлийн нөхцөл зөрчсөн | Банкны эрх, зөвшөөрөл, огноо |
| Гол харилцагч алдагдсан | Орлуулах захиалга, өртгийн өөрчлөлт |
| Алдагдал, сөрөг өмч | Нөхөн сэргээх бодит төлөвлөгөө, дэмжлэг |
| Шүүх, лицензийн эрсдэл | Хууль зүйн мэдээлэл, үйл ажиллагааны хувилбар |
Удирдлагын төсөөлөлд борлуулалт өсгөх, хөрөнгө зарах, зардал бууруулах, зээл сунгах төлөвлөгөө байж болно. Төлөвлөгөө хэрэгжих бодит боломж, хугацаа, бусад талын чадвар, хууль ёсны баталгааг шалгана. Зөвхөн захирлын өөдрөг тайлбар хангалтгүй.
Эхний мөнгө 80 сая. Сар бүрийн орлого 120, үйл ажиллагааны төлбөр 150. Гурав дахь сард зээлийн 200 сая үндсэн төлбөр төлнө. Өөр санхүүжилтгүй гэж өгөгдөв.
| Үзүүлэлт | 1 сар | 2 сар | 3 сар |
|---|---|---|---|
| Эхний мөнгө | 80 | 50 | 20 |
| Орлого | 120 | 120 | 120 |
| Үйл ажиллагааны төлбөр | 150 | 150 | 150 |
| Зээлийн төлбөр | 0 | 0 | 200 |
| Эцсийн мөнгө | 50 | 20 | -210 |
Сөрөг 210 нь санхүүжилтийн дутагдал; бодит банкны сөрөг үлдэгдэл автоматаар зөвшөөрөгдсөн гэсэн үг биш. Орлого 10%-иар буурвал сар бүр 108 болж, үлдэгдэл 38, -4, -246 болно. Санхүүжилтийн хэрэгцээ зөвхөн гурав дахь сар бус хоёр дахь сард эхэлж байна.
Удирдлага хоёр дахь сард 50, гурав дахь сард 200-ын баталгаатай санхүүжилт авна гэж өгөгдвөл дарамтын хувилбарын үлдэгдэл 38, 46, 4 болно. Нөөц маш бага тул нэмэлт зөрүү, хүү, гэрээний нөхцөл, төлбөрийн огноог судална. Зөвхөн эцсийн сарын эерэг дүнг харах нь дундах хугацааны хомсдолыг нууж болно.
Нотолгоо. Санхүүжилтийн баталсан гэрээ, татах нөхцөл, санхүүжүүлэгчийн чадвар, төсөөллийн эх өгөгдөл, өмнөх төсвийн биелэлт, дараах бодит мөнгөн урсгал. Төлөвлөгөөний санал болон хууль ёсны ашиглах боломжтой эх үүсвэрийг ялгана.
Удирдлагын төлөвлөгөөнд орсон санхүүжилт бүр баталгаатай эх үүсвэр биш. Банкны хэлэлцээний шат, гэрээний нөхцөл, эзэмшигчийн санхүүгийн чадвар, хөрөнгө борлуулах бодит боломжийг шалгана. Борлуулалт буурах, авлага удаашрах, ханш өсөх, зээлийн нөхцөл зөрчих хувилбараар мөнгөн урсгалын мэдрэмжийг тооцно.
Материаллаг тодорхойгүй байдал байгаа нь тасралтгүй үйл ажиллагааны суурь заавал буруу гэсэн үг биш. Суурь зохистой, тодруулга хангалттай үед холбогдох тусгай хэсэгтэй өөрчлөлтгүй санал дүгнэлт боломжтой. Суурь зохисгүй, тодруулга дутуу, нотолгоо хангалтгүй гэсэн гурван өөр асуудлыг хооронд нь андуурч болохгүй. Хэрэглэх стандартын хувилбарыг тухайн тайлант үед тохируулна.
2026 оны календарь жилийн, шинэ стандартыг эрт хэрэгжүүлээгүй жишээнд тухайн үед мөрдөх ISA 570-ыг хэрэглэнэ. Удирдлагын үнэлгээний хугацаа тайлангийн өдрөөс хойш дор хаяж 12 сар хүрсэн эсэхийг холбогдох шаардлагаар шалгана. Тайлагналын суурь илүү өргөн хугацаа шаардаж болохыг мөн харгалзана.
ISA 570 Revised 2024 нь 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдэд хүчин төгөлдөр бөгөөд аудиторын үнэлгээний хамрах хугацааг санхүүгийн тайлан баталсан өдрөөс дор хаяж 12 сар болгон өргөжүүлсэн. Энэ нь аудитын тайлангийн огнооноос автоматаар тоолох гэсэн үг биш. Шинэ шаардлагын харилцаа, тайлагнал, удирдлагын төлөвлөгөөний үнэлгээг хэрэглэх хувилбараар нь судална.
| Нөхцөл | Ерөнхий тайлагналын чиглэл |
|---|---|
| Суурь зөв, материаллаг тодорхойгүй байдалгүй | Бусад асуудлыг харгалзан ердийн дүгнэлт |
| Суурь зөв, тодорхойгүй байдалтай, тодруулга хангалттай | Тусгай хэсэг; санал заавал өөрчлөгдөхгүй |
| Тодруулга материаллаг дутуу | Буруу илэрхийллийн өргөн хүрээнээс хамаарч өөрчлөлт |
| Тасралтгүй үйл ажиллагааны суурь тохиромжгүй | Сөрөг санал дүгнэлтийн асуудал |
| Хангалттай нотолгоо авч чадаагүй | Нотолгооны хязгаарлалтад тохирсон шийдвэр |
Энэ хүснэгт нь бэлэн тайлангийн үг биш. Тухайн стандартын хувилбар, бодит нөхцөл, хэрэглэгч, хуульд нийцүүлэн тайланг боловсруулна. Тодорхойгүй байдлыг онцолсон хэсгээр дутуу тодруулгыг нөхөж болохгүй.
Лавлах: ISA 570 [S01]; шинэчилсэн стандартын албан тайлбар [S07].
Дасгал 30 (10 оноо). Мөнгөн урсгал гурван сарын дараа 70 саяар дутагдана. Эзэмшигч 100 сая өгөх захидал бичсэн ч өөрийн хөрөнгийн чадварын баримт өгөөгүй. Төлөвлөгөөг хангалттай гэж үзэх үү?
Тайлбартай хариу. Амлалтын хүсэл ба гүйцэтгэх чадвар хоёрыг батлах шаардлагатай. Санхүүгийн эх үүсвэр, хууль ёсны үүрэг, төлөх хугацаа, бусад үүргийг шалгаж, санхүүжилт бүтэхгүй хувилбарыг тооцно. Баримт хангалтгүй бол удирдлагын төлөвлөгөөг дан захидлаар батлахгүй. Үүссэн тодорхойгүй байдал, тодруулга, нотолгооны хязгаарлалтыг тус тусад нь тайлангийн шийдвэртэй холбоно.
Оноо: хүсэл ба чадвар 3; нотолгоо 3; хувилбар 2; тайлангийн ялгаа 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 570-ийн өмнөх хүчинтэй хувилбарын 10, 12–13, 16, 18–19, 21–24 [S22]. ISA 570 Revised 2024-тэй заалтын дугаарыг хольж хэрэглэхгүй [S07].
Суралцах зорилт: Санал дүгнэлтийн өөрчлөлт, онцлон тэмдэглэх асуудал, аудитын гол асуудлын хэрэглээг ялгана.
Санал дүгнэлтийн төрлийг асуудлын шалтгаан, материаллаг байдал, тархалтын шинжээр сонгоно. Өргөн хүрээтэй гэдэг нь зөвхөн олон данс хамарсан гэсэн утгатай биш; нэг зүйл тайлангийн ихээхэн хэсгийг хамрах, эсвэл тайланг ойлгоход суурь ач холбогдолтой ил тодруулга орхигдох тохиолдол байж болно.
| Нөхцөл | Материаллаг боловч өргөн хүрээгүй | Материаллаг бөгөөд өргөн хүрээтэй |
|---|---|---|
| Буруу илэрхийлэл тогтоогдсон | Хязгаарлалттай санал дүгнэлт | Сөрөг санал дүгнэлт |
| Хангалттай зохистой нотолгоо авч чадаагүй | Хязгаарлалттай санал дүгнэлт | Санал дүгнэлт өгөхөөс татгалзах |
Материаллаг асуудалгүй бол өөрчлөлтгүй санал дүгнэлт өгнө. Асуудлын онцолсон догол мөр нь тайланд зохистой тусгасан, хэрэглэгч ойлгоход суурь чухал асуудлыг анхааруулж болно. Энэ нь шаардлагатай өөрчлөлттэй санал дүгнэлтийг орлохгүй. Аудитын гол асуудал буюу KAM нь мөн буруу илэрхийллийг засах хэрэгсэл биш; түүнийг тайлагнах шаардлагын хүрээг эхэлж тогтооно.
Нэгдүгээрт, материаллаг барааны бууралтыг удирдлага бүртгэхгүй, нөлөө зөвхөн тодорхой бүлэгт хязгаарлагдсан бол хязгаарлалттай санал дүгнэлт авч үзнэ. Хоёрдугаарт, нэгтгэх ёстой материаллаг охин компанийг нэгтгээгүйгээс тайлан бүхэлдээ төөрөгдүүлэх бол сөрөг санал дүгнэлт байж болно. Гуравдугаарт, материаллаг авлагад нотолгоо олдохгүй ч бусад тайланд тархахгүй бол хязгаарлалттай санал дүгнэлт. Дөрөвдүгээрт, бүртгэлийн үндсэн мэдээлэл алдагдаж тайлангийн ихэнх хэсэгт нотолгоо байхгүй бол санал дүгнэлт өгөхөөс татгалзах боломжтой.
Суурь тохиромжтой, материаллаг тодорхойгүй байдал зохистой ил тодруулгатай бол өөрчлөлтгүй санал дүгнэлттэй хамт тасралтгүй үйл ажиллагаатай холбоотой материаллаг тодорхойгүй байдлын тусгай хэсэг орно. Ил тодруулга хангалтгүй бол материаллаг, өргөн хүрээний нөлөөнөөс шалтгаалан хязгаарлалттай эсвэл сөрөг санал дүгнэлт. Тасралтгүй үйл ажиллагааны суурь өөрөө тохиромжгүй бол сөрөг санал дүгнэлт өгнө.
Аудитын гол асуудал нь засаглах эрх бүхий этгээдтэй харилцсан асуудлуудаас аудитад хамгийн их ач холбогдолтой гэж сонгосон зүйлс юм. Хэрэглэх шаардлага нь байгууллагын ангилал, хууль, стандарттай холбоотой. Гол асуудал хэсэг нь тусдаа санал дүгнэлт биш, тайлангийн тодруулгыг орлохгүй, өөрчлөлттэй саналын үндэслэлийг нуух хэрэгсэл биш.
Онцлох асуудал нь санхүүгийн тайланд зохистой тусгаж эсвэл тодруулсан, хэрэглэгчийн ойлголтод суурь ач холбогдолтой асуудалд анхаарал хандуулна. Бусад асуудал хэсэг нь тайланд тусгагдаагүй боловч аудит, аудиторын хариуцлага, тайланг ойлгоход хамаарах асуудалд хэрэглэгдэж болно. Хэрэглэх нөхцөлийг стандартын шаардлагаар үнэлнэ.
| Хэсэг | Юуг орлож болохгүй вэ? |
|---|---|
| Гол асуудал | Өөрчлөлттэй санал, дутуу тодруулга, тусдаа дүгнэлт |
| Онцлох асуудал | Материаллаг буруу илэрхийллийн засвар |
| Тасралтгүй үйл ажиллагааны тодорхойгүй байдал | Удирдлагын шаардлагатай тодруулга |
| Бусад асуудал | Тайланд байх ёстой мэдээлэл |
Тайлангийн үндэслэл хэсгийг байгууллагын бодит асуудалтай холбоно. Хэт ерөнхий хэллэг хэрэглэгчид юу болсон, яагаад чухал, санхүүгийн ямар мөрд нөлөөлөхийг ойлгуулахгүй. Гэхдээ нууц мэдээлэл, хуульд хориглосон мэдээллийг задлах асуудлыг тусгайлан үнэлнэ.
Онцлон тэмдэглэх хэсэг нь шаардлагатай санал дүгнэлтийн өөрчлөлтийг орлохгүй. Тайланд зөв тусгаж, хангалттай тодруулсан боловч хэрэглэгчийн ойлголтод суурь ач холбогдолтой асуудлыг онцолдог. Аудитын гол асуудал нь тухайн үеийн аудитад хамгийн их ач холбогдолтой байсан асуудлыг зохих шаардлагын хүрээнд мэдээлэх бөгөөд тухайн дансанд тусдаа санал дүгнэлт өгдөггүй.
Тайлангийн шийдвэрт эхлээд асуудал нь илэрсэн буруу илэрхийлэл үү, эсвэл нотолгоо авч чадаагүй хязгаарлалт уу гэдгийг тогтооно. Дараа нь материаллаг болон өргөн хүрээтэй байдлыг үнэлнэ. «Өргөн хүрээтэй» гэдэг нь зөвхөн олон дансанд нөлөөлсөн гэсэн үг биш; тайлангийн ихэнх хэсэг эсвэл хэрэглэгчийн ойлголтод суурь тодруулга хамаарч болно.
Нөхцөл А. Барааны бууралт 50 сая дутуу бүртгэгдсэн, материаллаг боловч тайлан бүхэлд нь өргөн хүрээтэй биш. Хангалттай нотолгоо байгаа, удирдлага засахгүй бол хязгаарлалттай саналын чиглэлд үнэлнэ. Энэ нь буруу илэрхийллийн асуудал.
Нөхцөл Б. Бүлгийн чухал охин компанийн бүртгэлд хандах боломжгүй, өөр горимоор нотолгоо авах боломжгүй. Боломжит нөлөө материаллаг бөгөөд өргөн хүрээтэй бол санал дүгнэлт өгөхөөс татгалзах асуудал үүснэ. Энэ нь бодит алдааг баталсан бус нотолгооны хязгаарлалт.
Нөхцөл В. Тайланг тасралтгүй үйл ажиллагааны сууриар бэлтгэсэн боловч энэ суурь тохиромжгүйг хангалттай нотолгоо харуулж байна. Ийм нөхцөлд зүгээр онцлох хэсэг нэмэх нь хангалтгүй; сөрөг саналын асуудлыг үнэлнэ.
Тайлангийн үндэслэлд асуудлыг, нөлөөлсөн мөр, дүнг боломжтой хүрээнд, яагаад буруу эсвэл нотолгоо хүрэлцээгүйг тайлбарлана. Саналын хэсэг үндэслэлтэйгээ нийцсэн байна. “Алдаа байна” болон “алдаа байгаа эсэхийг тогтоож чадаагүй” гэсэн хоёр ойлголтыг холихгүй.
Эцсийн хяналт. Тайлангийн нэр, хамарсан тайлангууд, хугацаа, суурь, үүрэг, саналын төрөл, үндэслэл, гарын үсэг, огноо, хаяг, шаардлагатай бусад хэсгийг шалгана. Тайлангийн огноо нь хангалттай зохистой нотолгоо бүрдсэн болон эрх бүхий этгээд тайлангийн хариуцлагыг хүлээн зөвшөөрсөн нөхцөлтэй уялдана.
Лавлах: ISA 700, 701, 705, 706, 570 [S01].
Дасгал 31 (10 оноо). Аудитор хангалттай нотолгоотой. 60 саяын батлагдсан бараа материалын хэтрүүлэлтийг удирдлага засахгүй. Материаллаг боловч өргөн хүрээгүй гэж тогтоосон. Ямар тайлан тохирох вэ?
Тайлбартай хариу. Буруу илэрхийллийн улмаас хязгаарлалттай санал дүгнэлт өгнө. Үндэслэл хэсэгт буруу илэрхийллийн шинж, холбогдох дүн, тайлангийн нөлөөг тайлбарлаж, санал дүгнэлтэд уг асуудлын нөлөөллөөс бусад талаараа гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Зөвхөн онцлон тэмдэглэх хэсэг нэмэх нь хангалтгүй. Нотолгоо хангалттай тул үүнийг хамрах хүрээний хязгаарлалт гэж нэрлэхгүй.
Оноо: тайлангийн төрөл 3; үндэслэл 3; онцлолын ялгаа 2; нотолгооны ялгаа 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 700.10–13, 20, 23, 28, 33, 37, 49; ISA 705.5–9, 20; ISA 706.8–10; ISA 701.9–10, 13 [S22].
Суралцах зорилт: Тусгай зориулалтын тайлан, нэг тайлан буюу элемент, хураангуй тайлангийн ажлыг зөв сонгоно.
Зарим тайлан нь бүх нийтийн хэрэгцээ бус тодорхой хэрэглэгчийн гэрээ, зохицуулалт, татвар эсвэл мөнгөн суурийн шаардлагад зориулсан байдаг. Аудитор тайлангийн зорилго, хэрэглэгч, бэлтгэсэн суурь, тэр суурийн тохиромжтой байдлыг ойлгоно. Тусгай суурьтай тайланг ерөнхий зориулалтын бүрэн санхүүгийн тайлантай адил ойлгуулахгүй.
ISA 800 нь тусгай зориулалтын сууриар бэлтгэсэн тайлангийн аудитын онцлогт, ISA 805 нь нэг тайлан эсвэл тодорхой элемент, данс, зүйлсийн аудитад, ISA 810 нь аудитлагдсан тайлангаас гаргасан хураангуй тайланд холбогдоно. Эдгээр нь аудитын суурь шаардлагыг алгасах хялбар арга биш; ажлын зорилгод нэмэлт анхаарах зүйл тогтоодог.
| Ажил | Тодруулах асуулт |
|---|---|
| Зээлийн гэрээний тайлан | Гэрээний тодорхойлолт, зөвшөөрөх тохируулга юу вэ? |
| Төслийн зарцуулалтын тайлан | Зардлын хамрах үе, зөвшөөрөгдөх төрөл юу вэ? |
| Нэг дансны аудит | Бусад данстай харилцан нөлөө бий юу? |
| Хураангуй тайлан | Эх тайлантай нийцсэн, шалгуур зохистой юу? |
Тайлангийн хэрэглээг хязгаарлах шаардлага, боломж нь хууль ба нөхцөлөөс хамаарна. Ажлыг өөр хэрэглэгч ашиглах эрсдэлийг тайлангийн зорилго, суурь, тодруулгаар ойлгуулна. Тусгай зориулалттай гэдгийг тодорхойлсон нь нотолгооны чанарыг сулруулах үндэс биш.
Хандивлагч зөвхөн 2026 оны 1-12 дугаар сард бодитоор төлсөн, гэрээнд зөвшөөрсөн зардлыг тайлагнах нөхцөлтэй. Байгууллага хуримтлалын сууриар 500 сая зардал бүртгэсэн бөгөөд үүнд төлөөгүй 40, төлсөн боловч гэрээгээр зөвшөөрөхгүй 15 багтжээ. Мөн өмнөх жилийн үүрэг 25-ыг энэ жил төлсөн; уг 25 нь энэ жилийн 500-д ороогүй. Төлөөгүй 40 ба зөвшөөрөхгүй 15 нь давхцахгүй, бусад төлбөр гэрээний нөхцөлийг хангасан гэж өгөгдөв.
| Тохируулга | Дүн |
|---|---|
| Бүртгэлийн зардал | 500 |
| Төлөөгүй зардал хасах | -40 |
| Энэ жил төлсөн өмнөх үүрэг нэмэх | +25 |
| Зөвшөөрөхгүй төлөгдсөн зардал хасах | -15 |
| Гэрээний сууриар тайлагнах дүн | 470 |
470-ыг зөв гаргахын тулд гэрээний зардлын нөхцөл, төлөлтийн огноо, баримтын шаардлага, татварын хамрах хүрээ, валютын хөрвүүлэлтийг шалгана. Гэрээний тайлангийн зөрүү нь байгууллагын ерөнхий санхүүгийн тайлангийн алдаа байх албагүй; суурь өөр байж болно.
Тайлангийн шийдвэр. Тайлан ямар сууриар бэлтгэгдсэн, хэн ашиглах, ямар зардал хамрахыг тодорхойлно. Хандивлагч үнэндээ зөвхөн тохиролцсон горимын үр дүн хүссэн эсэхийг эхэнд тодруулах хэрэгтэй. Ажлын нэрийг орой сольж нотолгооны хүрээг буруу тайлбарлахгүй.
Тусгай зориулалтын суурь нь тодорхой хэрэглэгчийн хэрэгцээнд тохирсон байж болох ч өргөн хэрэглэгчдэд тохирохгүй байж болно. Гэрээ, зээлдүүлэгчийн шаардлага, мөнгөн суурь, төсөл санхүүжүүлэгчийн нөхцөлийг ойлгож суурийн хүлээн зөвшөөрөгдөх байдлыг үнэлнэ. Тайланд зорилго болон суурийг хэрэглэгч ойлгохуйц тодорхойлно.
Хураангуй тайланд хийх ажил нь анхны бүрэн тайлангийн аудиттай холбоотой тусгай нөхцөлтэй. Хураангуй нь бүрэн тайлангийн бүх мэдээллийг агуулахгүйг хэрэглэгчид ойлгуулах хэрэгтэй. Харин бага төвөгшилтэй байгууллагын стандартын хэрэглээ нь зөвхөн ажилтны тоо, орлого бага гэдгээр автоматаар шийдэгдэхгүй; хамрах хүрээ, хориг, эрх бүхий нутаг дэвсгэрийн зөвшөөрлийг шалгана.
Жижиг хэмжээтэй байгууллага бүр энгийн биш. Цөөн ажилтантай ч төвөгтэй санхүүгийн хэрэгсэл, олон улсын бүлэг, нарийн үнэлгээ, өндөр автоматжуулалттай байж болно. Нөгөө талаар олон гүйлгээтэй боловч үйл ажиллагааны бүтэц энгийн байгууллага байж болно. Аргачлалыг хэмжээтэй нь зохицуулахдаа стандартын зорилго, нотолгооны шаардлагыг сулруулахгүй.
ISA for LCE нь хэрэглэх эрх хэмжээ, чанарын хязгаар, тухайн улсын нэвтрүүлэлттэй тусдаа стандарт. Олон улсын хүчин төгөлдөр огноо нь 2025.12.15-наас эхлэх тайлант үеүд боловч үүнийг Монгол Улсад автоматаар зөвшөөрсөн гэж ойлгож болохгүй. Хэрэглэх боломжийг эрх хэмжээ болон орон нутгийн шийдвэртэй тулгана.
• Үүрэг тусгаарлах хүн цөөн тул өмчлөгчийн хяналтын нарийвчлалыг үнэлэх.
• Баримт бичиг албан бус байвал бодит хяналт ба нотолгоог ялгах.
• Өмчлөгчийн хувийн ба байгууллагын гүйлгээ холилдох эрсдэлийг шалгах.
• Хяналт давалтын боломжийг зөвхөн итгэлцлээр үгүйсгэхгүй байх.
Кейсийн чиглэл. Хоёр ажилтантай дэлгүүрт өмчлөгч сар бүр банк тулгадаг ч зөрүү судалдаггүй бол гарын үсэг нь үр нөлөөтэй хяналтын нотолгоо биш. Орлого, агуулах, банкны урсгалыг хялбар боловч тодорхой холбоосоор шалгана. Баримтын хэмжээ бага байж болох ч дүгнэлтийн үндэслэл бүрэн байх ёстой.
Лавлах: ISA 800, 805, 810; ISA for LCE-ийн эрх хэмжээ [S01, S11].
Дасгал 32 (10 оноо). Санхүүжүүлэгч зөвхөн төслийн зардлын хүснэгтэд санал дүгнэлт хүсэв. Байгууллага бүх санхүүгийн тайлангаа аудитлуулахгүй. Ажлын төрлийг хэрхэн тодорхойлох вэ?
Тайлбартай хариу. Хүснэгт нь санхүүгийн тайлангийн тодорхой элемент мөн эсэх, хэмжилтийн суурь ба хэрэглэгчийн хэрэгцээг үнэлж ISA 805 болон холбогдох стандартын хүрээг авч үзнэ. Тусгай зориулалтын суурь хэрэглэсэн бол ISA 800-ын холбогдох шаардлагыг мөн харгалзана. Байгууллагын бүх тайланд санал дүгнэлт өгсөн мэт нэрлэхгүй. Хэрэв зөвхөн тохиролцсон үйлдэл ба бодит үр дүн хүсэж байгаа бол ажлын өөр төрөл тохирч болно.
Оноо: объект ба суурь 3; холбогдох ажил 3; тайлангийн хил 2; өөр хувилбар 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 800.8, 10, 12–14; ISA 805.7–11; ISA 810.5–6, 8–9 [S22]. LCE-ийн эрх бүхий хэрэглээг тусад нь шалгана [S11].
Суралцах зорилт: Хянан нягтлах, тохиролцсон горим, эмхэтгэх ажлын баталгааны түвшин ба бүтээгдэхүүнийг ялгана.
Нягтлах ажил нь хязгаарлагдмал баталгаажуулалт өгдөг бөгөөд үндсэндээ асуулга, шинжилгээний горим болон нөхцөлөөс хамаарсан нэмэлт ажлаар гүйцэтгэгддэг. Энэ нь аудитын жижиг хувилбар гэж ойлгох үйлчилгээ биш; зорилго, горим, дүгнэлтийн хэлбэр өөр. Материаллаг буруу илэрхийлэл байж болзошгүйг мэдсэн үед нэмэлт ажил хийх шаардлага үүснэ.
ISRE 2400 нь түүхэн санхүүгийн тайланг нягтлах ажилд, ISRE 2410 нь байгууллагын хараат бус аудиторын хийдэг завсрын мэдээллийн нягтлах ажилд хамаардаг. Хэрэглэх хувилбар, орон нутгийн шаардлага, гэрээний нөхцөлийг шалгана. Төсөл хэлэлцэгдэж байгаа шинэчлэлийг батлагдсан стандарттай андуурахгүй.
| Үйлчилгээ | Тайлагнах үр дүн |
|---|---|
| Аудит | Үндэслэлтэй баталгаажуулалтын санал |
| Нягтлах ажил | Хязгаарлагдмал баталгаажуулалтын дүгнэлт |
| Тохиролцсон горим | Гүйцэтгэсэн горим ба бодит үр дүн |
| Эмхэтгэх | Мэдээллийг бэлтгэхэд мэргэжлийн чадвар ашигласан тайлан |
Эмхэтгэх үйлчилгээ нь баталгаажуулалт өгөхгүй. Гүйцэтгэгч удирдлагаас өгсөн мэдээллийг ашиглаж тайлан боловсруулахад тусалдаг боловч мэдэгдэж буй буруу, төөрөгдүүлэх мэдээллийг үл тоомсорлохгүй. Удирдлага мэдээлэл, шийдвэр, тайлангийн хариуцлагыг хадгална.
“Нийлүүлэгчийн төлбөр зөв эсэхийг шалгах” гэдэг горим хэт өргөн. “Жагсаалтад нэрлэсэн 25 төлбөрийн банкны дүнг тухайн нэхэмжлэлийн дүнтэй харьцуулж, зөрүүг төгрөгөөр мэдээлэх” гэвэл гүйцэтгэх үйлдэл ба үр дүн тодорхой болно. Горимын тохиромжтой байдлыг гэрээлэгч тал хүлээн зөвшөөрсөн эсэх, зорилтот хэрэглэгч, тайлангийн хэрэглээг тодорхойлно.
Субъектив “хангалттай”, “зохистой”, “эрүүл” гэсэн үгсийг шалгуургүй хэрэглэхгүй. Бодит илэрсэн үр дүнг дүгнэлт мэт бичихгүй. Хэрэв 25 төлбөрөөс 2 зөрүүтэй бол ямар дугаар, ямар зөрүү, ямар хэмжээ гэдгийг мэдээлнэ; нийт худалдан авалт зөв гэсэн санал дүгнэлт өгөхгүй.
| Сул хэлбэр | Тодорхой болгосон хэлбэр |
|---|---|
| Зардлыг баталгаажуулах | Сонгосон баримтын дүн, огноог жагсаалттай тулгах |
| Банкны хяналт сайн эсэх | Сарын тулгалт бүрт хянагчийн огноо байгаа эсэхийг мэдээлэх |
| Гэрээ биелсэн эсэх | Заасан таван хүргэлтийн огноог гэрээний хугацаатай харьцуулах |
Хараат бус байдлын холбогдох шаардлага байгаа эсэх, түүнийг мөрдсөн эсэхийг гэрээ ба тайланд зохих байдлаар тодорхойлно. Тохиролцсон горим баталгаажуулалтгүй гэдэг нь ёс зүй, мэргэжлийн чадвар, баримтжуулалтын үүрэггүй гэсэн үг биш.
Хянан нягтлах ажлын сөрөг хэлбэрийн дүгнэлтийг аудитын эерэг санал дүгнэлттэй адилчилж болохгүй. Тохиролцсон горимын тайланд гүйцэтгэсэн горим ба бодит үр дүнг мэдээлдэг; хэрэглэгч өөрөө дүгнэнэ. Эмхэтгэх ажилд нягтлан бодох мэдлэг ашиглан мэдээлэл бэлтгэхэд туслах боловч баталгаа өгдөггүй.
Тохиролцсон горимыг «төлбөр үндэслэлтэй эсэхийг шалгах» гэх ерөнхий хэлбэрээр бичвэл оролцогчдын ойлголт зөрнө. Ямар олонлогоос хэдийг сонгох, ямар баримтын ямар үзүүлэлтийг тулгах, зөрүүг хэрхэн мэдээлэхийг бодитой тодорхойлно. Дүгнэлт шаардах субъектив үгийг хэмжигдэхүйц үйлдэл болгон хувиргах хэрэгтэй.
Завсрын тайланд борлуулалт 5%-иар өссөн боловч авлага 60%-иар өсөж, мөнгөн орлого буурчээ. Удирдлага “том гэрээ хийсэн” гэж тайлбарлав. Нягтлах ажлын хүрээнд асуулга, шинжилгээ хийсэн ч тайлбар нь хангалтгүй бөгөөд материаллаг буруу илэрхийлэл байж болзошгүй нөхцөл үүсэв.
Гүйцэтгэгч нэмэлт мэдээлэл, холбогдох гэрээ, хүргэлтийн нөхцөл, дараах төлбөр, шаардлагатай бусад горимыг авч үзнэ. Нягтлах ажил тул шинэ эрсдэлийг судлахгүй гэж болохгүй. Харин аудитын бүх горимыг автоматаар шилжүүлж хийх бус тухайн мэдэгдсэн асуудлын талаар дүгнэхэд шаардлагатай ажлыг тодорхойлно.
Хувилбар А. Орлого зөв, төлбөрийн хугацаа сунгасан нотолгоо бүрдэж, авлагын үнэлгээ ба тодруулга зохистой. Нэмэлт ажилд тулгуурласан шийдвэрийг баримтжуулна. Хувилбар Б. Хүргэлт дараа үед хийгдсэн, орлого материаллаг хэтэрсэн, удирдлага засахгүй. Нягтлах тайлангийн өөрчлөлтийн асуудлыг стандартын дагуу үнэлнэ.
Үйлчлүүлэгчийн хувьд аль үйлчилгээ хэрэгтэйг зөв сонгох нь зардал ба итгэлийн түвшинг тохируулна. Банк, хөрөнгө оруулагч аудит шаардсан үед эмхэтгэх тайланг ижил үр дүнтэй гэж танилцуулж болохгүй. Тайлангийн нэр, дүгнэлт, хязгаарлалт нь бодит хийсэн ажилтайгаа нийцсэн байна.
Лавлах: ISRE 2400, ISRE 2410, ISRS 4400 Revised, ISRS 4410 Revised [S01].
Дасгал 33 (10 оноо). «Арван төлбөр хууль ёсны эсэхийг батал» гэсэн хүсэлтийг тохиролцсон горимын хоёр тодорхой үйлдэл болгон өөрчил.
Тайлбартай хариу. Нэгдүгээрт, нэрлэсэн арван төлбөрийн дүн ба хүлээн авагчийг банкны хуулга, батлагдсан төлбөрийн хүсэлттэй тулгаж зөрүүг мэдээлэх. Хоёрдугаарт, хүсэлт бүрд өгөгдсөн эрхийн матрицын дагуу зөвшөөрсөн хүний нэр ба зөвшөөрлийн баримт байгаа эсэхийг шалгаж үр дүнг жагсаах. Эдгээр горим бүх хуульд нийцсэнийг батлахгүй; тайланд баталгаажуулалтын дүгнэлт өгөхгүй.
Оноо: хоёр тодорхой горим 6; бодит үр дүн 2; баталгааны хязгаар 2.
Заалтын лавлагаа: ISRE 2400.43–57, 69–85; ISRS 4400.21–28, 31–36; ISRS 4410.24–26, 28–41 [S23].
Суралцах зорилт: Бусад баталгаажуулалтын ажлын объект, тохиромжтой шалгуур, баталгааны түвшнийг тогтооно.
Баталгаажуулалтын объект нь зөвхөн санхүүгийн тайлан биш. Дотоод хяналтын тогтолцоо, гэрээний нийцэл, үйл ажиллагааны үзүүлэлт, мэдээллийн системийн тодорхой хяналт, санхүүгийн бус тайлан байж болно. Ажлын эхэнд объект, шалгуур, хариуцагч тал, хэрэглэгч, нотолгоо авах боломж, баталгаажуулалтын түвшнийг тодорхойлно.
ISAE 3000 Revised нь түүхэн санхүүгийн мэдээллийн аудит, нягтлах ажлаас бусад баталгаажуулалтын ерөнхий хүрээнд хэрэглэгддэг. Тусгай стандарт байгаа эсэхийг эхэлж шалгана. Тогтвортой байдлын мэдээлэлд ISSA 5000-ын хүчин төгөлдөр хугацаа, хамрах хүрээний шилжилтийг 40 дүгээр бүлэгт авч үзнэ.
| Шалгуурын шинж | Практик асуулт |
|---|---|
| Хамааралтай | Хэрэглэгчийн шийдвэрт туслах уу? |
| Бүрэн | Чухал хэмжүүр, хязгаарлалтыг орхисон уу? |
| Найдвартай | Ижил нөхцөлд хэмжилт тогтвортой гарах уу? |
| Төвийг сахисан | Зөвхөн сайн үр дүн гаргах байдлаар зохиосон уу? |
| Ойлгомжтой | Хэрэглэгч арга, хамрах хүрээг мэдэх үү? |
Хязгаарлагдмал ба үндэслэлтэй баталгаажуулалт нь зөвхөн дүгнэлтийн өгүүлбэрийн ялгаа биш. Эрсдэлийн үнэлгээ, горимын шинж, хугацаа, хамрах хэмжээ, нотолгоо, дүгнэлт хоорондоо нийцсэн байх ёстой. Мэдээлэл хэмжих боломжгүй, шалгуур тохироогүй бол нэмэлт горимын тоог өсгөснөөр асуудал заавал шийдэгдэхгүй.
Цалин, дата төв, гүйлгээ боловсруулах үйлчилгээ зэрэг гадагш шилжүүлсэн ажиллагаа хэрэглэгч байгууллагын санхүүгийн тайланд нөлөөлж болно. ISAE 3402-ын тайлан нь үйлчилгээний байгууллагын холбогдох хяналтын талаар хэрэглэгч байгууллага ба түүний аудиторт мэдээлэл өгдөг. Үүнийг бүх төрлийн кибер аюулгүй байдал, бүх үйлчилгээний чанарыг баталгаажуулсан тайлан гэж ойлгож болохгүй.
Нэг огноонд хяналтын тодорхойлолт, загвар, хэрэгжилтийг үнэлсэн тайлан болон хугацааны турш ажиллагааны үр нөлөөг хамарсан тайланг ялгана. Хэрэглэгчийн аудитор хамрах хугацаа, үйлчилгээ, хяналтын зорилго, сорил, үл нийцэл, хэрэглэгч байгууллагын нэмэлт хяналтыг уншина. Дэд үйлчилгээ үзүүлэгч хамрагдсан эсэх, хасагдсан бол ямар нөлөөтэйг үнэлнэ.
• Тайланд хамарсан систем манай үйлчлүүлэгчийн ашигладаг систем мөн үү?
• Хамрах хугацаа манай тайлант үеийг хэрхэн бүрхэж байна вэ?
• Үл нийцэл нь бидний санхүүгийн батламжид нөлөөлөх үү?
• Хэрэглэгч байгууллагын зайлшгүй хяналтыг бодитоор хэрэгжүүлсэн үү?
• Үлдсэн хугацаа, нэмэлт эрсдэлд өөр нотолгоо хэрэгтэй юу?
Тайлангийн нэрийг файлд хавсаргасан төдийд нотолгоо ашигласан гэж тооцохгүй. Ямар хяналтад найдаж, ямар үл нийцлийг хэрхэн шийдсэнээ ажлын баримтад тодорхой холбоно. Үйлчилгээ үзүүлэгчийн тайлангийн хязгаарлалт хэрэглэгчийн аудиторын дүгнэлтэд нөлөөлж болно.
Шалгуур нь холбогдох, бүрэн, найдвартай, төвийг сахисан, ойлгомжтой байх шинжийг хангах ёстой. Байгууллага өөрт ашигтай үр дүн гаргахын тулд үзүүлэлтийн тодорхойлолтыг өөрчилсөн бол хэмжилт зөв байсан ч тайлан төөрөгдүүлж болно. Хэрэглэгч шалгуурт хандах боломжтой байх нь дүгнэлтийг ойлгох үндэс юм.
Хязгаарлагдмал баталгаанд горимын шинж, хугацаа, цар хүрээ боломжит баталгаанаас ялгаатай. Гэвч «цөөн баримт үзэх» гэсэн тогтмол жор байхгүй. Ажлын нөхцөлд утга учиртай баталгааны түвшин өгөх нотолгоо шаардлагатай. Ирээдүйн мэдээлэлд таамаглал үндэслэлтэй эсэх ба бодит үр дүн заавал биелэхийг батлах хоёр өөр асуудал гэдгийг тайлбарлана.
Компани хөрөнгө оруулагчид дараа жилийн орлого 30%-иар өсөх төсөөлөл танилцуулахыг хүсэв. Удирдлага аудитор “энэ ашиг заавал гарна” гэж батлахыг хүсжээ. Ирээдүйн мэдээллийг шалгах ажил нь бодит ирээдүйн үр дүнг батлах ажил биш. Таамаглалын үндэслэл, тооцооллын нийцэл, бэлтгэсэн арга, толилуулга, хэрэглэгчийн ойлголтыг үнэлнэ.
Бодитой хүлээлтэд суурилсан прогноз болон “хэрэв шинэ үйлдвэр ашиглалтад орвол” гэсэн таамаг нөхцөлтэй төсөөллийг ялгана. Хэрэглэгч таамаг нөхцөлийг мэдэхгүй бол тоо үнэн зөв тооцогдсон ч төөрөгдүүлж болно. Санхүүжилт батлагдаагүй үйлдвэрийг батлагдсан мэт төсөөлөлд оруулсан бол энэ ялгааг ил тод болгоно.
Ажиллах дараалал. Борлуулалтын өсөлтийг хүчин чадал, гэрээ, зах зээл, ажиллах хөрөнгө, хүний нөөцтэй холбож шалгана. Ашиг өсөхийн зэрэгцээ авлага, бараа, санхүүжилтийн хэрэгцээ хэрхэн өөрчлөгдөхийг тооцно. Мэдрэмжийн шинжилгээгээр үндсэн таамаглал биелэхгүй үед үр дүнг харуулна.
Хэрэглэгч “үйлдвэрийн хүчин чадал 20%-иар нэмэгдэхэд ашиг хэд болох вэ” гэсэн тооцооллын хувилбар хүссэн бол үүнийг ирээдүйн бодит үр дүнгийн баталгаа мэт нэрлэхгүй. Ажлын стандарт, зорилго, тайлангийн хэлбэрийг гэрээний эхэнд зөв тодорхойлох нь баталгаажуулалтын чанарын үндэс юм.
Лавлах: ISAE 3000 Revised, ISAE 3400, ISAE 3402; ISA 402 [S01].
Дасгал 34 (10 оноо). Байгууллага «үйлчлүүлэгчийн сэтгэл ханамж 98%» гэх үзүүлэлтэд баталгаа хүсэв. Гомдол гаргасан хүмүүсийг судалгаанаас хасжээ. Гол асуудал юу вэ?
Тайлбартай хариу. Сонголтын шалгуур ба олонлог бүрэн, төвийг сахисан эсэх эргэлзээтэй. 98%-ийн хуваарийг зөв бодсон ч бүх үйлчлүүлэгчийн сэтгэл ханамжийг төлөөлөхгүй. Хамрах олонлог, хассан шалтгаан, асуулт, хариултын хувь, өгөгдлийн бүрэн байдлыг шалгана. Шалгуурыг тохиромжтой болгож чадахгүй бол ажлыг хүлээн авах буюу үргэлжлүүлэх боломжийг дахин үнэлнэ.
Оноо: шалгуурын асуудал 4; нотолгоо 4; ажлын шийдвэр 2.
Заалтын лавлагаа: ISAE 3000.21–30, 40–47, 48–61, 65–78: хүлээн авах, шалгуур, нотолгоо, дүгнэлт [S23].
Суралцах зорилт: Дотоод аудитын хараат бус байр суурь, эрсдэлд суурилсан төлөвлөгөө, зөвлөмжийн хэрэгжилтийг үнэлнэ.
Дотоод аудит нь байгууллагын засаглал, эрсдэлийн удирдлага, хяналтыг сайжруулахад баталгаажуулалт ба зөвлөх үйлчилгээ үзүүлдэг. Өдөр тутмын хяналтыг өөрөө гүйцэтгэж удирдлагын үүрэг авах нь дараа өөрийн ажлыг шалгах эрсдэл үүсгэнэ. Аудитын дүрэмд зорилго, эрх, хамрах хүрээ, мэдээлэл авах боломж, тайлагнах харилцааг тодорхойлно.
IIA-ийн Global Internal Audit Standards 2025.01.09-нөөс хүчин төгөлдөр болсон. Тэдгээр нь дотоод аудитын зорилго, ёс зүй ба мэргэжлийн хандлага, чиг үүргийг засаглах, удирдах, үйлчилгээг гүйцэтгэх таван хүрээг хамардаг. Байгууллага стандарт мөрдөж байна гэж мэдэгдэхээс өмнө хэрэгжилтийн нотолгоо, чанарын үнэлгээг бодитой үнэлнэ.
| Харилцаа | Чухал нөхцөл |
|---|---|
| Аудитын хороо, зөвлөл | Мандат, төлөвлөгөө, нөөц, хараат бус байдлыг дэмжих |
| Дээд удирдлага | Мэдээлэл ба хэрэгжилтийн дэмжлэг |
| Үйл ажиллагааны удирдлага | Эрсдэлийн эзэн, зөвлөмж хэрэгжүүлэх үүрэг |
| Дотоод аудитын удирдагч | Эрсдэлд суурилсан ажил, чанар, харилцаа |
Захиргааны тайлагнал болон үйл ажиллагааны хараат бус байдлыг дэмжих функциональ тайлагналын ялгааг ойлгоно. Аудитын сэдвийг шалгуулагч өөрөө хориглох, тайлангийн чухал дүгнэлтийг устгуулах, нөөцөөр дарамтлах нөхцөлийг зохих түвшинд мэдээлнэ.
Жилийн төлөвлөгөөг зөвхөн “жил бүр нэгж бүрийг шалгана” гэсэн давтамжаар бус байгууллагын стратеги, эрсдэл, өөрчлөлт, өмнөх зөрчил, баталгаажуулалтын бусад эх үүсвэртэй уялдуулна. Шинэ бүтээгдэхүүн, систем, хөрөнгө оруулалт, хууль, хүний нөөцийн өөрчлөлт гарвал төлөвлөгөөг шинэчилнэ. Хязгаарлагдсан нөөцөөс ямар эрсдэл хамрагдахгүй үлдсэнийг ил тод мэдээлнэ.
Нэг ажлын мөчлөгт зорилго, хамрах хүрээ, шалгуур, урьдчилсан судалгаа, эрсдэлийн үнэлгээ, хөтөлбөр, нотолгоо, илэрсэн асуудал, дүгнэлт, арга хэмжээ, хэрэгжилтийн хяналт багтана. Зөвлөмжийн эзэн нь удирдлага; дотоод аудит хэрэгжилтийг үнэлдэг. Зөвлөгөө өгөх явцад шийдвэрийн хариуцлагыг өөртөө авахгүй.
Дотоод аудитын чанарыг байнгын хяналт, тогтмол өөрийн үнэлгээ, хараат бус гадаад үнэлгээгээр үнэлнэ. Стандартын дагуу гадаад үнэлгээг дор хаяж таван жил тутамд зохих хараат бус үнэлэгчээр хийх шаардлагыг төлөвлөлтөд тусгана. Үнэлгээний үр дүн, сайжруулах арга хэмжээ, мөрдөлтийн мэдэгдлийг бодит нотолгоотой холбоно.
Хэрэгжилтийн хяналт. Удирдлага “хийсэн” гэж тэмдэглэсэн нь хангалтгүй. Системийн өөрчлөлт, шинэ тайлан, ажилласан хяналтын баримт, дахин сорил зэрэг нотолгоогоор эрсдэл буурсан эсэхийг тогтооно. Удирдлага эрсдэлийг хүлээн авсан бол эрх бүхий түвшин, үлдэх эрсдэлийг баримтжуулна.
Дотоод аудит зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж болох боловч хяналтыг өдөр тутам хэрэгжүүлэх, эрсдэлийг удирдлагын өмнөөс хүлээн авах, үйл ажиллагааны шийдвэр гаргах хариуцлагыг авч болохгүй. Мандат, дүрэм, тайлагнах харилцаа, мэдээлэлд нэвтрэх эрхийг тодорхойлох нь хараат бус үнэлгээний суурь болно.
Зөвлөмжийн хэрэгжилтийг «журам баталсан» гэдгээр хаахгүй. Шинэ хяналт бодит гүйлгээнд ажилласан баримт, үлдсэн эрсдэл, хариуцагчийн шийдвэрийг шалгана. Удирдлага хүлээн зөвшөөрсөн эрсдэл байгууллагын зөвшөөрөгдөх түвшнээс давсан гэж үзвэл зохих түвшинд хэлэлцэж, шийдэгдэхгүй бол удирдах зөвлөлд хүргэх асуудлыг авч үзнэ.
Дотоод аудит худалдан авалтын 20 гэрээний 7-д хүлээн авалтын акт дутуу байгааг илрүүлэв. “Баримт бүрдүүлэлтийг сайжруулах” гэсэн зөвлөмж өгсөн ч дараагийн жил ижил доголдол давтагджээ. Шалтгааны судалгаагаар салбаруудын акт төв санхүүд ирэх суваг, хариуцагч, хугацаа тодорхойгүй байв.
Шинэ зөвлөмж нь актын цахим бүртгэл, хүлээн авсан хүний баталгаа, төлбөрийн өмнөх заавал шалгах төлөв, долоо хоногийн дутуу баримтын тайлан, хариуцагч ба хугацааг тодорхойлох чиглэлтэй байна. Удирдлага хэрэгжүүлэх хувилбарыг сонгож, аудит үр нөлөөг дахин шалгана.
| Хуучин дүгнэлт | Сайжруулсан дүгнэлт |
|---|---|
| Баримт дутуу | 20 сонголтын 7-д үйлчилгээ хүлээн авсны нотолгоо байхгүй |
| Хяналт сул | Акт ирээгүй үед төлбөрийг зогсоох хяналтгүй |
| Баримтаа бүрдүүлэх | Эзэн, хугацаа, системийн төлөв, хяналтын тайлан тогтоох |
Нөөцийн шийдвэр. Төлөвлөсөн бага эрсдэлтэй кассын давтан шалгалтаас цаг шилжүүлж, шинэ худалдан авалтын системийг шалгах хэрэгцээ гарч болно. Өөрчлөлтийн үндэслэл, орхигдох эрсдэл, батлах этгээдийг тодорхойлно. Төлөвлөгөө биелсэн хувь өндөр байх нь байгууллагын гол эрсдэлийг зөв хамарсныг дангаараа нотлохгүй.
Лавлах: IIA Global Internal Audit Standards [S09].
Дасгал 35 (10 оноо). Дотоод аудитын дарга худалдан авалтын эцсийн зөвшөөрөл өгдөг атлаа дараа нь худалдан авалтыг аудитлах гэж байна. Ямар эрсдэл, зохицуулалт хэрэгтэй вэ?
Тайлбартай хариу. Өөрийн гаргасан шийдвэрийг үнэлэх бодитой байдлын зөрчил үүснэ. Үйл ажиллагааны зөвшөөрлийг эрх бүхий удирдлагад шилжүүлж, аудитын хамрах хэсгийг хараат бус үнэлэгчээр гүйцэтгүүлэх буюу бодит хамгаалалт зохион байгуулна. Нөлөөлөл, хамгаалалт, тайлагнах зохицуулалтыг удирдах зөвлөлд ил тод мэдээлнэ. Зөвхөн «мэргэжлийн хүн учраас шударга» гэсэн тайлбар хангалтгүй.
Оноо: эрсдэл 3; үүрэг салгах 3; хараат бус үнэлгээ 2; мэдээлэх 2.
Заалтын лавлагаа: IIA Global Internal Audit Standards 6.1–6.2, 7.1, 8.4, 9.4, 13.1–13.6, 14.1–14.6, 15.1–15.2 [S09, S24].
Суралцах зорилт: Төрийн аудитын мандат, шалгуур, нийтийн хариуцлага, тайлагналын эрх зүйн хүрээг ялгана.
Төрийн аудит нь нийтийн хөрөнгө, төсөв, төрийн үйл ажиллагааны хариуцлагыг дэмждэг. Ажлын зорилго санхүүгийн тайлан, гүйцэтгэл, нийцэл эсвэл хосолсон хүрээтэй байж болно. Бүрэн эрх, шалгах объект, мэдээлэл авах эрх, тайлагнах болон хэрэгжилт хянах арга нь үндэсний хууль, байгууллагын мандатаар тогтоогдоно.
INTOSAI-ийн тогтолцоонд ISSAI 100 нь нийтлэг суурь, ISSAI 200 нь санхүүгийн, ISSAI 300 нь гүйцэтгэлийн, ISSAI 400 нь нийцлийн зарчмын чиглэлийг өгдөг. Эдгээрийг үндэсний мандаттай холбож хэрэглэнэ. Нэрийг нь тайланд дурдсан төдийд бүх шаардлагыг мөрдсөн гэсэн үг биш.
| Аудитын төрөл | Гол асуулт |
|---|---|
| Санхүүгийн | Тайлан хэрэглэсэн суурийн дагуу зохистой юу? |
| Гүйцэтгэлийн | Нөөцийг хэмнэлттэй, үр ашигтай, үр нөлөөтэй ашигласан уу? |
| Нийцлийн | Үйл ажиллагаа холбогдох эрх зүйн ба бусад шалгуурт нийцсэн үү? |
Нийтийн салбарт чанарын материаллаг байдал онцгой ач холбогдолтой. Бага дүнтэй боловч эрх мэдэл урвуулсан, эмзэг бүлгийн эрхэд нөлөөлсөн, нийтийн итгэлд хохиролтой асуудал чухал байж болно. Гэхдээ олон нийтийн сонирхол өндөр гэдгээр нотолгооны шаардлагыг сулруулахгүй.
Төсвийн баталсан дүн, хуваарилалт, өөрчлөлт, гүйцэтгэл, санхүүгийн тайлангийн зардлыг ялгана. Төсөв бүрэн зарцуулсан нь үр дүн сайн гэсэн үг биш. Санхүүгийн тайлангийн зардал болон төсвийн мөнгөн зарцуулалт өөр суурьтай байж болох тул тохируулгыг ойлгоно. Шилжүүлэг, татаас, зориулалтын хөрөнгө, авлага, өглөг, хөрөнгийн бүртгэлд тусгай эрсдэл үүснэ.
Төсөл хөтөлбөрийн санхүүжилт олон байгууллагаар дамжвал нэг дүнг хэд хэдэн тайланд давхар харуулах, эцсийн ашиглалт тодорхойгүй болох, нөхцөлтэй хөрөнгийг өөр зориулалтаар зарцуулах эрсдэл бий. Санхүүжилтийн эхээс эцсийн үйлчилгээ эсвэл хөрөнгө хүртэл мөрдөх холбоос гаргана.
• Баталсан төсөв, эрх бүхий өөрчлөлт, санхүүжилтийн шийдвэр.
• Гэрээ, шилжүүлэг, хүлээн авагч, төлбөрийн зориулалт.
• Бараа, ажил, үйлчилгээ бодитоор бий болсон нотолгоо.
• Санхүүгийн ба гүйцэтгэлийн тайлан, буцаах үлдэгдэл.
Тайланд зөрчил, шалтгаан, үр дагавар, зөвлөмж, холбогдох этгээдийн тайлбарыг тэнцвэртэй тусгана. Хуульд заасан акт, шаардлага, шилжүүлэх ажиллагааг зөвхөн эрх бүхий байгууллага, холбогдох журмаар хэрэгжүүлнэ. Сургалтын номын загвар нь ийм эрх үүсгэхгүй.
Төрийн өмчтэй байгууллагад аудит хийж байгаа бүх этгээд төрийн аудитын байгууллагын бүрэн эрхийг эдлэхгүй. Ажлын эрх зүйн үндэс, аудитын төрөл, хамрах байгууллага, шаардах мэдээлэл, тайлагнах хүлээн авагчийг эхлээд тогтооно. Санхүүгийн, гүйцэтгэлийн, нийцлийн аудитын шалгуур ба дүгнэлт өөр байж болно.
Нийтийн хөрөнгийн асуудалд бага дүнтэй ч хууль зөрчсөн, ашиг сонирхлын зөрчилтэй, нийтийн итгэлд нөлөөлөх үйл явдал ач холбогдолтой байж болно. Гэхдээ ач холбогдолтой асуудал илэрсэн нь аудиторт өөрт олгогдоогүй торгууль, татварын акт, эрүүгийн дүгнэлт гаргах эрх үүсгэхгүй. Олдвор, баримт, хариу тайлбар, эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх ажиллагааг хуульд нийцүүлнэ.
Орон нутгийн байгууллагад тоног төхөөрөмж авах 500 саяын санхүүжилт олгосон. Тайланд 500 бүрэн зарцуулсан гэжээ. Баримтаар 420-ын төхөөрөмж ирсэн, 50 нь нийлүүлэгчид урьдчилгаа, 30 нь өөр үйл ажиллагаанд зарцуулсан байв. Зөвхөн банкны нийт гарлагыг харахад 500 таарч байгаа ч зориулалт, хөрөнгө, авлага, нийцлийн асуудал ялгаатай байна.
| Дүн | Агуулга | Шалгах үр дагавар |
|---|---|---|
| 420 | Ирсэн төхөөрөмж | Тоо, чанар, ашиглалт, бүртгэл |
| 50 | Урьдчилгаа | Нийлүүлэлт, нөхөн авах боломж, гэрээ |
| 30 | Өөр зориулалт | Зөвшөөрөл, хууль ба гэрээний нийцэл |
Аудитор 30-ыг автоматаар завшсан гэж дүгнэхгүй. Зориулалт өөрчлөх эрх байсан эсэх, шийдвэр, бодит хэрэглээ, тайлагналын нөхцөлийг шалгана. 50-ын урьдчилгааг төхөөрөмж гэж тайлагнасан бол санхүүгийн ангилал болон гүйцэтгэлийн үзүүлэлт буруу байж болно.
Зөвлөмж. Төлбөр, хүлээн авалт, хөрөнгийн бүртгэл, ашиглалтыг тусад нь хянах, урьдчилгааны хугацаа ба баталгааг мөрдөх, зориулалт өөрчлөх шийдвэрийг ил тод бүртгэх. Хэрэгжилтэд санхүүгийн дүнгээс гадна төхөөрөмж бодитоор ашиглагдаж үйлчилгээ үзүүлж байгаа эсэхийг шалгана.
Лавлах: Төрийн аудитын тухай хууль [S03]; INTOSAI IFPP, ISSAI 100, 200 [S14].
Дасгал 36 (10 оноо). Төсвийн байгууллага 20 саяын хөрөнгийг зориулалт бусаар ашигласан байж болзошгүй. Тайлангийн нийт төсөв 10 тэрбум. «0.2% тул үл тооно» гэдэг зөв үү?
Тайлбартай хариу. Зөвхөн тоон харьцаагаар хааж болохгүй. 20 ÷ 10,000 = 0.2% боловч зориулалт, хууль, эрх бүхий шийдвэр, ашиг сонирхлын холбоо, давтамжийг үнэлнэ. Холбогдох аудитын төрлийн шалгуураар нотолгоо авч, хариу тайлбар сонсож, мандатын хүрээнд тайлагнана. Сэжгийг батлагдсан зөрчил мэт бичихгүй.
Оноо: харьцаа 2; чанарын ач холбогдол 3; горим ба мандат 3; нотолгооны хязгаар 2.
Заалтын лавлагаа: Төрийн аудитын тухай хууль [S03]; төрийн аудитын зарчим, үндэсний мандатын холбоо [S14].
Суралцах зорилт: Хэмнэлт, үр ашиг, үр нөлөөг тусад нь хэмжиж шалтгааны дүгнэлтийг нотолгоогоор дэмжинэ.
Хэмнэлт нь шаардлагатай чанар, хугацааг хангаж нөөцийг зохистой өртгөөр авахтай холбоотой. Үр ашиг нь ашигласан нөөц ба гарсан бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний харьцаа. Үр нөлөө нь зорилго, хүлээсэн үр дүнд хүрсэн эсэх. Хамгийн хямд худалдан авалт удаан эдэлгээгүй, үйлчилгээ тасалдах нөхцөлтэй бол сайн хэмнэлт гэж шууд дүгнэхгүй.
Аудитын асуултыг хэт ерөнхий “хөтөлбөр сайн уу” гэхээс илүү хэмжигдэхүйц байдлаар томьёолно. Хамрах хүрээ, шалгуур, өгөгдөл, шалтгаан-үр дагаврын холбоог урьдчилан төлөвлөнө. Үйлчилгээний тоо нэмэгдсэн нь эцсийн үр дүн сайжирсныг заавал нотлохгүй; чанар, хүртээмж, зорилтот бүлэг, сөрөг нөлөөг харгалзана.
| Логик шат | Жишээ |
|---|---|
| Оролт | Төсөв, ажилтан, тоног төхөөрөмж |
| Үйл ажиллагаа | Сургалт зохион байгуулах |
| Гарц | Сургалтад хамрагдсан хүний тоо |
| Үр дүн | Ажилд орсон эсвэл ур чадвараа хэрэглэсэн хувь |
| Урт хугацааны нөлөө | Орлого, бүтээмжийн тогтвортой өөрчлөлт |
Хөтөлбөрийн үр дүнд гадаад хүчин зүйл нөлөөлж болно. Аудитын нотолгоо зөвхөн хамаарлыг харуулж байгаа үед шалтгааныг баталсан мэт бичихгүй. Харьцуулах бүлэг, өмнөх үе, өөр бүс, мэргэжлийн судалгааг тохирох хэмжээнд ашиглана.
Хоёр сургалтын төв ижил чиглэлийн үйлчилгээ үзүүлжээ. А төв 120 сая зардлаар 400 хүн, Б төв 135 сая зардлаар 500 хүн сургажээ. Нэг оролцогчийн өртөг А-д 300,000, Б-д 270,000 төгрөг тул Б анх харахад илүү үр ашигтай. Гэхдээ шалгуур хангасан төгсөгч А-д 360, Б-д 350 байв.
| Үзүүлэлт | А төв | Б төв |
|---|---|---|
| Нэг оролцогчийн өртөг | 300,000 | 270,000 |
| Нэг шаардлага хангасан төгсөгчийн өртөг | 333,333 | 385,714 |
| Шаардлага хангасан хувь | 90% | 70% |
Чанараар тохируулсан үзүүлэлт дүгнэлтийг өөрчилж байна. Гэхдээ А, Б-ийн оролцогчдын суурь чадвар, сургалтын үргэлжлэх хугацаа, өртгийн хамрах хүрээ ижил эсэхийг шалгалгүй эцсийн дүгнэлт хийхгүй. Б төв илүү хүнд нөхцөлтэй бүлэгт үйлчилдэг байж болно.
Аудитын ажил. Оролцогчийн бүртгэл, давхардал, төгсөлтийн шалгуур, үнэлгээний хараат бус байдал, өртгийн бүрэн байдлыг шалгана. Удирдлагын өөрсдөө сонгосон үзүүлэлт дангаар хөтөлбөрийн үр нөлөөг нотлохгүй. Ажилд орсон хувь зэрэг эцсийн зорилгын хэмжүүр хэрэгтэй эсэхийг авч үзнэ.
Нэгж зардал буурсан нь үйлчилгээний чанар сайжирсан гэсэн үг биш. Хямд худалдан авалт засварын зардал, сул зогсолт, чанарын алдагдлыг өсгөж болно. Оролт, бүтээгдэхүүн, үр дүн, урт хугацааны нөлөөг ялгаж, тоо ба чанарын үзүүлэлтийг хамт хэрэглэнэ.
Зорилт биелээгүй шалтгааныг тогтоохдоо эрэлт, хүн амын өөрчлөлт, санхүүжилтийн саатал, гаднын нөхцөл, өгөгдлийн чанарыг авч үзнэ. Аудитын олдвор нь шалгуур, бодит нөхцөл, шалтгаан, нөлөө гэсэн холбоостой байх ёстой. Шалтгаан бүрэн нотлогдоогүй бол тайланд таамаглалын хэмжээнд илэрхийлж, нэмэлт судлах чиглэл заана.
Гүйцэтгэлийн аудитын илэрсэн асуудалд шалгуур, бодит нөхцөл, шалтгаан, үр дагавар, нотолгооны хязгаарлалт гэсэн холбоо хэрэгтэй. “Санхүүжилт хангалтгүй” гэдэг тайлбар бүх доголдлын шалтгаан биш. Хуваарилалт, процесс, мэдээлэл, хяналт, чадвар, бодлогын загварыг судална. Зөвлөмж нь тогтоосон шалтгаанд чиглэж, хэрэгжүүлэх этгээдэд бодит боломжтой байх ёстой.
“Тоног төхөөрөмжийг ашиглах ажилтан бэлтгээгүйгээс 12 төхөөрөмжийн 5 нь зургаан сарын турш ажиллаагүй. Хүлээн авалтын шалгуурт сургалт, ашиглалтын бэлэн байдлыг тусгаагүй. Үүний улмаас үйлчилгээний төлөвлөсөн хүчин чадал хүрээгүй.” Энд зөвлөмж нь дахин төхөөрөмж авах бус бэлтгэл, гэрээ, сургалт, ашиглалтын хяналтыг өөрчлөхөд чиглэнэ.
| Хэрэгжилтийг хэмжих | Нотолгоо |
|---|---|
| Төхөөрөмж ажиллаж эхэлсэн | Ажилласан цаг, үйлчилгээний бүртгэл |
| Ажилтан чадвартай болсон | Бодит даалгаврын үнэлгээ |
| Үйлчилгээ сайжирсан | Хүлээлгийн хугацаа, чанар, хэрэглэгчийн үр дүн |
Зөвлөмж хэрэгжсэн эсэхийг зөвхөн журам баталснаар хэмжихгүй. Үндсэн асуудал арилсан, үр дүн тогтвортой болсон эсэхийг дагаж хянана. Тайлангийн дүгнэлт нотолгооны хүрээг давахгүй бөгөөд сайн ажилласан хэсэг, тайлбарлах хүчин зүйлийг мөн тэнцвэртэй тусгана.
Лавлах: ISSAI 300, ISSAI 3000 [S15]. Кейс ба хэмжүүрүүд нь номын зохиомж.
Дасгал 37 (10 оноо). А хөтөлбөр 90 саяар 300 хүн сургаж 240 нь шалгалт давжээ. Б хөтөлбөр 100 саяар 400 хүн сургаж 240 нь давжээ. Аль нь илүү үр ашигтай вэ?
Тайлбартай хариу. Нэг суралцагчид А 300,000, Б 250,000 төгрөг; энэ үзүүлэлтээр Б бага. Нэг тэнцсэн хүнд А 375,000, Б ойролцоогоор 416,667; энэ үзүүлэлтээр А бага. Тэнцсэн хувь А 80%, Б 60%. Нэг үзүүлэлтээр бүхэлд нь дүгнэхгүй; сургалтын зорилго, оролцогчдын ялгаа, шалгалтын ижил нөхцөл, дараах үр дүнг үнэлнэ.
Оноо: нэг суралцагчийн зардал 2; тэнцсэн хүний зардал 3; хувь 2; дүгнэлтийн хязгаар 3.
Заалтын лавлагаа: ISSAI 300: гүйцэтгэлийн аудитын зарчим [S15]. Энэ бүлгийн харьцуулалт, дасгал нь бие даасан сургалтын зохиомж.
Суралцах зорилт: Нийцлийн шалгуурыг хүчинтэй эрх зүйн эх, гэрээ, батлагдсан эрхийн хүрээнд тогтооно.
Нийцлийн аудит нь үйл ажиллагаа, гүйлгээ, мэдээлэл холбогдох хууль, журам, гэрээ, эрх бүхий шийдвэрийн шалгуурт нийцсэн эсэхийг үнэлдэг. Шалгуур нь тухайн хугацаанд хүчинтэй, объектод хамаарах, ойлгомжтой байх ёстой. Өнөөдрийн шинэ шаардлагыг өнгөрсөн гүйлгээнд буцаан хэрэглэж болох эсэхийг эрх зүйн үндэслэлгүйгээр шийдэхгүй.
Хамрах хүрээг тодорхойлохдоо гүйлгээний төрөл, байгууллагын эрх зүйн байдал, санхүүжилтийн эх, хугацаа, эрх бүхий этгээдийг тогтооно. Хууль зөрчсөн эсэхийн эрх зүйн дүгнэлт, санхүүгийн тайлангийн нөлөө, хяналтын сул талыг ялгана. Шалгуурын тайлбар маргаантай бол эрх бүхий эх, мэргэжлийн зөвлөгөөг ашиглаж, тодорхойгүй байдлыг тайланд ил тод тэмдэглэнэ.
| Шалгуурын эх | Шалгах зүйл |
|---|---|
| Хууль | Хамаарах этгээд, хугацаа, нөхцөл, шилжилт |
| Журам | Эрх бүхий баталгаа, хэрэглэх хүрээ |
| Гэрээ | Хүчинтэй хувилбар, нэмэлт өөрчлөлт |
| Дотоод бодлого | Хуульд нийцсэн эсэх, баталсан эрх |
Нийцлийн зөрүү дүнгээр бага ч шинж чанараараа чухал байж болно. Гэхдээ шалгуур хангаагүй бүх асуудлыг ижил хүндийн зөрчил гэж тайлагнахгүй. Эрсдэл, давтамж, шалтгаан, нөлөө, нөхөн залруулах боломжийг үндэслэлтэй үнэлнэ.
Байгууллага ижил нийлүүлэгчээс нэг сарын дотор ижил зориулалтын барааг таван гэрээгээр худалдан авсан. Гэрээ бүрийн дүн дотоод бодлогын өрсөлдөөнт сонголтын босгоос ялимгүй доогуур байв. Энэ нь журам тойрсон байж болох дохио боловч нэгтгэх ёстой худалдан авалт мөн эсэхийг нотолгоогоор тогтооно.
Хэрэгцээ хэзээ тодорхой болсон, төсөв нэг байсан эсэх, техникийн шаардлага, нийлүүлэлтийн хугацаа, хариуцсан хүмүүс, бодлогын босгын тодорхойлолт, онцгой нөхцөлийг шалгана. Нэг хэрэгцээг зохиомлоор хуваасан эсэх болон бодитоор тусдаа хэрэгцээ үүссэн эсэхийг ялгана. Үнийг зах зээлтэй харьцуулах нь нийцлийн асуудлыг бүрэн орлохгүй.
“Таван гэрээний нийлбэр дүн босгоос давсан” гэдэг баримт зөв байж болох ч зөрчил тогтооход хамаарах шалгуур, нэг хэрэгцээний нотолгоо хэрэгтэй. “Үнэ хямд байсан” нь процессын заавал мөрдөх шаардлагыг автоматаар хүчингүй болгохгүй. Холбогдох этгээдийн тайлбар, баримтыг авч, шалтгаан ба үр дагаврыг тусгана.
Зөвлөмж. Хэрэгцээний нэгдсэн төлөвлөлт, ижил ангиллын худалдан авалтын хуримтлагдсан дүнгийн хяналт, онцгой зөвшөөрлийн баримтжуулалт, ашиг сонирхлын мэдүүлгийг сайжруулах. Хуульд заасан хариуцлага, акт тогтоох асуудлыг эрх бүхий этгээдийн журмаар шийднэ.
Хуулийн нэрийг ерөнхийд нь бичихээс илүү тухайн үйлдэлд хамаарах заалт, хүчинтэй хувилбар, хамрах этгээд, нотлох баримт, үнэлэх нөхцөлийг матрицад тусгана. Дотоод журам хуульд нийцээгүй бол зөвхөн дотоод журмаар зөвтгөж болохгүй. Тайлбар шаардсан асуудалд эрх бүхий эх, мэргэжлийн зөвлөгөө ашиглана.
Худалдан авалтын зөрчил байлаа ч нийт төлсөн мөнгийг автоматаар хохирол гэж тооцохгүй. Бодит бараа, үйлчилгээ, зах зээлийн үнэ, эрх зүйн үр дагавар, учирсан алдагдлыг тусад нь нотолно. Татварын хяналт шалгалтын эрх, хугацаа, маргаан шийдвэрлэх журам нь санхүүгийн аудитын гэрээний эрхээс ялгаатай.
Татварын хяналтад гүйлгээний бодит байдал, орлогын бүрэн байдал, зардлын нотолгоо, холбоотой тал, цахим өгөгдөл, хугацааны заагийн арга шууд хэрэгтэй. Гэхдээ санхүүгийн аудитын материаллаг байдлын босгыг татварын хуулийн үүргийг үл тоомсорлох зөвшөөрөл болгож болохгүй. Татварын хяналтын сонголт, хамрах хүрээ, процедур, тайлбар авах болон гомдол гаргах эрхийг хууль, журамд нийцүүлнэ.
• Цахим баримт, банк, гааль, гэрээ, ерөнхий дэвтрийн мэдээллийг тулгах.
• Зөрүү бүрийг хугацаа, валют, ангилал, татварын суурь, бодит ажиллагаагаар тайлбарлах.
• Төлөгчийн тайлбар, эсрэг нотолгоог үнэлж, автоматаар хуурамч гэж үзэхгүй байх.
• Хэрэглэх хууль, заалт, татварын жил, тооцоо, дүгнэлтийн холбоог тодорхой харуулах.
Кейс. Банканд орсон 100 саяыг бүрэн борлуулалт гэж тооцохоос өмнө зээл, өмчийн нэмэгдэл, урьдчилгаа, буцаан төлөлт, өөрийн данс хоорондын шилжүүлэг мөн эсэхийг шалгана. Харин борлуулалтын нэхэмжлэлгүй гэдгээр банкны орлогыг татварт хамаарахгүй гэж мөн үзэхгүй. Гүйлгээний бодит агуулгыг тогтооно.
Шалгалтын дүгнэлтэд тооцооны томьёо, эх баримт, хугацаа, эрх зүйн үндэслэл ойлгомжтой байх нь хоёр талын маргааныг багасгана. Аудитын арга нь эрх зүйн процедурыг орлохгүй, харин шийдвэрийн нотолгоог сайжруулдаг.
Лавлах: ISSAI 400, ISSAI 4000 [S16]; Татварын ерөнхий хууль [S13].
Дасгал 38 (10 оноо). Худалдан авалтыг журамд заасан зөвшөөрөлгүй хийсэн ч бараа бүрэн ирсэн. Аудитор төлсөн 45 саяыг бүхэлд нь хохирол гэж бичиж болох уу?
Тайлбартай хариу. Зөвшөөрлийн зөрчил ба хохирлын хэмжээ өөр асуудал. Шалгуур, эрх бүхий зөвшөөрөл, гэрээ, хүлээн авалт, үнэ, чанарыг нотолж зөрчлийг тайлбарлана. Хохирол гэж тооцох бол эрх зүйн үндэс ба хэмжээг тусад нь тогтоох шаардлагатай. 45 саяын төлбөр нь дангаараа 45 саяын хохирлын баталгаа биш. Хариу тайлбар, маргаантай нөхцөлийг баримтжуулна.
Оноо: ялгаа 4; нотолгоо 3; хохирлын үндэс 2; хариу тайлбар 1.
Заалтын лавлагаа: ISSAI 400: нийцлийн аудитын зарчим [S16]. Эрх зүйн шалгуурын сонголтод [S03, S13] болон тухайн гүйлгээний хүчинтэй тусгай хуулийг хэрэглэнэ.
Суралцах зорилт: Залилангийн сэжиг, мөрдөн шалгах нотолгоо, санхүүгийн аудитын дүгнэлтийн заагийг баримтална.
Санхүүгийн тайлангийн аудит залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлийг үнэлдэг. Тусгай залилангийн шинжилгээ нь тодорхой сэжиг, гүйлгээ, хохирол, үйлдлийн дараалал, холбогдох этгээдийн оролцоог илүү нарийвчлан судалж болно. Эрүүгийн гэм бурууг тогтоох нь аудиторын тайлангаар дангаар шийдэгдэх асуудал биш.
Шинжилгээ эхлэхэд мандат, зорилго, хууль ёсны хандалт, нууцлал, мэдээлэл хадгалалт, тайлагнах этгээд, хууль зүйн зөвлөгөөний хэрэгцээг тогтооно. Сэжигт холбогдож болох хүний удирдлага дор нотолгоо цуглуулах нь ашиг сонирхлын эрсдэл үүсгэнэ. Нотолгоо устах магадлалтай үед эрх бүхий хүрээнд хамгаалах арга хэмжээг эрт төлөвлөнө.
| Дохио | Боломжит тайлбарууд |
|---|---|
| Нийлүүлэгч ба ажилтны данс ижил | Алдаа, зөвшөөрөгдсөн холбоо, ашиг сонирхол |
| Бүхэл дүнтэй олон төлбөр | Гэрээний нөхцөл эсвэл зохиомол гүйлгээ |
| Баримтын огноо давхцахгүй | Хоцролт, системийн алдаа, өөрчлөлт |
| Гэрээний үр дүн харагдахгүй | Баримтжуулалт сул эсвэл бодит бус үйлчилгээ |
Дохиог сэжиг гэж тэмдэглэж, нотлогдоогүй дүгнэлтээр хүнийг нэр төрд нь халдахгүй. Бодит баримт, тайлбар, шинжээчийн дүгнэлт, таамаглалыг тусад нь тэмдэглэнэ. Эрсдэлийг дарж нуух болон нотолгоогүйгээр буруутгах хоёрын аль алинаас зайлсхийх хэрэгтэй.
Цахим нотолгоонд эх үүсвэр, авсан огноо, хэн авсан, хуулбарлах арга, хадгалсан газар, хэн хандсан, шилжүүлсэн бүртгэлийг хадгална. Эх файлыг өөрчлөхгүй, ажиллах хуулбараар шинжилнэ. Мэргэжлийн дижитал шинжилгээ шаардлагатай үед зохих эрхтэй, чадвартай мэргэжилтэн оролцуулна. Зөвшөөрөлгүй данс, төхөөрөмж, хувийн харилцаанд нэвтрэхгүй.
Ярилцлагад зорилго, оролцогч, тэмдэглэл, нууцлал, хууль ёсны эрхийг тодорхойлно. Нээлттэй, чиглүүлээгүй асуултаар үйл явдлыг тайлбарлуулах нь урьдчилан хүссэн хариуг тулгахын оронд бодит мэдээлэл авахад тусална. Аман тайлбарыг баримтаар тулгаж, ярилцлага өгсөн хүний зөвшөөрсөн засварыг тэмдэглэнэ.
| Талбар | Агуулга |
|---|---|
| Баримт | Юу, хаанаас, хэзээ олдсон |
| Найдвартай байдал | Эх хувь, хуулбар, өөрчлөгдөх боломж |
| Холбоос | Аль үйл явдал, гүйлгээ, таамаглалтай холбоотой |
| Эсрэг нотолгоо | Өөр тайлбар дэмжих баримт |
| Дүгнэлтийн хязгаар | Юуг тогтоосон, юуг тогтоогоогүй |
Хохирлын тооцоонд давхар төлбөр, нөхөн авсан дүн, татварын нөлөө, бодит үйлчилгээний үнэ цэнэ, боломжит болон батлагдсан дүнг ялгана. Бүх сэжигтэй төлбөрийг шууд бодит хохирол гэж нийлүүлэх нь дүгнэлтийг сулруулна.
Цахим файл татаж авсан эх сурвалж, эрх бүхий зөвшөөрөл, авсан огноо, хэн хадгалсан, хуулбарласан арга, өөрчлөлтгүй байдлын хяналтыг бүртгэнэ. Файлын хэш нь хуулбар өөрчлөгдөөгүйг харьцуулахад туслах боловч анхны агуулга үнэн эсэх, хууль ёсоор олж авсан эсэхийг дангаараа батлахгүй.
Ярилцлагад нээлттэй асуулт ашиглаж, хариулт ба аудиторын тайлбарыг ялган тэмдэглэнэ. Сэжигтэй этгээдийг урьдчилан гэм буруутай гэж үзэж зөвхөн батлах баримт хайх нь дүгнэлтийг гажуудуулна. Эсрэг нотолгоо, өөр тайлбар, мөрдөн шалгах эрхийн хил, мэдээлэх хууль ёсны үүргийг үнэлж шаардлагатай мэргэжилтэнтэй ажиллана.
Ер бусын зуучлалын төлбөр, бодит үйлчилгээ тодорхойгүй зөвлөх гэрээ, өмчлөгч нуугдсан бүтэц, бизнесийн зорилгогүй тойрог шилжүүлэг, бараа ба төлбөрийн зөрүү зэрэг нь нэмэлт шалгах дохио байж болно. Аудитор эсвэл нягтлан бодогчийн мэдээлэх үүрэг тухайн хууль, үйлчилгээ, этгээдийн статусаас хамаарна. Нууцлалын үүрэг болон хуульд заасан мэдээлэх шаардлагыг зөв үнэлнэ.
Сэжигтэй гүйлгээг илрүүлсэн үед байгууллагын баталсан мэдээлэх суваг, эрх бүхий этгээд, хууль зүйн зөвлөгөөг ашиглана. Хуульд хориглосон урьдчилан мэдэгдэх үйлдлээс зайлсхийж, мэдээллийг зөвхөн эрх бүхий хүрээнд дамжуулна. Энэ ном тухайн улсын мэдээлэх маягт, хугацааны оронд ашиглах заавар биш.
Компанийн шинэ нийлүүлэгчид зуучлалын 80 сая төлсөн боловч гэрээнд хийх ажил тодорхойгүй, үр дүнгийн тайлан байхгүй. Нийлүүлэгч нь борлуулалтын ажилтны ойрын холбоотой этгээд байж болох мэдээлэл гарчээ. Гэрээ, бодит үйлчилгээ, зөвшөөрөл, өмчлөл, мөнгөн урсгалын хууль ёсны мэдээллийг судална. Баримт дутуу байгааг дангаар нь авлигын гэмт хэрэг гэж дүгнэхгүй.
Тайлагнах нь. Нотлогдсон баримт, санхүүгийн тайлангийн нөлөө, хяналтын доголдол, шийдэгдээгүй сэжиг, эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх асуудлыг ялгана. Дүгнэлтийн хэллэг нь нотолгооны түвшинтэй таарсан байна.
Лавлах: ISA 240, ISA 250; IESBA хууль зөрчилд хариу өгөх хүрээ [S01, S04]; холбогдох Монгол Улсын хууль [S17].
Дасгал 39 (10 оноо). Нийлүүлэгчийн банкны данс өөрчилсөн Excel файлыг аудитор нээж засварлан хадгалсны дараа эх хувийг устгав. Ямар асуудал үүссэн бэ?
Тайлбартай хариу. Эх баримтын бүрэн бүтэн байдал, өөрчлөлтийн түүх, нотолгооны найдвартай байдал алдагдсан. Үйл явдлыг нуухгүй бүртгэж, эх систем, нөөц хуулбар, банк, бусад бие даасан эхээс анхны хувийг сэргээх боломжийг шалгана. Цаашид эхийг хамгаалж, шинжилгээг тусдаа хуулбар дээр хийж, нэвтрэлт ба өөрчлөлтийг бүртгэнэ. Эх устсан байдлыг тайлангийн нотолгооны хязгаарт тусгана.
Оноо: асуудал 3; сэргээх горим 3; хадгалалтын арга 2; ил тод баримтжуулалт 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 240.32–33; ISA 230.8–10: аудитын горим ба баримт [S22]. Мэдээлэх хууль ёсны үүрэг [S17], мэдээлэл хамгаалах шаардлага [S21].
Суралцах зорилт: Тогтвортой байдлын мэдээллийн хамрах хүрээ, аргачлал, өгөгдөл, баталгааны түвшнийг үнэлнэ.
Тогтвортой байдлын тайлан нь хүлэмжийн хий, ус, хог хаягдал, ажилтны аюулгүй байдал, нийлүүлэлтийн сүлжээ, нийгмийн болон засаглалын үзүүлэлтийг хамарч болно. Баталгаажуулалтын ажилд яг ямар мэдээлэл, ямар байгууллага ба байршил, ямар хугацаа, ямар шалгуур хамрагдсаныг тодорхойлно. Нэг үзүүлэлтийг шалгасан үр дүнг бүх тайлангийн баталгаа мэт нэрлэхгүй.
Материаллаг байдлын үзэл баримтлал хэрэглэсэн тайлагналын сууриас хамаарна. Санхүүгийн нөлөөнд төвлөрсөн болон байгаль орчин, нийгэмд үзүүлэх нөлөөг авч үзсэн шалгуур ялгаатай байж болно. Аудитор өөрийн дурын шалгуурыг удирдлагын нийтэлсэн суурийн оронд хэрэглэхгүй. Хэрэглэгч хэмжилтийн арга, хязгаар, тооцоолол, орхигдсон хэсгийг ойлгох ёстой.
| Эрсдэл | Аудитын асуулт |
|---|---|
| Хамрах хүрээг багасгах | Өндөр ялгаруулалттай салбар орхигдсон уу? |
| Буруу хэмжих нэгж | Литр, тонн, кВт·цаг холилдсон уу? |
| Тохироогүй коэффициент | Хугацаа, газар, технологид нийцсэн үү? |
| Сонгомол тайлагнал | Зөвхөн сайжирсан үзүүлэлт нийтэлсэн үү? |
| Өгөгдлийн сул хяналт | Эх баримт, тоолуур, өөрчлөлтийн мөр бий юу? |
Санхүүгийн бус өгөгдөл үйл ажиллагааны олон хэлтсээс ирдэг тул эзэн, батлах хүн, тооцооны арга, хяналтын мөрийг тодорхой болгоно. Тайлангийн өнгө үзэмж, зорилгын амлалт нь бодит гүйцэтгэлийн нотолгоо биш.
Нэг үйлдвэр жилд 120,000 литр түлш, 400,000 кВт·цаг цахилгаан хэрэглэсэн. Сургалтын тооцоонд түлшний коэффициент 2.68 кг CO2e/литр, цахилгааны коэффициент 0.65 кг CO2e/кВт·цаг гэж өгсөн. Эдгээр нь бодит тайланд шууд хэрэглэх албан коэффициент биш; жишээний нөхцөл юм.
| Эх үүсвэр | Тооцоо | Тонн CO2e |
|---|---|---|
| Түлш | 120,000 × 2.68 ÷ 1,000 | 321.6 |
| Цахилгаан | 400,000 × 0.65 ÷ 1,000 | 260.0 |
| Нийлбэр | 321.6 + 260.0 | 581.6 |
Арифметик зөв ч хамрах хүрээ буруу байж болно. Түрээсийн байр, гаднын тээвэр, салбар, нөөц генератор, хөргөлтийн бодис орсон эсэхийг шалгана. Шууд, худалдан авсан эрчим хүчний болон үнэ цэнийн сүлжээний бусад ялгаруулалтыг хэрэглэсэн шалгуураар ангилна. Нийлбэр 581.6 нь зөвхөн өгсөн хоёр эх үүсвэрийн дүн болохыг тайлбарлана.
Нотолгоо. Түлш худалдан авалт, эхний ба эцсийн нөөц, ашиглалтын журнал, цахилгааны нэхэмжлэл, тоолуурын мэдээлэл, коэффициентийн эх ба хувилбар. Худалдан авсан түлш бүхэлдээ тухайн жил хэрэглэгдээгүй байж болох тул хэрэглээний суурийг шалгана. Өмнөх жилийн тайланг дахин тооцох нөхцөл, суурь жилийн өөрчлөлт, тооцооллын тодорхойгүй байдлыг мөн үнэлнэ.
Хүлэмжийн хийн үзүүлэлт буурсан нь бодит ялгаралт буурсныг заавал илэрхийлэхгүй. Үйл ажиллагааг гаднын нийлүүлэгчид шилжүүлсэн, байгууллагын хил өөрчилсөн, хүчин зүйл шинэчилсэн, зарим эх үүсвэр орхисон байж болно. Суурь он, хамрах хүрээ, нэгж, ялгаралтын хүчин зүйл, дахин тооцооллын бодлогыг хамтад нь шалгана.
Мэргэжилтний техникийн дүгнэлт ба баталгаажуулалтын нийт дүгнэлт ялгаатай. Тоолуурын өгөгдөл, худалдан авалтын баримт, үйлдвэрлэлийн хэмжээ, хөрвүүлэлтийн нэгж, мэдээллийн хяналтыг тулгана. ISSA 5000 болон өмнөх стандартын шилжилтэд тухайн мэдээллийн хугацаа, хүчин төгөлдөр нөхцөл, орон нутгийн хэрэгжилтийг шалгах шаардлагатай.
ISSA 5000 нь тогтвортой байдлын мэдээллийн баталгаажуулалтын ерөнхий стандарт. Олон улсын хүчин төгөлдөр огноо нь 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдийн мэдээлэл эсвэл тэр өдрөөс хойших тодорхой огнооны мэдээлэлд хамаарна. Эрт хэрэгжүүлэх болон орон нутгийн нэвтрүүлэлтийг тусад нь шалгана. Өнөөдөр тайлан гаргаж байгаа гэдгээр шинэ стандартыг автоматаар хэрэглэхгүй.
ISAE 3410-ын хүчингүй болох шилжилт нь ISSA 5000-ын хэрэгжих хүрээтэй холбоотой. Шилжилтийн үед тогтвортой байдлын ажилд ISAE 3000, ISAE 3410, ISSA 5000-ын аль нь хамаарахыг IAASB-ийн албан тайлбар болон орон нутгийн шаардлагаар баталгаажуулна. IESBA-ийн тогтвортой байдлын ёс зүй, хараат бус байдлын шинэ шаардлага мөн өөр хэрэгжих огноотой хэсгүүдтэй.
• Үзүүлэлт бүрийн эзэн, эх өгөгдөл, аргачлал, батлах хяналт.
• Байгууллагын ба үйл ажиллагааны хамрах хүрээ, нэгтгэлийн зарчим.
• Үнэ цэнийн сүлжээний мэдээллийн чанар, тооцооллын хязгаар.
• Чухал таамаглал, өөрчлөлт, алдааны засварын бүртгэл.
• Баталгаажуулалтын багийн салбарын ба техникийн чадвар.
Практик дүгнэлт. “Нүүрстөрөгчгүй”, “ногоон”, “нийгэмд ээлтэй” гэх өргөн мэдэгдлийг хэмжигдэхүйц шалгуургүйгээр баталгаажуулахгүй. Ажлын дүгнэлт нь хамарсан мэдээлэл, шалгуур, түвшин, үлдэх хязгаарлалтыг хэрэглэгчид ойлгомжтой болгох ёстой.
Лавлах: ISSA 5000, шилжилтийн FAQ ба ISAE 3410-ын мэдэгдэл [S18]; IESBA 2026 [S04].
Дасгал 40 (10 оноо). Түлшний хэрэглээ 50,000 литр. Зөвхөн энэ бодлогод өгсөн хүчин зүйл 2.5 кг CO2e/литр. Тайланд 125,000 тонн гэж бичжээ. Зөв дүн ба алдааны шалтгааныг ол.
Тайлбартай хариу. 50,000 × 2.5 = 125,000 кг; 1,000-д хуваавал 125 тонн. Тайлан нэгж хөрвүүлэхгүйгээс 1,000 дахин их дүн харуулсан. Аудитор түлшний хамрах хүрээ, хэмжилтийн эх сурвалж, хүчин зүйлийн тохиромжтой байдал, бүх томьёоны нэгжийг шалгана. 2.5 нь сургалтын өгөгдөл; бодит тооцоонд хүчин зүйл сонгосон эх, технологи, түлшний нөхцөлийг нотолно.
Оноо: 125 тонн 3; нэгжийн алдаа 3; шалгах горим 3; хүчин зүйлийн хязгаар 1.
Заалтын лавлагаа: ISSA 5000-ийн хамрах хүрээ, шилжилтийн албан тайлбар [S18]. Горимын нийтлэг суурь: ISAE 3000.40–47, 48–61 [S23].
Суралцах зорилт: Кибер эрсдэлийг тайлангийн найдвартай байдал, үйл ажиллагааны тасралтгүй байдал, хувийн мэдээллийн хамгаалалттай холбоно.
Кибер аудит нь системд зөвшөөрөлгүй халдах ажил биш. Зөвшөөрсөн мандат, хамрах хүрээ, шалгуурын дагуу засаглал, эрсдэлийн удирдлага, урьдчилан сэргийлэх, илрүүлэх, хариу өгөх, сэргээх хяналтыг үнэлнэ. Техникийн сорил шаардлагатай бол тусгай зөвшөөрөл, аюулгүй гүйцэтгэл, мэргэжилтний чадвар, үйл ажиллагаанд нөлөөлөх хязгаарлалтыг тогтооно.
NIST CSF 2.0 нь засаглах, тодорхойлох, хамгаалах, илрүүлэх, хариу өгөх, сэргээх зургаан чиглэлээр кибер эрсдэлийг зохион байгуулахад тусалдаг. Энэ нь бүх байгууллагад ижил техникийн жагсаалт тулгах бус зорилго ба эрсдэлтэй уялдуулах хүрээ юм. Дотоод аудитад IIA-ийн кибер сэдэвчилсэн шаардлага 2026.02.05-наас хүчин төгөлдөр болсон; хэрэглэх хүрээг тухайн ажлын нөхцөлөөр үнэлнэ.
| Хяналтын зорилго | Аудитын нотолгоо |
|---|---|
| Чухал хөрөнгийг мэдэх | Систем, өгөгдөл, үйлчилгээний бүртгэл |
| Эрхийг зохистой хязгаарлах | Эрхийн тойм, баталгаажуулалт, лог |
| Довтолгоо ба алдааг илрүүлэх | Хяналтын мэдэгдэл, шалгасан тохиолдол |
| Хариу үйлдэл хийх | Үүрэг, дасгал, үйл явдлын бүртгэл |
| Үйл ажиллагааг сэргээх | Нөөцлөлт ба бодит сэргээх туршилт |
Техникийн хяналт сайн ч хариуцлага, төсөв, эрсдэлийн шийдвэр тодорхойгүй бол засаглалын доголдол үлдэнэ. Кибер эрсдэлийг зөвхөн мэдээллийн технологийн хэлтсийн асуудал гэж хязгаарлахгүй.
Хувийн мэдээллийн аудитад ямар мэдээлэл, ямар зорилгоор, ямар үндэслэлээр цуглуулж, хаана хадгалж, хэнд дамжуулж, хэдийд устгахыг зураглана. Хууль ёсны үндэс, зөвшөөрөл шаардлагатай эсэх, мэдээллийн эзний эрх, хамгаалалт, зөрчилд хариу өгөх нөхцөлийг холбогдох хуулиар үнэлнэ. Санхүүгийн аудитад хэрэггүй эмзэг мэдээллийг илүүдлээр цуглуулахгүй.
Үйлчилгээ үзүүлэгч, үүлэн хадгалалт, цалингийн гадаад боловсруулалт, төлбөрийн платформд гэрээний нууцлал, хандалт, дэд үйлчилгээ үзүүлэгч, өгөгдөл буцаах, устгах, тасалдлын хариуцлагыг шалгана. Гэрээнд шаардлага байлаа ч бодит хяналт ажиллаж байгаа эсэхийг нотолгоогоор үнэлнэ.
• Цуглуулах: зорилго, хэрэгцээ, хууль ёсны үндэс.
• Ашиглах: эрх, зориулалт, буруу өөрчлөлтийн хяналт.
• Хуваалцах: эрх бүхий хүлээн авагч, хамгаалсан суваг.
• Хадгалах: хугацаа, нөөц, шифрлэлт, хандалтын мөр.
• Устгах: баталсан журам, бүрэн устгалын нотолгоо.
Кейсийн асуулт. Цалингийн Excel файлыг бүх ажилтны нийтлэг хавтаст хадгалсан бол санхүүгийн дүн зөв байсан ч нууцлалын доголдол байна. Хандалтыг хязгаарлах, өмнөх таталт ба түгээлтийн эрсдэлийг үнэлэх, хадгалалтын бодлогыг өөрчлөх шаардлага гарна. Үр дагаврыг мэдээгүй байхад мэдээлэл алдагдсан гэж батлахгүй.
Нөөц хуулбар амжилттай хийгдсэн мэдэгдэл нь үйл ажиллагаа шаардлагатай хугацаанд сэргэхийг батлахгүй. Сэргээх туршилтад системийн хамаарал, өгөгдлийн бүтэн байдал, эрхийн тохиргоо, бодит ажиллах боломжийг шалгана. RTO нь зорилтот сэргээх хугацаа, RPO нь зөвшөөрөх өгөгдлийн алдагдлын хугацааны цонхыг илэрхийлнэ.
Кибер халдлага санхүүгийн бүртгэлийг өөрчилсөн, орлого зогсоосон, нууц мэдээлэл алдагдуулсан бол өр төлбөр, үнэ цэнийн бууралт, тодруулга, тасралтгүй үйл ажиллагаанд нөлөөлж болно. Санхүүгийн аудитор техникийн бүх сул талыг илрүүлэх баталгаа өгөхгүй; өөрийн зорилгод хамаарах нөлөөнд хангалттай нотолгоо авна.
Байгууллагын чухал системийг дөрвөн цагт сэргээх, нэг цагаас ихгүй мэдээлэл алдах зорилт батлагдсан. Сэргээх туршилтаар систем 12 цагийн дараа ажиллаж, сүүлийн найман цагийн мэдээлэл алдагджээ. Нөөцлөлтийн өдөр тутмын тайлан “амжилттай” байсан нь бодит сэргэлтийн зорилгыг хангасан гэсэн үг биш.
| Үзүүлэлт | Зорилт | Туршилтын үр дүн |
|---|---|---|
| Сэргээх хугацаа | 4 цаг | 12 цаг |
| Зөвшөөрөх мэдээллийн алдагдал | 1 цаг | 8 цаг |
Шалтгаанд нөөцийн давтамж, сэргээх заавар, түлхүүр ба эрх, систем хоорондын хамаарал, туршилтын орчин, ажилтны чадварыг судална. Зөвлөмж нь “нөөцлөлт хий” гэж давтах бус сэргэлтийн зорилтод нийцүүлэх, бодит туршилт, хариуцагч, нотолгоог тогтооход чиглэнэ.
Санхүүгийн нөлөө. Тасалдлын улмаас орлого алдах, гэрээний торгууль, өгөгдөл сэргээх зардал, бүртгэлийн бүрэн байдал, тасралтгүй үйл ажиллагаа, тодруулгад нөлөөлж болно. Кибер аудитын ололтыг санхүүгийн аудиттай холбохдоо бодит нотолгоо ба боломжит нөлөөг ялгана. Техникийн бүх доголдлыг шууд санхүүгийн материаллаг алдаа гэж үзэхгүй.
Лавлах: NIST CSF 2.0 [S19]; IIA Cybersecurity Topical Requirement [S20]; хувийн мэдээллийн хууль [S21].
Дасгал 41 (10 оноо). Батлагдсан RTO 4 цаг, RPO 1 цаг. Туршилтаар 9 цагт сэргэж, сүүлийн 3 цагийн өгөгдөл алдагдав. Хоёр зөрүү, нэг зөвлөмж гарга.
Тайлбартай хариу. Сэргээх хугацаа зорилтоос 5 цагаар, өгөгдлийн алдагдлын цонх 2 цагаар давсан. Шалтгааныг дэд бүтэц, нөөцлөлтийн давтамж, сэргээх заавар, хүний нөөцөөр задлан шалгана. Хариуцагчтай засварын төлөвлөгөө хэрэгжүүлж, дахин туршилтаар 4 ба 1 цагийн зорилтыг хангасныг батлахыг зөвлөнө. Зөвхөн шинэ журам баталснаар олдворыг хаахгүй.
Оноо: хоёр зөрүү 4; шалтгааны шалгалт 3; хэмжигдэхүйц зөвлөмж 3.
Заалтын лавлагаа: NIST CSF 2.0 [S19]; IIA Cybersecurity Topical Requirement [S20]; хувийн мэдээллийн эрх зүйн хүрээ [S21]. RTO/RPO дасгал нь байгууллагын өгөгдсөн зорилтоор үнэлнэ.
Суралцах зорилт: Санхүүгийн салбарын зохицуулалтын үзүүлэлт ба тайлагналын хэмжилтийн ялгааг ойлгоно.
Банк, даатгал болон бусад санхүүгийн байгууллагад өндөр хэмжээний автомат гүйлгээ, нарийн гэрээ, загварчилсан үнэлгээ, зохицуулалтын нэмэлт тайлан чухал. Санхүүгийн тайлагналын стандартын дүн болон зохицуулалтын шаардлагын дүн ижил байх албагүй. Нэг тайлангийн тооцоог нөгөөгийн оронд механикаар хэрэглэхгүй.
Банкны аудитад зээл ба хүү, хадгаламж, төлбөр тооцоо, хөрвөх чадвар, барьцаа, хүлээгдэж буй зээлийн алдагдал, санхүүгийн хэрэгсэл, холбоотой тал, мэдээллийн системийн бүрэн байдалд анхаарна. Бүхэл олонлогийн өгөгдөл, загварын удирдлага, хяналтын сорил, салбарын ба үнэлгээний мэргэжилтний оролцоо шаардлагатай байж болно.
| Эрсдэл | Аудитын чиглэл |
|---|---|
| Зээлийн ангилал ба үе шат | Зээлийн эрсдэлийн өөрчлөлт, төлөлт, чанарын мэдээлэл |
| Барьцааны үнэлгээ | Эрх, үнэлгээний огноо, борлуулах хугацаа, зардал |
| Хүүгийн тооцоо | Гэрээ, үр ашигт хүү, ангиллын нөлөө |
| Загварын хазайлт | Өгөгдөл, таамаглал, хувилбар, баталгаа |
| Зохицуулалтын тайлан | Тусгай тодорхойлолт ба санхүүгийн тайлангийн тулгалт |
Энэ бүлэг тусгай зөвшөөрөлтэй салбарын бүх зохицуулалтыг орлохгүй. Төв банк, санхүүгийн зохицуулагчийн тухайн үеийн шаардлага, аудитын нэмэлт заавар, тайлагнах үүргийг ажлын эхэнд шалгана. Салбарын нэрийг мэдэх нь шаардлагатай техникийн чадварыг орлохгүй.
Сургалтын хялбаршуулсан жишээнд зээлийн өртөлт 1,000 сая, дефолтын магадлал 5%, алдагдлын хувь 40% гэж өгөгдөв. Хөнгөлөлт, хугацааны өөрчлөлт, олон хувилбарын нөлөөг түр орхивол хүлээгдэж буй алдагдал = 1,000 × 5% × 40% = 20 сая.
Энэ энгийн үржвэр нь IFRS 9-ийн бүрэн тооцооны оронд ашиглах загвар биш. Бодит ажилд 12 сарын болон насан туршийн хэмжилт, эрсдэлийн мэдэгдэхүйц өсөлт, ирээдүйн нөхцөл, магадлалаар жигнэсэн хувилбар, мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнэ, барьцаа, төлөлтийн хуваарь чухал. Өртөлт ба алдагдлын хувьд барьцааны нөлөөг давхар хассан эсэхийг шалгана.
| Нөхцөл | Магадлал | Алдагдлын хувь | Тооцсон алдагдал |
|---|---|---|---|
| Суурь | 5% | 40% | 20 |
| Дарамт | 8% | 50% | 40 |
| Сайжрах | 3% | 35% | 10.5 |
Аудитор аль хувилбарыг сонгох, ямар жин өгөх үндэслэлийг шалгана. Загвар өнгөрсөн алдагдлыг сайн тайлбарласан ч ирээдүйн өөрчлөлтөд тохирсон эсэхийг үнэлэх хэрэгтэй. Удирдлагын нэмэлт засвар загварын бодит сул талыг нөхөж байна уу эсвэл ашиг удирдах зорилготой юу гэдгийг баримтаар судална.
Банкны зохицуулагчийн ангилал, эрсдэлийн сан, капиталын шаардлага нь санхүүгийн тайлагналын хүлээгдэж буй зээлийн алдагдлын тооцоотой заавал ижил биш. Аудитор хоёр тооцооны зорилго, суурь, тохируулгыг тулгаж ялгааг тайлбарлана. Зээлийн дахин бүтэц, төлөлтийн чөлөөлөлт, хугацаа хэтрэлт, ирээдүйн эдийн засгийн хувилбаруудыг үнэлнэ.
Даатгалд гэрээний бүлэг, үйлчилгээний хугацаа, мөнгөн урсгал, эрсдэлийн тохируулга, өгөгдлийн түүх, актуарийн арга чухал. Үнэт цаас, сан, финтек байгууллагад харилцагчийн хөрөнгийг тусгаарлах, хадгалалтын эрх, үнэлгээний эх сурвалж, системийн хяналтыг тусгайлан шалгана. Салбарын мэргэжилтний ажилд найдах цар хүрээг баримтжуулна.
Даатгалын байгууллагад гэрээний бүлэглэлт, хамрах хугацаа, ирээдүйн мөнгөн урсгал, эрсдэлийн тохируулга, гэрээний үйлчилгээний маржин, нөхөн төлбөрийн нөөц, давхар даатгал чухал. IFRS 17-ын хэмжилтийн арга ба хялбаршуулсан хандлага хэрэглэх нөхцөлийг салбарын мэргэжилтэнтэй үнэлнэ. Банкны зээлийн загварыг даатгалын үүрэгт шууд хэрэглэж болохгүй.
Даатгалын тохиолдол гарсан боловч мэдэгдээгүй нэхэмжлэл, хожуу төлөлт, том хохирол, давхар даатгагчаас нөхөн авах боломж нь тодорхойгүй байдал үүсгэнэ. Актуарын өгөгдлийн бүрэн байдал, хөгжлийн гурвалжин, таамаглал, шинэ бүтээгдэхүүн, инфляц, гэрээний нөхцөл, хяналтын мөрийг шалгана. Мэргэжилтэн ашигласан ч эх өгөгдөлд аудитын ажил шаардлагатай.
| Байгууллага | Нэмэлт анхаарах асуудал |
|---|---|
| Хөрөнгө оруулалтын сан | Хөрөнгийн хадгалалт, үнэлгээ, нэгж эрхийн тооцоо |
| Брокер, зуучлагч | Харилцагчийн хөрөнгийг тусгаарлах, шимтгэл |
| Бичил санхүү, зээлийн байгууллага | Зээлийн чанар, холбоотой тал, мөнгөн урсгал |
| Төлбөрийн үйлчилгээ | Тооцооны үлдэгдэл, систем, гуравдагч тал |
Мэргэжлийн хязгаар. Нарийн хэрэгсэл, актуарын загвар, зохицуулалтын тооцоонд багийн чадвар хүрэлцэхгүй бол шаардлагатай мэргэжилтэн, зөвлөгөө, хяналтыг төлөвлөнө. “Санхүүгийн байгууллага” гэсэн нэг ерөнхий хөтөлбөрөөр бүх салбарыг шалгах нь хангалтгүй.
Лавлах: ISA 540, 620; IFRS 9, IFRS 13, IFRS 17 [S01, S12].
Дасгал 42 (10 оноо). Зөвхөн сургалтын хялбаршуулсан загварт өртөлт 800 сая, дефолтын магадлал 4%, алдагдлын хувь 35%. Стресс хувилбарт 6% ба 45% болно. Хоёр дүн ба өсөлтийг ол.
Тайлбартай хариу. Суурь 800 × 4% × 35% = 11.2 сая; стресс 800 × 6% × 45% = 21.6 сая; өсөлт 10.4 сая. Энэ гурван хүчин зүйлийн жишээ нь IFRS 9-ийн бүрэн загвар биш: хугацааны бүтэц, хөнгөлөлт, үе шат, хувилбарын жин, ирээдүйн мэдээллийг нөхцөлд нь үнэлнэ. Аудитор эх өгөгдөл ба хувь сонголтын нотолгоог шалгана.
Оноо: хоёр дүн 4; өсөлт 2; загварын хязгаар 2; нотолгоо 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 540.13, 18, 22, 24, 28–29, 35; ISA 620.9, 12 [S22]. Санхүүгийн хэрэгсэл ба даатгалын хэмжилт: IFRS 9, IFRS 17 [S12].
Суралцах зорилт: Салбарын эдийн засгийн онцлогийг тайлангийн батламж болон аудитын нотолгоонд хөрвүүлнэ.
Уул уурхайн аудитад лиценз, хайгуул ба үнэлгээний хөрөнгө, олборлолтын үе шат, нөөцийн тооцоо, олборлолтын өртөг, баяжмалын агуулга, борлуулалтын үнэ, нөхөн сэргээлт, байгаль орчны үүрэг чухал. Техникийн нөөцийн тайлангийн тоо санхүүгийн хөрөнгийн үнэ цэнтэй шууд адил биш. Хэмжилтийн арга, мэргэжилтний чадвар, эдийн засгийн нөхцөлийг хамтад нь үнэлнэ.
Хайгуулын зардал, үйлдвэрлэлийн хөрөнгө, хөрс хуулалтын ажиллагаа, үнэ цэнийн бууралтад хамаарах тусгай стандарт ба тайлбарыг судална. Нөхөн сэргээлтийн үүргийг зөвхөн уурхай хаах үед бүртгэх асуудал гэж үзэхгүй; одоогийн үүрэг үүссэн эсэх, хэмжилт, хөрөнгийн өртөгт тусгах нөлөөг үнэлнэ.
Таван жилийн дараа 100 сая төлөх одоогийн нөхөн сэргээлтийн үүрэг, тохирох хөнгөлөлтийн хувь 10% гэж өгөгдөв. Өнөөгийн үнэ = 100 ÷ 1.1⁵ = 62.092 сая. Нэг жилийн хугацааны нөлөө, бусад өөрчлөлтгүй бол 6.209 сая. Бодит тооцоонд зардлын өсөлт, эрсдэл, төлөх үе, технологи, хууль, давхар тооллыг үнэлнэ.
Нотолгоо. Лиценз, баталсан төлөвлөгөө, инженерийн тооцоо, хууль зүйн үүрэг, гэрээ, талбайн байдал, төсөв, дисконтын үндэслэл. Санхүүгийн барьцаа байршуулсан нь үүрэг бүхэлдээ арилсан гэсэн үг биш. Барьцааны хөрөнгө, нөхөн сэргээлтийн өрийг тусад нь үнэлнэ.
Барилгын гэрээнд орлогыг хугацааны турш хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл хангагдсан эсэх, гүйцэтгэлийн хэмжүүр, төсөвт өртөг, өөрчлөлтийн захиалга, торгууль, баталгаат хугацаа, авлага, гэрээний хөрөнгө ба өр чухал. Гүйцэтгэлийн акт гарсан эсэх нь чухал боловч бүх тайлагналын нөхцөлийг дангаар шийдэхгүй.
Гэрээний нийт үнэ 1,200, тооцсон нийт өртөг 1,000, зохистой хэмжүүрт хамаарах гарсан өртөг 300. Хугацааны турш орлого хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл хангагдсан, хувьсах төлбөр ба бусад өөрчлөлтгүй гэж өгөгдвөл гүйцэтгэл 30%, орлого 360. Компани 400 бүртгэсэн бол өгсөн нөхцөлөөр орлого 40-өөр хэтэрсэн.
Гэхдээ бүх гарсан зардал гүйцэтгэлийг ижил хэмжээгээр илэрхийлэхгүй. Суурилуулаагүй том материал, хэвийн бус хаягдал, урьдчилгаа, дахин хийх ажил орсон эсэхийг шалгана. Нийт өртгийн төсөв буруу байвал хувь буруу болно. Шинэ төсвөөр нийт өртөг 1,200 болсон нөхцөлд ижил 300 нь 25% болох тул төсөв шинэчлэх хяналт чухал.
Үл хөдлөх хөрөнгө. Өөрийн ашиглалт, хөрөнгө оруулалтын зориулалт, борлуулах бараа, баригдаж буй объектын ангиллыг бодит ашиглалтаар үнэлнэ. Үнэлгээний тайлан, өмчийн эрх, түрээсийн гэрээ, барьцаа, дуусаагүй ажлын өртгийг холбоно. Хууль ёсны өмчлөл ба ашиглах эрхийн ялгааг судална.
Уул уурхайд нөөцийн үнэлгээ, тусгай зөвшөөрөл, нөхөн сэргээлт, олборлолтын өгөгдөл; барилгад гүйцэтгэлийн үе шат, нийт төсөв, өөрчлөлтийн захиалга; хөдөө аж ахуйд биологийн хувиралт, тоо толгой, зах зээлийн өгөгдөл чухал. Нэг салбарын шалгах жагсаалтыг нэрийг нь солиод хэрэглэх нь хангалтгүй.
ТББ, хандивын төсөлд зориулалтын хязгаар, санхүүжүүлэгчийн нөхцөл, хуваарилсан зардал, биет бус хандив, холбоотой талын ашиг сонирхлыг шалгана. Салбарын техник мэргэжлийн тайланг ашиглахдаа түүний зорилго, чадвар, бодитой байдал, хэмжилтийн өдөр, тайлангийн дүнтэй холбогдох байдлыг үнэлнэ.
Хөдөө аж ахуйд амьд мал, ургамал, ургац, тэжээл, улирлын нөлөө, өвчлөл, байгалийн эрсдэл, хэмжилтийн өгөгдөл чухал. IAS 41-ийн биологийн хөрөнгийн хэмжилт, ургац хураах үеийн бүтээгдэхүүн, дараах бараа материал, үр жимс өгөх ургамлын тусгай ангиллыг ялгана. Тооллого, нас ба жин, байршил, зах зээлийн үнэ, борлуулах зардалд мэргэжлийн нотолгоо шаардагдаж болно.
Ашгийн бус байгууллагад хандив, зориулалтын сан, нөхцөлтэй санхүүжилт, сайн дурын үйлчилгээ, төслийн зардлын хуваарилалт, хандивлагчийн тайлан, засаглалын эрсдэл бий. “Ашгийн бус” гэдэг нь тайлагналын нэг ижил стандарт хэрэглэнэ гэсэн үг биш; тухайн хууль, тайлагналын суурийг тогтооно. Хандивын нөхцөл ба орлого хүлээн зөвшөөрөх шалгуурыг гэрээгээр үнэлнэ.
| Салбар | Онцгой эрсдэлийн жишээ |
|---|---|
| Эрүүл мэнд | Үйлчилгээний орлого, эмийн нөөц, хувийн мэдээлэл |
| Боловсрол | Сургалтын төлбөрийн хугацаа, тэтгэлэг, зориулалтын сан |
| Зочлох үйлчилгээ | Өдөр тутмын мөнгө, захиалга, хөнгөлөлт, улирал |
| Цахим үйлчилгээ | Захиалгын орлого, гэрээний өр, системийн өгөгдөл |
Кейсийн чиглэл. Хандивлагчийн 200 сая санхүүжилтээс 80-ыг дараа жилийн зориулалттай үлдээсэн бол үлдэгдлийн ангиллыг гэрээ ба тайлагналын сууриар үнэлнэ. Банканд мөнгө орсон гэдгээр бүхэлд нь тухайн жилийн орлого гэж шууд дүгнэхгүй. Салбарын онцлог нь ерөнхий аудитын логикийг өөрчлөхгүй, харин эрсдэл ба нотолгооны эхийг нарийвчилдаг.
Лавлах: IFRS 6, IFRS 15, IAS 2, 16, 36, 37, 40, 41; холбогдох тайлбарууд [S12].
Дасгал 43 (10 оноо). Хугацааны явцад орлого хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлийг хангасан барилгын гэрээний үнэ 900 сая. Нийт тооцоолсон өртөг 750, гүйцэтгэлийг төлөөлөх гарсан өртөг 300 сая. Өртгийн орцын арга тохиромжтой гэж өгөгдөв. Орлого хэд вэ?
Тайлбартай хариу. Гүйцэтгэл 300 ÷ 750 = 40%; хуримтлагдсан орлого 900 × 40% = 360 сая. Нийт өртгийн төсөв, хэвийн бус үргүй зардал, гүйцэтгэлийг төлөөлөхгүй орц, гэрээний өөрчлөлтийг шалгана. Хугацааны явцад хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл хангагдаагүй бол энэ аргыг хэрэглэхгүй. Дүнг зөв бодохын өмнө өгөгдсөн нөхцөл бодит гэрээнд биелснийг нотлох шаардлагатай.
Оноо: 40% 2; 360 сая 3; өртгийн шалгалт 3; аргын нөхцөл 2.
Заалтын лавлагаа: ISA 500.8; ISA 540.18, 22; ISA 620.7, 9, 11–13 [S22]. Салбарын хэмжилтийн стандартын зураглал [S12].
Суралцах зорилт: Нэг кейсийн эрсдэл, нотолгоо, залруулга, тайлангийн шийдвэрийг аудитын файлын холбоотой баримт болгон боловсруулна.
“Оргил Үйлдвэрлэл” компанийн 2026 оны тайлангийн аудитын сургалтын кейс. Дүн сая төгрөгөөр. Нийт хөрөнгө 8,000, өр төлбөр 5,000, өмч 3,000; татварын өмнөх ашиг 600 бөгөөд өмчийн дүнд багтсан. Хөрөнгийн дотор авлага 1,800, бараа 2,400 байна. Орлогын татварын нөлөө, бусад өөрчлөлтийг энэ кейст тооцохгүй.
| Илэрсэн нөхцөл | Нотолгоо |
|---|---|
| Орлого 120, өртөг 75 өмнө бүртгэсэн | Хяналт дараа оны хүлээн авалтаар шилжих гэрээ |
| Барааны бууралт 18 бүртгээгүй | Дараах үнэ, борлуулах зардал, гэмтлийн мэдээлэл |
| Авлагын нэмэлт алдагдал 12 | Насжилт, маргаан, дараах орлого, загвар |
| Ирсэн бараа 25 ба өглөг бүртгээгүй | Жилийн эцсийн хүлээн авалт, дараах нэхэмжлэл |
Эхний материаллаг байдал 30, гүйцэтгэлийн материаллаг байдал 21 гэж сургалтын нөхцөлд өгсөн. Бүх илэрсэн алдаа тусдаа, хоорондоо давхардаагүй. Бусад шаардлагатай нотолгоо хангалттай гэж эхний тооцоонд үзнэ; дараах хуудсанд нэмэлт нөхцөл авч үзнэ.
Даалгавар. Алдаа бүрийн батламж, чиглэл, засварын журнал, ашиг ба балансын нөлөөг тооц. Хоёрдогч нөлөөг орхихгүй: орлого буцаахад барааны өртөг, бүртгээгүй бараанд өглөг, үнэлгээний бууралтад эсрэг дансыг хамтад нь авч үзнэ. Тооцоог харахаас өмнө өөрийн хүснэгт байгуул.
| Засвар | Дебет | Кредит |
|---|---|---|
| Орлого буцаах | Орлого 120 | Авлага 120 |
| Өртөг буцаах | Бараа 75 | Борлуулалтын өртөг 75 |
| Барааны бууралт | Бууралтын зардал 18 | Барааны бууралт 18 |
| Авлагын алдагдал | Алдагдлын зардал 12 | Авлагын бууралт 12 |
| Ирсэн бараа | Бараа 25 | Өглөг 25 |
Засварласан ашиг = 600 - 120 + 75 - 18 - 12 = 525. Авлага = 1,800 - 120 - 12 = 1,668. Бараа = 2,400 + 75 - 18 + 25 = 2,482. Өглөгийн нэмэгдэл 25; бараа ирсэн нь энэ нөхцөлд шууд зардал үүсгээгүй.
Нийт хөрөнгө = 8,000 - 120 - 12 + 75 - 18 + 25 = 7,950. Өр төлбөр = 5,025. Өмч = 3,000 - 75 = 2,925. Тулгалт: 5,025 + 2,925 = 7,950. Журнал бүр тэнцсэнээс гадна нийт тайлан тэнцэж байгааг шалгав.
Алдааны тайлбар. Авлага 132-оор буурсан ч ашиг 132-оор буураагүй; барааны өртгийн буцаалт 75 нөлөөлсөн. Бараа 82-оор өссөн ч ашиг 82-оор өсөөгүй; 25-ын нэмэгдэл өглөгтэй холбоотой. Иймээс дансны хөдөлгөөнийг ашгийн өөрчлөлттэй автоматаар адилтгаж болохгүй.
Хариуг харахаас өмнө 90 минут зарцуулж А1–А6 гэсэн зургаан баримт бэлтгэ. А1-д таван эрсдэлийг батламжтай нь; А2-т эрсдэл тус бүрийн горим, эх сурвалж, хүлээгдэж буй нотолгоог; А3-т залруулгын журнал; А4-т засварын дараах гол дүн ба балансын тэнцлийг; А5-д удирдлага засварлахгүй үлдээсэн зөрүү ба тайлангийн шийдвэр; А6-д засаглах эрх бүхий этгээдэд хүргэх таван өгүүлбэрийн мэдээлэл бич.
| Үнэлэх хэсэг | Шалгах бүтээгдэхүүн | Оноо |
|---|---|---|
| А1. Эрсдэл ба батламж | Тасалбар, үнэлгээ, бүрэн байдал, санхүүжилт, удирдлагын хазайлт | 15 |
| А2. Нотолгооны төлөвлөгөө | Таван эрсдэлд тохирсон горим ба бие даасан эх | 25 |
| А3. Залруулгын журнал | Борлуулалтын хоёр бичилт, NRV, ECL, өглөгийн залруулга | 20 |
| А4. Тэнцэл ба дүн | Ашиг, авлага, бараа, хөрөнгө, өр, өмчийн холбоо | 15 |
| А5. Тайлангийн шийдвэр | Засагдаагүй 75 сая, материаллаг байдал, өргөн хүрээ, санхүүжилт | 15 |
| А6. Мэргэжлийн мэдээлэл | Асуудал, нөлөө, санал, хариуцагч, шийдвэрийн хугацаа | 10 |
А2-ын жишиг мөр. Эрт бүртгэсэн борлуулалт → үүссэн эсэх ба тасалбар → гэрээний хяналт шилжих нөхцөл, хүргэлтийн акт, дараах хүлээн авалт → 120 саяын орлого ба 75 саяын өртгийн үеийг тогтоох. Нэг эх баримтыг өөр батламжийн бүрэн нотолгоо мэт давтан тооцохгүй.
А6-ын жишиг мэдээлэл. «Борлуулалтын тасалбар, барааны үнэлгээ, авлагын алдагдалтай холбоотой засагдаагүй зөрүү ашгийг нийт 75 саяар өсгөж байна. Энэ дүн өгөгдсөн нийт материаллаг байдлын босгоос давсан. Залруулга хийх, эсвэл татгалзсан үндэслэлээ бичгээр өгөхийг хүсэж байна. Санхүүгийн удирдлага өөрчлөлтийг, эрх бүхий засаглах этгээд шийдвэрийг хариуцна. Тайлан гаргахаас өмнө шийдэгдээгүй асуудлыг санал дүгнэлтэд үзүүлэх нөлөөгөөр дахин хэлэлцэнэ.»
Удирдлага бүх засварыг хийсэн бол эцсийн дэвтэр ба тайланг дахин тулгаж, тодруулга, татварын бодит нөлөө, хяналтын доголдол, бусад нотолгоог үнэлнэ. Засвар хийсэн нь аудитын бүх асуудал шийдэгдсэн гэсэн үг биш. Орлогын хугацааны заагийн алдаа системийн шинжтэй бол ижил гүйлгээний олонлогт нэмэлт ажил шаардлагатай.
Удирдлага зөвхөн 25-ын бараа, өглөгийг бүртгээд бусад алдааг засахгүй гэж үзвэл ашгийн 75-ын хэтрэл үлдэнэ. Энэ нь материаллаг байдлын 30-аас их. Саналын өөрчлөлтийг шийдэхдээ нөлөөний өргөн хүрээ, тайлангийн мөр, чанарын хүчин зүйл, бүрэн нотолгоог үнэлнэ. Хязгаарлалттай эсвэл сөрөг саналын ялгааг зөвхөн 75 ÷ 30 гэсэн харьцаагаар шийдэхгүй.
Гол зээл дараа гурван сард төлөгдөх, шинэ санхүүжилтийн гэрээ батлагдаагүй бол 30 дугаар бүлгийн мөнгөн урсгалын шинжилгээтэй холбож ажиллана. Тасралтгүй үйл ажиллагааны тодруулга хангалттай эсэх нь дээрх засваруудаас тусдаа асуудал. Хоёр асуудлыг нэг ерөнхий “анхаарах зүйл” болгон нуухгүй.
Удирдлагад хүргэх зөвлөмж. Хүргэлтийн огноог бүртгэлтэй холбох, жилийн эцсийн бууралт ба авлагын үнэлгээг баталгаажуулах, нэхэмжлэлгүй хүлээн авалтыг хуримтлуулах процесс тогтоох. Зөвлөмж бүрд эзэн, хугацаа, шалгах үр дүн заана. Энэ кейсийн гол сургамж нь эрсдэлээс журнал, журналаас тайлан, тайлангаас дүгнэлт хүртэлх холбоог таслахгүй байх юм.
Холбож судлах: 8, 18-21, 24, 29-31 дүгээр бүлэг. Кейс нь номын зохиомж.
Дасгал 44 (10 оноо). Гол кейсийн бүх санал болгосон залруулгыг хийсний дараа балансын тэнцлийг шалга. Удирдлага зөвхөн 25 саяын орхигдсон худалдан авалтыг бүртгэсэн бол үлдсэн зөрүү ашгийг хэдээр өсгөх вэ?
Тайлбартай хариу. Бүх залруулгын дараа хөрөнгө 7,950 = өр 5,025 + өмч 2,925. Зөвхөн худалдан авалт бүртгэвэл ашгийн үлдсэн хэтрүүлэлт (120 − 75) + 18 + 12 = 75 сая. 25 саяын худалдан авалт нь өгөгдсөн нөхцөлд бараа ба өглөгийг зэрэг нэмэх тул тухайн үеийн ашигт шууд нөлөөгүй. 75 саяыг зөв бодсон ч тайлангийн төрөл сонгоход өргөн хүрээ болон нотолгооны нөхцөлийг үнэлнэ.
Оноо: балансын тэнцэл 3; 75 саяын тооцоо 3; худалдан авалтын нөлөө 2; тайлангийн үнэлгээ 2.
100 онооны хүснэгтийн хэсэг бүрд тайлбаргүй зөв тоонд тухайн тооцооны онооны хагасаас илүүг өгөхгүй. Эрсдэлийг нэрлээд түүнд тохирох нотолгоо сонгоогүй бол А2-ын оноог бүрэн авахгүй. Өөр үндэслэлтэй горим сонгосон бол жишигтэй үгчлэн таарах шаардлагагүй. Материаллаг алдааг онцлох хэсгээр орлуулах, удирдлагын тайлбарыг цорын ганц нотолгоо болгох зэрэг буруу зарчмыг засаад кейсийг дахин ажилла.
Заалтын лавлагаа: ISA 320.10–14; ISA 450.5, 8, 10–12; ISA 705.5–9; ISA 570-ийн өмнөх хувилбарын 18–24 [S22].
Суралцах зорилт: Гүйцэтгэлийн үзүүлэлт, нийцлийн асуудал, шалтгаан, зөвлөмжийг нэгтгэж нотолгоотой тайлан бэлтгэнэ.
Нэг байгууллага үйлчилгээний хүчин чадлыг нэмэх төсөлд 600 сая зарцуулжээ: арван төхөөрөмжид 500, сургалтад 40, тээвэр ба суурилуулалтад 60. Арван төхөөрөмж бүгд ирсэн боловч найм суурилагдсан, зургаа тогтмол ажиллаж байна. Хоёрт цахилгааны бэлтгэл хангаагүй, суурилсан хоёрт ажилтан сургагдаагүй. Жилийн төлөвлөгөө 3,000 үйлчилгээ, бодит гүйцэтгэл 1,800; үүнээс 1,440 нь баталсан хугацаанд үзүүлэгдсэн.
Санхүүгийн тайлангийн, нийцлийн, гүйцэтгэлийн асуултыг ялгана. Төхөөрөмж ирсэн, хөрөнгө зөв бүртгэсэн эсэх нь эхний асуулт. Худалдан авалтын ба санхүүжилтийн нөхцөл мөрдсөн эсэх нь хоёр дахь. Төсөл үйлчилгээний зорилгодоо хүрсэн эсэх нь гурав дахь. Нэг зорилгын зөв үр дүн бусад зорилго хангагдсаныг батлахгүй.
| Аудитын асуулт | Шалгуур ба нотолгоо |
|---|---|
| Хөрөнгө бодит уу? | Тооллого, хүлээн авалт, өмч, бүртгэл |
| Гэрээ биелсэн үү? | Суурилуулалт, сургалт, чанарын нөхцөл |
| Хүчин чадал ашиглагдсан уу? | Ажилласан цаг, үйлчилгээний бүртгэл |
| Хэрэглэгч үр дүн хүртсэн үү? | Хугацаа, чанар, хүртээмжийн өгөгдөл |
Даалгавар. Дүнгийн үнэн зөв, процессын доголдол, үр дүнгийн зөрүүг тусад нь дүгнэ. Төлөвлөсөн зорилт бодитой, үйлчилгээний тоо давхардалгүй, зардлын хамрах хүрээ харьцуулахад тохирсон эсэхийг шалгалгүй харьцаагаар эцсийн шийдвэр гаргахгүй.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Үр дүн |
|---|---|---|
| Тогтмол ажиллаж буй төхөөрөмж | 6 ÷ 10 | 60% |
| Үйлчилгээний төлөвлөгөөний биелэлт | 1,800 ÷ 3,000 | 60% |
| Хугацаандаа үзүүлсэн үйлчилгээ | 1,440 ÷ 1,800 | 80% |
| Төсөвт нэг үйлчилгээний өртөг | 600 сая ÷ 3,000 | 200,000 төгрөг |
| Бодит нэг үйлчилгээний өртөг | 600 сая ÷ 1,800 | 333,333 төгрөг |
Сүүлийн хоёр харьцаа нь энэ сургалтын кейст нийт төслийн зардлыг нэг жилийн үйлчилгээтэй харьцуулсан бүдүүн үзүүлэлт. Урт хугацааны хөрөнгийн ашиглалтын хугацаа, дараа жилд бий болох үр дүнг тооцоогүй тул санхүүгийн нэгж өртгийн бүрэн тооцоо гэж нэрлэхгүй. Бодит үнэлгээнд капиталын зардлын хугацааны хуваарилалт, үйл ажиллагааны зардал, чанарын ялгааг нэмж судална.
Үндсэн шалтгаан нь зөвхөн ажилтан хариуцлагагүй байсанд бус худалдан авалтын өмнөх бэлэн байдлын шалгуур, суурилуулалт ба сургалтыг гэрээтэй холбосон хяналт, ашиглалт эхлэх эзэн тодорхойгүй байсанд байж болно. Энэ таамгийг төсөл батлах баримт, хурлын тэмдэглэл, гэрээ, талбайн үзлэг, ажилтны ярилцлагаар шалгана.
Дүгнэлтийн хязгаар. Үйлчилгээ 60% биелсэн нь бүх зөрүүг төхөөрөмжийн сул ашиглалт үүсгэсэн гэсэн баталгаа биш. Эрэлт, ажилтны хүрэлцээ, улирал, бусад тасалдал нөлөөлсөн эсэхийг судална. Хамаарлыг шалтгаан гэж андуурахгүй.
90 минутын дотор Б1–Б5 гэсэн таван баримт бэлтгэ. Б1-д аудитын гурван асуулт ба шалгуур; Б2-т тоног төхөөрөмжийн ажиллагаа, үйлчилгээний биелэлт, хугацааны үзүүлэлт; Б3-т шалгуур–нөхцөл–шалтгаан–нөлөөний хоёр олдвор; Б4-т нотолгоо цуглуулах матриц; Б5-д хариуцагч, хугацаа, хаах нотолгоотой зөвлөмж гарга. Үйлчилгээний тоо буурсан бүх шалтгааныг тоног төхөөрөмжтэй холбохоос өмнө өөр тайлбаруудыг шалга.
| Үнэлэх хэсэг | Гол шалгуур | Оноо |
|---|---|---|
| Б1. Асуулт ба шалгуур | Хэмнэлт, үр ашиг, үр нөлөөг ялгасан, шалгуур хэмжигдэхүйц | 15 |
| Б2. Тооцоо ба утга | 60%, 60%, 80%; зардлын үзүүлэлтийн хязгаарыг зөв тайлбарласан | 20 |
| Б3. Олдвор | Хоёр олдвор тус бүр шалгуур, нөхцөл, шалтгаан, нөлөөтэй | 25 |
| Б4. Нотолгоо | Баримт, ажиглалт, ярилцлага, өгөгдлийн тулгалт; эсрэг тайлбар | 20 |
| Б5. Зөвлөмж | Хариуцагч, хэрэгжих ажил, хугацаа, шалгах үр дүн | 20 |
Б3-ын жишиг олдвор. Гэрээ ба батлагдсан төлөвлөгөөгөөр бэлэн байх ёстой тоног төхөөрөмжийн хоёр нь цахилгааны бэлтгэлгүйгээс суурилагдаагүй. Энэ нөхцөлийг газар дээрх ажиглалт, хүлээн авах акт, бэлтгэл ажлын хуваарьтай тулгана. Хэрэв бэлтгэл шалгах хариуцлага тодорхойгүй байсан нь нотлогдвол шалтгаанд тусгана. Нөлөө нь үйлчилгээ үзүүлэх боломжийн саатал; бүх үйлчилгээний 1,200-ын тасалдлыг энэ шалтгаанд шууд хамааруулахгүй.
Б5-ын жишиг зөвлөмж. Төслийн удирдагч техникийн нэгжтэй хамт талбайн бэлэн байдлын шалгуур, хариуцагч, урьдчилсан баталгаажуулалтыг тогтоож, үлдсэн хоёр төхөөрөмжийн суурилуулалтыг тохирсон хугацаанд дуусгана. Хаах нотолгоо нь зөвхөн шинэ журам бус суурилуулалтын акт, ажиллагааны туршилт, үйлчилгээний бодит бүртгэл байна. Хугацааг тайлангийн үед талуудтай бодитой тохирно.
| Арга хэмжээ | Хариуцагч | Хаах нотолгоо |
|---|---|---|
| Цахилгааны бэлтгэлийг дуусгах | Техникийн удирдлага | Акт, аюулгүй ажиллагааны сорил |
| Ажилтны чадвар баталгаажуулах | Үйл ажиллагааны удирдлага | Бодит даалгаврын үнэлгээ |
| Бэлэн байдлыг гэрээнд холбох | Худалдан авалтын удирдлага | Шинэ шалгуур ба хэрэглэсэн гэрээ |
| Үйлчилгээний үр дүн хянах | Төслийн эзэн | Сар бүрийн ашиглалт, хугацаа, чанарын тайлан |
Тайланд “600 сая үргүй зарцуулсан” гэж нотолгоогүй дүгнэхгүй. Бүх төхөөрөмж ирсэн, зарим нь ашиглагдаж байгаа, үлдсэн нь засаж болох бэлэн байдлын асуудалтай. Харин зорилтот хүчин чадал бүрэн ашиглагдаагүй, төсөл эхлүүлэх хяналт дутуу, тодорхой эрсдэл үүссэн гэдгийг баримтаар тайлбарлана. Боломжит хэмнэлтийг батлагдсан бодит хэмнэлттэй ялгана.
Тайлангийн товч өгүүлбэр. “Төслийн арван төхөөрөмжийн зургаа тогтмол ажиллаж, үйлчилгээний төлөвлөгөө 60% биелсэн. Дөрвөн төхөөрөмжийн бэлэн байдлын асуудлыг худалдан авалтын өмнө шийдээгүй нь ашиглалт хойшлоход нөлөөлсөн. Удирдлага техникийн бэлтгэл, сургалтын хяналтыг эзэн ба хугацаатайгаар хэрэгжүүлж, үйлчилгээний үр дүнг дахин хэмжих шаардлагатай.”
Дараах хяналтад акт бүрдсэн эсэхээс гадна төхөөрөмж бодитоор ажиллаж, хугацаандаа үзүүлсэн үйлчилгээний хувь сайжирсан эсэхийг шалгана. Удирдлага зөвлөмжийг өөр аргаар хэрэгжүүлж болно; аудитын зорилго өөрийн санал болгосон хэлбэрийг тулгах бус эрсдэл буурч, үр дүн сайжирсныг нотлох юм.
Холбож судлах: 10, 21, 35-38, 41 дүгээр бүлэг. Кейс нь номын зохиомж.
Дасгал 45 (10 оноо). Кейсийн 1,800 үйлчилгээнээс 1,440 хугацаандаа үзүүлсэн. Нийт 3,000-ын төлөвлөгөөнөөс хугацаандаа хүрсэн үйлчилгээний хувь хэд вэ? Энэ нь 80%-тай яагаад ялгаатай вэ?
Тайлбартай хариу. 1,440 ÷ 3,000 = 48%. Харин 1,440 ÷ 1,800 = 80% нь бодитоор үзүүлсэн үйлчилгээний доторх хугацааны гүйцэтгэл. Хоёр үзүүлэлтийн хуваарь өөр тул хооронд нь орлуулж болохгүй. 48% нь төлөвлөсөн бүх үйлчилгээнд хүрсэн хугацааны үр дүнг, 80% нь үзүүлсэн үйлчилгээний цаг баримтлалтыг харуулна. Тайланд үзүүлэлт бүрийн нэр, хүртвэр, хуваарийг тодорхой бичнэ.
Оноо: 48% 3; 80%-ийн утга 3; хоёр хэмжүүрийн ялгаа 2; тайлагналын тодорхой байдал 2.
Шалгуур нотлогдоогүй бол олдворын дүгнэлтийг нөхцөлтэй бич. 600 саяыг бүхэлд нь үргүй зарцуулалт гэж баримтгүй нэрлэвэл Б3-ын нөлөөний оноо авахгүй. Зөвлөмж зөвхөн «хяналтыг сайжруул» гэсэн ерөнхий үгтэй бол Б5-ын онооны талаас илүүг өгөхгүй. Нотолгооны хязгаар болон эсрэг тайлбарыг бодитой авч үзсэн хариултыг илүү өндөр үнэлнэ.
Заалтын лавлагаа: ISSAI 300 ба ISSAI 400 [S15–S16]; IIA 14.2–14.6, 15.1–15.2 [S24]. Кейсийн онооны рубрик нь зохиогчийн сургалтын үнэлгээ.
Дараах загвар нь бэлэн баталгаа биш. Байгууллага, үе, тайлагналын суурь, бодит эрсдэлд тохируулж ашиглана. Хоосон талбар бүрд баримтын нэр бус шийдвэрийн үндэслэл бичихийг зорь.
| Талбар | Бөглөх заавар ба жишээ |
|---|---|
| Ажлын дугаар | R-18-01; орлого, хугацааны зааг |
| Зорилго | Жилийн эцсийн орлого зөв үед бүртгэгдсэн эсэх |
| Эрсдэл | Хүргэлт хийгдээгүй орлого бүртгэх |
| Батламж | Тохиолдсон байх, хугацааны зааг |
| Олонлог | Баталгаажсан борлуулалт ба хүргэлтийн жагсаалт |
| Сонголт | Өндөр эрсдэлтэй өдрүүд, том дүн, ер бусын нөхцөл |
| Горим | Гэрээ, хүргэлт, хүлээн авалт, журнал тулгах |
| Үр дүн | Сонголт бүрийн баримт ба зөрүүний дүн |
| Дүгнэлт | Эрсдэлд хариулсан эсэх, үлдэх асуудал |
| Хяналт | Бэлтгэсэн, хянасан хүн, огноо, тэмдэглэл |
Холбоосын дүрэм. R-18-01 дахь зөрүү нь M-01 алдааны бүртгэлд, засвар нь J-01 журналд, тайлангийн нөлөө нь C-01 дуусгалтын дүгнэлтэд шилждэг байхаар дугаарлана. Ижил зөрүүг олон хуудсанд өөр дүнгээр давтахгүй.
Хаах шалгуур. Горим гүйцэтгэсэн, баримт холбогдсон, зөрүү шийдэгдсэн, дүгнэлт зорилгод хариулсан, хянагчийн асуулт хаагдсан үед ажлыг дууссан гэж үзнэ. Нотолгоо дутуу бол түүнийг ил тод нээлттэй үлдээнэ; зөвхөн хуваарь барихын тулд “асуудалгүй” гэж тэмдэглэхгүй.
| Дугаар | Асуудал | Санхүүгийн нөлөө | Шийдвэр |
|---|---|---|---|
| M-01 | Урьдчилж бүртгэсэн орлого | Ашиг 45, авлага 120 хэтэрсэн; бараа 75 дутсан | Засварын журналтай тулгах |
| M-02 | Барааны бууралт | Хөрөнгө ба ашиг 18 хэтэрсэн | Үнэлгээ ба засварыг батлах |
| C-01 | Хүлээн авалтын актын хяналтгүй | Бүртгээгүй эсвэл бодит бус төлбөрийн эрсдэл | Процессын эзэн ба хугацаа |
Алдааны хүснэгтэд бодит, төсөөлсөн, шийдлийн ялгаанаас үүссэн илэрхийллийг ялгана. Тайлангийн мөр бүрийн нөлөө, татвар, өмнөх үе, засварласан эсэх, удирдлагын тайлбар, чанарын ач холбогдлыг нэмэлт багана эсвэл холбоотой хуудсаар бүртгэнэ.
| Талбар | Асуух зүйл |
|---|---|
| Шалтгаан | Ямар процесс, эрх, мэдээлэл доголдсон бэ? |
| Арга хэмжээ | Удирдлага яг юу өөрчлөх вэ? |
| Эзэн ба хугацаа | Хэн хариуцаж, хэзээ дуусгах вэ? |
| Хаах нотолгоо | Ямар баримт эрсдэл буурсныг харуулах вэ? |
| Үлдэх эрсдэл | Шийдэгдээгүй хэсгийг хэн зөвшөөрсөн бэ? |
Тайлангийн алдаа засах болон хяналтын шалтгааныг арилгах нь хоёр өөр үр дүн. Энэ жилийн журнал зөв болсон ч дараа жил алдаа давтагдаж болно. Хэрэгжилтийн хяналтад хоёуланг нь тусад нь үнэлнэ.
| Хяналтын асуулт | Шалгах баримт |
|---|---|
| Чухал эрсдэл бүрд нотолгоо бий юу? | Эрсдэл-горим-үр дүнгийн зураглал |
| Эцсийн тайлан дэвтэртэй таарсан уу? | Тайлангийн тулгалт, журнал |
| Засварлаагүй алдааг үнэлсэн үү? | Нэгтгэсэн хүснэгт, чанарын нөлөө |
| Дараах үйл явдал шалгасан уу? | Огноо, асуулга, баримт |
| Тасралтгүй үйл ажиллагааг үнэлсэн үү? | Төсөөлөл, санхүүжилт, тодруулга |
| Удирдлагын мэдэгдэл авсан уу? | Зөв хүн, зөв огноо, хамрах асуудал |
| Шаардлагатай чанарын хяналт дууссан уу? | Хянагчийн шийдэл, нээлттэй асуудал |
Нэгдүгээрт, хангалттай зохистой нотолгоо авсан эсэхээ шийд. Авсан бол буруу илэрхийлэл байгаа эсэх, материаллаг байдал, өргөн хүрээг үнэл. Аваагүй бол боломжит нөлөөний материаллаг байдал ба өргөн хүрээг үнэл. Дараа нь тусгай хэсэг, гол асуудал, тодруулга, хуульд заасан нэмэлт тайлагналын шаардлагыг шалга.
Эцсийн анхаарах зүйл. Тайлангийн өөрчлөлтийг онцлох хэсгээр орлуулахгүй. Тайлангийн үг ба ажлын баримтын шийдвэр зөрөхгүй. Хэн гарын үсэг зурах эрхтэй, тайлан хэнд хаяглагдах, ямар огноотой байхыг баталгаажуулна. Энэ загвар албан тайлангийн бүрэн эх эсвэл хууль зүйн баримт бичгийн оронд ашиглагдахгүй.
| Нэр томьёо | Энэ номд хэрэглэх утга |
|---|---|
| Аудит | Тогтоосон зорилго, шалгуур, нотолгоонд тулгуурлан дүгнэх мэргэжлийн ажил |
| Баталгаажуулалт | Хариуцагч талын мэдээлэлд хэрэглэгчийн итгэлийг нэмэх дүгнэлттэй ажил |
| Үндэслэлтэй баталгаажуулалт | Өндөр боловч үнэмлэхүй бус баталгаажуулалтын түвшин |
| Хязгаарлагдмал баталгаажуулалт | Үндэслэлтэй түвшнээс бага, утга бүхий баталгаажуулалт |
| Шалгуур | Мэдээлэл, үйл ажиллагааг хэмжих эсвэл үнэлэх суурь |
| Батламж | Тайлангийн мэдээлэлд агуулагдах удирдлагын ил ба далд мэдэгдэл |
| Материаллаг байдал | Хэрэглэгчийн шийдвэрт нөлөөлөх боломжийн үнэлгээ |
| Гүйцэтгэлийн материаллаг байдал | Нийлмэл алдааны эрсдэлийг бууруулахад тогтоох бага дүн |
| Төрөлхийн эрсдэл | Хяналтыг авч үзэхээс өмнөх буруу илэрхийлэлд өртөмтгий байдал |
| Хяналтын эрсдэл | Хяналт алдааг урьдчилан сэргийлж, илрүүлж, засахгүй байх эрсдэл |
| Илрүүлэлтийн эрсдэл | Аудитын горим байгаа алдааг илрүүлэхгүй байх эрсдэл |
| Нотолгооны хангалттай байдал | Нотолгооны тоо хэмжээний тал |
| Нотолгооны зохистой байдал | Хамаарал ба найдвартай байдлын тал |
Нэр томьёоны монгол орчуулга эх сурвалж бүрд бага зэрэг ялгаатай байж болно. Стандартын албан эхийг уншихдаа утга, хамрах хүрээ, тухайн заалтын нөхцөлийг хамтад нь тулгана.
| Нэр томьёо | Тайлбар |
|---|---|
| Мэргэжлийн үл итгэх хандлага | Асууж нягтлах, эсрэг нотолгоог анзаарах, үндэслэлгүй итгэхгүй байх хандлага |
| Мэргэжлийн шийдэл | Мэдлэг, туршлага, шаардлага, баримтад тулгуурласан сонголт |
| Хяналтын сорил | Хяналтын ажиллагааны үр нөлөөг үнэлэх горим |
| Нотлох горим | Батламжийн түвшний материаллаг алдааг илрүүлэх горим |
| Дэлгэрэнгүй сорил | Гүйлгээ, үлдэгдэл, тодруулгын тодорхой хэсгийг шалгах |
| Шинжилгээний горим | Өгөгдлийн хамаарал ба хүлээлтээр мэдээллийг үнэлэх |
| Төсөөлсөн алдаа | Түүврийн үр дүнгээс олонлогт тооцсон алдааны үнэлгээ |
| Өргөн хүрээтэй нөлөө | Тодорхой мөрөөр хязгаарлагдахгүй эсвэл тайланг ойлгоход суурь нөлөө |
| Гол асуудал | Аудитад хамгийн их ач холбогдолтой гэж сонгосон асуудал |
| Онцлох асуудал | Зохистой тодруулсан ч хэрэглэгчид онцгой ач холбогдолтой зүйл |
| Хэмнэлт | Шаардлагатай чанарын нөөцийг зохистой өртгөөр авах |
| Үр ашиг | Нөөц ба бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний харьцаа |
| Үр нөлөө | Зорилтот үр дүнд хүрсэн байдал |
| Үлдэх эрсдэл | Хяналт, арга хэмжээний дараа үлдсэн эрсдэл |
Нотлох горим нь дэлгэрэнгүй сорил болон нотлох шинжилгээний горимыг багтаана. Хяналтын сорилыг нотлох горимтой адилтгахгүй; зарим үйлдэл хоёр зорилгод зориулагдаж болох ч зорилго тус бүрийн шаардлагыг хангах ёстой.
Энэ хүснэгт нь стандартын бүрэн шаардлагын оронд ашиглахгүй. Дугаараар нь хүчинтэй эхийг нээж, тухайн ажлын нөхцөлд хамаарах заалтыг судална.
| Стандарт | Гол чиглэл | Номын бүлэг |
|---|---|---|
| ISA 200, 210 | Ерөнхий зорилго, гэрээ | 1, 6 |
| ISA 220; ISQM 1, 2 | Чанарын удирдлага, хяналт | 5 |
| ISA 230 | Баримтжуулалт | 16 |
| ISA 240, 250 | Залилан, хууль тогтоомж | 26, 39 |
| ISA 260, 265 | Харилцаа, хяналтын доголдол | 3, 10 |
| ISA 300, 315, 330 | Төлөвлөлт, эрсдэл, хариу | 7, 9-12 |
| ISA 320, 450 | Материаллаг байдал, алдааны үнэлгээ | 8, 29 |
| ISA 402 | Үйлчилгээний байгууллага | 11, 34 |
| ISA 500, 501, 505 | Нотолгоо, тусгай зүйл, гадаад хариу | 13, 17-21 |
| ISA 510, 710 | Эхний үлдэгдэл, харьцуулалт | 28 |
| ISA 520, 530 | Шинжилгээ, түүвэр | 14, 15 |
| ISA 540, 550 | Тооцоолол, холбоотой тал | 24, 26 |
| ISA 560, 570, 580 | Дараах үйл явдал, тасралтгүй байдал, мэдэгдэл | 29, 30 |
| ISA 600, 610, 620 | Бүлэг, дотоод аудитор, мэргэжилтэн | 27 |
| ISA 700, 701, 705, 706, 720 | Тайлан, санал, бусад мэдээлэл | 31 |
| Эх сурвалж | Хамрах чиглэл | Номын бүлэг |
|---|---|---|
| ISA 800, 805, 810 | Тусгай тайлан, элемент, хураангуй | 32 |
| ISA for LCE | Хэрэглэх эрхтэй энгийн байгууллагын аудит | 32 |
| ISRE 2400, 2410 | Нягтлах ажил | 33 |
| ISRS 4400, 4410 | Тохиролцсон горим, эмхэтгэх | 33 |
| ISAE 3000, 3400, 3402 | Бусад баталгаажуулалт, ирээдүйн мэдээлэл, үйлчилгээний хяналт | 34 |
| ISSA 5000; ISAE 3410-ын шилжилт | Тогтвортой байдлын мэдээлэл | 40 |
| IESBA Code | Ёс зүй ба хараат бус байдал | 3, 4, 39 |
| IIA Global Internal Audit Standards | Дотоод аудитын чиг үүрэг ба ажил | 35 |
| ISSAI 100, 200 | Төрийн ба санхүүгийн аудитын зарчим | 36 |
| ISSAI 300, 3000 | Гүйцэтгэлийн аудит | 37 |
| ISSAI 400, 4000 | Нийцлийн аудит | 38 |
| COSO Internal Control | Хяналтын үзэл баримтлал | 10 |
| NIST CSF 2.0; IIA кибер шаардлага | Кибер эрсдэл ба хяналт | 41 |
COSO-ийн хяналтын орчин, эрсдэлийн үнэлгээ, хяналтын үйл ажиллагаа, мэдээлэл ба харилцаа, мониторинг гэсэн бүрэлдэхүүнийг байгууллагын зорилготой холбоно. Хүрээний нэрийг дурдах нь хэрэгжилтийн нотолгоо биш. ISA, IIA, ISSAI, NIST-ийн зорилго ба эрх хэмжээг хооронд нь орлуулж болохгүй.
1. Банкны үлдэгдэл зөв баталгаажсан боловч барьцаалсан хадгаламжийг чөлөөтэй мөнгө гэж тайлагнасан. Ямар батламж ба тодруулга өртөх вэ?
2. Борлуулалтын бүх том гүйлгээг шалгасан. Үлдсэн жижиг гүйлгээний бүрэн байдалд ямар дүгнэлт шууд гаргаж болохгүй вэ?
3. Гэрээний үнэ 200, өртөг 130, хяналт дараа жил шилжсэн. Энэ жил орлого, өртөг хоёул бүртгэсэн бол ашгийн засвар хэд вэ? Татваргүй гэж үз.
4. Материаллаг байдал 25. Тусдаа алдаанууд ашгийг 12, 9, 8-аар өсгөсөн. Тус бүр бага гэсэн үндэслэлээр үл тоомсорлож болох уу?
5. Нэхэмжлэлгүй боловч үйлчилгээ тайлангийн өмнө хийгдсэн. Төлбөр дараа жил төлөгдсөн бол ямар баримт хэрэгтэй вэ?
6. Аудитын гол асуудал хэсэгт бичсэн учраас материаллаг дутуу тодруулгад санал өөрчлөх шаардлагагүй гэж үзэж болох уу?
7. Төхөөрөмж бүгд ирсэн ч тал нь ажиллахгүй байна. Санхүүгийн, нийцлийн, гүйцэтгэлийн аудитын асуултыг ялга.
8. Хиймэл оюуны хэрэгсэл гэрээнд байхгүй заалт эшилсэн. Ажлын баримтыг хэрхэн засаж, цаашдын хэрэглээг хянах вэ?
9. Үйлчилгээ үзүүлэгчийн тайлан нэг огнооны хяналтын загварыг хамарсан. Бүтэн жилийн ажиллагааны үр нөлөөнд шууд найдаж болох уу?
10. Тайлангийн өдөр байсан санхүүгийн хүндрэл дараах дампуурлаар батлагдсан. Шинэ гал түймрийн дараах хохиролтой ижил шийдвэр гаргах уу?
Хариулт бүрд асуудал, шалгуур, нотолгоо, тайлангийн нөлөө гэсэн дөрвөн хэсэг бич. Зөв үг сонгосноос илүү үндэслэлтэй холбоо гаргасан эсэхээ үнэл.
1. Эрх, хязгаарлалт, ангилал ба тодруулга өртөнө. Банкны баталгаа оршин байхыг дэмжсэн ч чөлөөтэй ашиглах эрхийг дангаараа нотлоогүй. Барьцааны гэрээг шалгана.
2. Үлдсэн олонлог бүхэлдээ зөв гэж шууд дүгнэхгүй. Зориуд сонголтын хүрээ, бүрэн байдлын зорилго, гаднын эхээс мөрдөх горим шаардлагатай эсэхийг үнэлнэ.
3. Орлого 200 буурч, өртөг 130 буцна; ашиг 70 буурна. Авлага 200 буурч, бараа 130 өснө. Гэрээ ба хүргэлтийн баримтаар нөхцөлийг батална.
4. Нийт нөлөө 29 бөгөөд 25-аас давсан. Давхар тоололгүйг шалгаж, засвар хүсэж, чанарын нөлөө ба өргөн хүрээг үнэлнэ.
5. Гэрээ, үйлчилгээний тайлан, хүлээн авалт, хугацаа, дүнгийн үндэслэл хэрэгтэй. Нэхэмжлэл ирээгүй нь үүрэггүй гэсэн үг биш; бодит үүрэг ба хэмжилтийг тогтооно.
6. Болохгүй. Гол асуудал нь өөрчлөлттэй санал эсвэл тайлангийн шаардлагатай тодруулгыг орлохгүй.
7. Хөрөнгө бодит ба зөв үнэлэгдсэн эсэх; гэрээ, журам биелсэн эсэх; зорилтот үйлчилгээ, үр ашиг бий болсон эсэхийг тусад нь шалгана.
8. Буруу эшлэлийг тэмдэглэж, эх гэрээгээр дахин шалган, дүгнэлтэд нөлөөг засна. Ашигласан хэрэгсэл, оролт, хүний баталгаажуулалтыг баримтжуулж, ижил аргаар боловсруулсан бусад хэсгийг үнэлнэ.
9. Шууд найдахгүй. Хамрах хугацаа, хяналтын төрөл, хэрэглэгчийн хяналт, нэмэлт нотолгооны хэрэгцээг үнэлнэ.
10. Ижил биш. Өмнөх нөхцөлийг баталсан үйл явдал тохируулгад нөлөөлж болно; шинэ нөхцөл ерөнхийдөө тодруулгын асуудал байж болно. Материаллаг байдал, тасралтгүй үйл ажиллагааг мөн үнэлнэ.
Хариу дутсан сэдвийг холбогдох бүлэгтэй холбож, шинэ нөхцөлөөр дахин бод. Энэ нь албан ёсны шалгалтын асуултын сан бус өөрийн ойлголтыг шалгах сургалтын материал юм.
Номын тайлбар, кейс, хүснэгтүүд сургалтын зориулалтаар боловсруулагдсан; стандартын бүрэн эхийг орчуулах эсвэл хуулбарлах зорилгогүй. Дараах анхдагч эхийг шаардлагын хувилбар, хэрэгжих огноо, нарийн нөхцөлийг шалгахад ашиглана.
S01. IAASB. 2026 Handbook of International Quality Management, Auditing, Review, Sustainability and Other Assurance, and Related Services Pronouncements. ISA, ISQM, ISRE, ISAE, ISRS, баталгаажуулалтын хүрээний лавлах эмхэтгэл. Эмхэтгэлд орсон ирээдүйн шаардлагын хүчин төгөлдөр огноог тусад нь шалгана.
S02. Монгол Улс. Аудитын тухай хууль. Аудитын үйл ажиллагааны эрх зүй, зөвшөөрөл, үйлчилгээ, талуудын эрх ба үүргийн нэгтгэсэн эх. Холбогдох нэмэлт өөрчлөлтийн хэрэгжих огноог тулгана.
S03. Монгол Улс. Төрийн аудитын тухай хууль. Төрийн аудитын бүрэн эрх, тогтолцоо, ажил, тайлагналын үндэс.
S04. IESBA. 2026 Handbook of the International Code of Ethics for Professional Accountants. Ёс зүй, хараат бус байдал, хууль зөрчилд хариу өгөх хүрээ. Шинэ тогтвортой байдлын болон мэргэжилтний ажлын хэсгүүд өөр хэрэгжих огноотой.
S05. IAASB. Revised standards reinforce professional skepticism. ISA 240 шинэчилсэн, ISA 570 Revised 2024-ийн шилжилтийн албан тайлбар; 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүд.
S06. IAASB. ISA 600 Revised. Бүлгийн аудит; 2023.12.15-наас эхлэх тайлант үеүдэд хүчин төгөлдөр.
S07. IAASB. Going concern revised standard. Шинэ үнэлгээний хугацаа, тайлагнал, эрсдэлийн үнэлгээний тайлбар. Үндсэн 2026 оны кейст эрт хэрэгжүүлээгүй нөхцөлийг ашиглав.
S08. COSO. Internal Control - Integrated Framework. Хяналтын үзэл баримтлал, 2013 оны шинэчлэл ба албан нэмэлт материал. Номд бүтэн хүрээг хуулбарлаагүй; хяналтын практик жишээг бие даан боловсруулав.
S09. The IIA. Global Internal Audit Standards. 2024 онд гарсан, 2025.01.09-нөөс хүчин төгөлдөр. Товчилсон албан шаардлага, түүний дотор 8.4 гадаад чанарын үнэлгээ. Хараат бус баталгаажуулалттай өөрийн үнэлгээ зэрэг зөвшөөрөгдөх хэлбэрийн нөхцөлийг эхээс шалгана.
S10. IAASB. Auditing Accounting Estimates. ISA 540 Revised, арга, өгөгдөл, таамаглал, тодорхойгүй байдлын аудитын лавлах материал.
S11. IAASB. ISA for LCE. Хэрэглэхийг зөвшөөрсөн улсын эрх бүхий энгийн байгууллагад зориулсан тусдаа стандарт; 2025.12.15-наас эхлэх тайлант үеүд. Монгол Улсын нэвтрүүлэлтийг энэ ном баталгаажуулсан гэж ойлгохгүй.
S12. IFRS Foundation. Албан ёсны стандартын жагсаалт. Номын кейст IAS 2, 7, 8, 10, 12, 16, 19, 21, 24, 32, 36, 37, 38, 40, 41; IFRS 6, 9, 13, 15, 16, 17; IFRIC 23 зэрэг чиглэл хэрэглэгдэнэ. Тухайн стандартын бүрэн эх, нэмэлт өөрчлөлт, хамрах хүрээг тусад нь уншина.
S12 нэмэлт холбоос. IFRS 15, IFRS 9, IAS 12, IAS 19, IAS 36, IAS 37.
S13. Монгол Улс. Татварын ерөнхий хууль. Татварын хяналт, тайлагнал, татвар төлөгчийн үүрэг ба эрхийн үндэс. Татварын төрөл бүрийн бодит тооцоонд тухайн тусгай хуулийг давхар шалгана.
S14. INTOSAI. IFPP Professional Pronouncements. ISSAI 100, 200 болон төрийн аудитын бусад шаардлагын албан зураглал. Үндэсний мандат, хэрэглэсэн стандартын нийцлийг тусад нь тогтооно.
S15. INTOSAI. ISSAI 300 - Performance Audit Principles. Гүйцэтгэлийн аудитын зарчим; ISSAI 3000-ын дэлгэрэнгүй шаардлагатай холбож уншина.
S16. INTOSAI. ISSAI 400 - Compliance Audit Principles. Нийцлийн аудитын шалгуур, нотолгоо, дүгнэлт, дагаж хянах чиглэл.
S17. Монгол Улс. Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хууль. Хамаарах этгээд, мэдээлэх үүрэг, нууцлалын шаардлагыг тухайн үйлчилгээ ба нөхцөлөөр шалгана.
S18. IAASB. ISSA 5000, хэрэглэх хүрээний FAQ, ISAE 3410-ын шилжилтийн мэдэгдэл. Үе эхлэх ба тодорхой огнооны мэдээллийн шаардлагыг ялгана.
S19. NIST. Cybersecurity Framework 2.0. Кибер эрсдэлийн засаглал, тодорхойлох, хамгаалах, илрүүлэх, хариу өгөх, сэргээх чиглэлийн хүрээ.
S20. The IIA. Cybersecurity Topical Requirement. 2025.02.05-нд гарсан; 2026.02.05-наас хүчин төгөлдөр. Тухайн баталгаажуулалтын ажлын хамрах хүрээнд хэрэглэх нөхцөлийг эхээр нь шалгана.
S21. Монгол Улс. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль. Мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглах, хамгаалахтай холбоотой шаардлага.
Номыг шинэчлэхдээ зөвхөн шинэ огноо тавихгүй. Өөрчлөгдсөн стандарт, хууль, тайлагналын суурь, нөлөөлөх бүлэг, кейс, хүснэгт, тайлангийн хэллэгийг хамтад нь тулгана. Хүчин төгөлдөр болсон эсэх, орон нутгийн хэрэглээ, шилжилтийн нөхцөл, эх сурвалжийн холбоосыг хувилбарын бүртгэлд хадгална. Мэргэжлийн редактор, хууль зүйн болон салбарын шинжээчийн хяналт хийсэн бол бодит нэр, хамрах хүрээ, огноог дараагийн хэвлэлд үнэн зөв нэмнэ.
Бүлгийн төгсгөл дэх «ISA 500.9» гэх тэмдэглэгээ нь ISA 500-ын 9 дүгээр заалтыг заана. «6–11» нь тухайн стандартын заалтын хүрээ; PDF-ийн хуудасны дугаар биш. Заалтын лавлагаа нь холбогдох гол шаардлагыг олоход туслах бөгөөд стандартын бусад хамаарах шаардлагыг хэрэглэхээс чөлөөлөхгүй.
S22. IAASB. 2025 Handbook, Volume 1 — бүрэн эх. ISQM ба ISA-ийн энэ номд ашигласан заалтын үндсэн лавлагаа. ISA 240 болон ISA 570-ийн хувьд эмхэтгэлийн үндсэн хэсгийн өмнөх хүчинтэй хувилбарыг хэрэглэнэ; төгсгөлд орсон ирээдүйд хүчинтэй шинэ хувилбартай дугаарыг хольж болохгүй.
S23. IAASB. 2026 Handbook, Volume 4 — бүрэн эх. ISRE, ISAE, ISRS-ийн лавлагаа. Эмхэтгэлд нэгтгэсэн нэмэлт өөрчлөлтийн хүчин төгөлдөр огноог бодит гэрээт ажилд тусад нь шалгана.
S24. The IIA. Дотоод аудитын олон улсын стандартын монгол орчуулга. Монгол нэр томьёо, стандартын дугаар, шаардлагыг эхтэй нь тулгаж судлахад ашиглана. Энэ номын дасгал, тайлбар нь уг орчуулгын хэсгийг хуулбарласан материал биш.
2026 оны эмхэтгэл шинэ ISA 240, ISA 570 Revised 2024-ийг үндсэн хэсэгт нэгтгэсэн. Тэдгээрийн үйлчлэх эхлэл нь 2026.12.15-наас эхлэх тайлант үеүд тул 2026.01.01-нд эхэлсэн жилийн кейст эрт хэрэгжүүлээгүй нөхцөлд өмнөх хувилбарыг хэрэглэнэ. Шинэ эмхэтгэл гарсан огноо ба шаардлага үйлчлэх огноо ижил биш. Монгол Улсад хэрэглэх хувилбар, эрх бүхий шийдвэрийг бодит ажил бүрд давхар тогтооно [S01, S05, S07, S22].
Стандартын бүрэн эхийг энэ цахим багцад хуулбарлан тараагаагүй. Холбоосууд албан нийтлэгчийн эх рүү чиглэнэ. Номын жишээ, тооцоо, өөрийгөө үнэлэх оноо нь сургалтын зориулалттай бие даасан боловсруулалт бөгөөд албан шалгалтын шалгуур, байгууллагын батламж биш.
Энэ загвар нь тайлангийн агуулгыг бэлтгэх ажлын хуудас. Шууд гарын үсэг зурж олгох бэлэн аудиторын тайлан биш. Бодит тайланд тухайн ажилд хамаарах ISA 700, 701, 705, 706, 720 болон хуульд заасан бүх хэсэг, үг хэллэг, тайлагналын суурийг тохируулна [S22].
| Тайлангийн дараалал | Бөглөх мэдээлэл ба хяналт |
|---|---|
| Нэр, хүлээн авагч | Хараат бус аудиторын тайлан гэдгийг илэрхийлэх; хууль ба гэрээгээр тохирох хүлээн авагч |
| Санал дүгнэлт | Аудитлагдсан байгууллага, тайлангууд, хамрах үе, тодруулга, хэрэглэсэн суурь; сонгосон санал дүгнэлтийн төрөл |
| Санал дүгнэлтийн үндэслэл | Хэрэглэсэн аудитын стандарт, ёс зүй ба хараат бус байдал, нотолгооны үндэс; өөрчлөлттэй бол асуудлын тодорхой тайлбар |
| Тусгай нөхцөлтэй хэсгүүд | Тасралтгүй үйл ажиллагааны материаллаг тодорхойгүй байдал; шаардлагатай аудитын гол асуудал; онцлох буюу бусад асуудал |
| Бусад мэдээлэл | ISA 720-д хамаарах мэдээлэл, талуудын хариуцлага, хийсэн ажил ба тайлагнах асуудал |
| Удирдлага ба засаглал | Тайлан бэлтгэх, дотоод хяналт, тасралтгүй үйл ажиллагааны үнэлгээ, тайлагналыг хянах хариуцлага |
| Аудиторын хариуцлага | Баталгааны түвшин, аудитын хязгаар, эрсдэл ба нотолгоо, мэргэжлийн дүгнэлтийн шаардлагатай тайлбар |
| Бусад эрх зүйн тайлагнал | Хамаарах үед үндсэн санал дүгнэлтээс ойлгомжтой ялгах |
| Баталгаажуулах мэдээлэл | Шаардлагатай түншийн нэр, гарын үсэг, хаяг, нотолгоо бүрдсэн бодит тайлангийн огноо |
Гаргахын өмнөх тулгалт. Тайлангийн нэр ба үе бүх хуудсанд ижил үү? Тодруулгын дугаар үнэхээр тухайн асуудал руу зааж байна уу? Санал дүгнэлтийн төрөл ба үндэслэл нийцсэн үү? Санал дүгнэлтэд үзүүлэх нөлөөг онцлох хэсгээр халхалсан уу? Шаардлагатай чанарын хяналт дууссан уу? Гарын үсэг, огноо, эрх бүхий зөвшөөрөл бодит баримтад нийцсэн үү?
Өгөгдөл. «Алтан Зам» компанийн бараа материалын дансны дүн 500 сая. Хангалттай нотолгоогоор шаардлагатай үнэ цэнийн бууралт 60 сая гэж тогтоосон боловч удирдлага бүртгэхээс татгалзсан. Өөр зөрүүгүй, нөлөө материаллаг боловч өргөн хүрээгүй. Энэ сургалтын жишээнд татварын нөлөөг тооцохгүй.
Үндэслэл хэсэгт оруулах агуулгын жишээ. Бараа материалыг өртөг ба цэвэр боломжит үнэ цэнийн аль багаар хэмжихэд шаардлагатай 60 сая төгрөгийн бууралтыг бүртгээгүй. Иймээс бараа материал 60 саяар, тайлант үеийн ашиг болон хуримтлагдсан ашиг мөн хэмжээгээр хэтэрсэн байна. Холбогдох тодруулгын дугаар, хэрэглэсэн тайлагналын шаардлага, нотолгоонд тулгуурласан хэмжээг бодит тайланд тодорхой оруулна.
Санал дүгнэлтийн агуулгын жишээ. Үндэслэл хэсэгт тайлбарласан үнэ цэнийн бууралтын нөлөөллөөс бусад талаараа санхүүгийн тайлан нь хэрэглэсэн тайлагналын суурийн дагуу материаллаг бүх талаараа зохистой илэрхийлсэн гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Энэ нь сургалтын тайлбарласан хэлбэр бөгөөд албан монгол орчуулгын үгчилсэн эшлэл биш.
Шийдвэрийн өөр хувилбар. Хэрэв 60 саяын бууралтыг бүрэн бүртгэж, тодруулгыг зассан бол энэ асуудлаас шалтгаалсан өөрчлөлт шаардахгүй. Харин барааны үнэлгээнд нотолгоо огт авч чадаагүй бол «батлагдсан 60 саяын алдаа» гэж бичихгүй; боломжит нөлөөтэй нотолгооны хязгаарлалт гэж үнэлнэ. Нөлөө өргөн хүрээтэй бол тайлангийн төрөл дахин өөрчлөгдөж болно.
Нөхцөл: удаан эргэлттэй барааны үнэлгээний хяналт хийгдээгүй. Шалгуур: байгууллагын батлагдсан хяналт болон хэрэглэсэн тайлагналын хэмжилтийн шаардлага. Нөлөө: 60 саяын хэтрүүлэлт. Шалтгаан: насжилтын жагсаалт гардаг боловч борлуулах боломжтой үнэтэй тулгах хариуцагч тодорхойгүй. Шалтгааныг ярилцлага ба баримтаар батална. Зөвлөмж: санхүүгийн менежер агуулах, борлуулалтын нэгжтэй улирал тутмын үнэлгээ хийж, зөрүү ба шийдвэрийг баримтжуулах. Хаах нотолгоо: батлагдсан журам, эхний бодит үнэлгээ, бүртгэсэн залруулга, хянагчийн тэмдэглэл.
Файлын дугаар: R-04. Объект: 44 дүгээр бүлгийн 120 саяын борлуулалт. Зорилго: хяналт шилжсэн үеийг тогтоож орлогын үүссэн эсэх, тасалбарын батламжид дүгнэлт гаргах. Холбоо: эрсдэлийн бүртгэл R-02; залруулгын хүснэгт AJ-01. Баримтын дугаарууд энэ загварт зориулсан зохиомж.
| Баримт ба горим | Өгөгдсөн үр дүн | Аудитын үнэлгээ |
|---|---|---|
| C-07 гэрээг унших | Хүргэлтээр хяналт шилжинэ | Нэхэмжлэхийн огноо дангаараа хангалтгүй |
| D-11 хүргэлт, A-03 хүлээн авалтыг тулгах | Хүргэлт дараа үед болсон | 120 саяын орлого өмнө бүртгэгдсэн |
| I-22 өртгийн бүртгэлийг тулгах | Өртөг 75 сая; бараа тайлангийн өдөр байгууллагын хяналтад | 75 саяын барааг сэргээх |
| Бүртгэлийн журналтай холбох | Орлого ба өртөг тайлант үед бүртгэгдсэн | Залруулга ашигт цэвэр 45 саяын бууралт өгнө |
| Ижил шинжтэй бичилт эрэх | Хамрах хүрээг жилийн эцсийн хүргэлтэд өргөжүүлэх шаардлагатай | Энэ нэг мөрөөр бусад борлуулалтыг дүгнэхгүй |
Дүгнэлт: кейсийн өгөгдлөөр орлого ба авлага 120 саяар, борлуулалтын өртөг 75 саяар хэтэрсэн; бараа материал 75 саяар дутсан. AJ-01-д борлуулалтын болон өртгийн хоёр залруулгыг санал болгоно. Удирдлага засварлаагүй бол 45 саяын ашгийн нөлөөг нийт засагдаагүй зөрүүний хүснэгттэй холбоно.
Хянагчийн асуулт: гэрээний нэмэлт тохиролцоо, дараах буцаалт, өмчлөх эрхийн тусгай нөхцөл байгаа эсэхийг шалгасан уу? Багийн хариу: бодит ажилд шалгасан баримт, үр дүн, огноог энд оруулна; кейст өгөгдөөгүй ажил хийсэн мэт тэмдэглэхгүй. Гүйцэтгэгч / хянагч / огноо: бодит ажил гүйцэтгэсэн этгээд өөрийн мэдээллээр бөглөнө.
Энэ загвар нь ажлын баримтын логикийг харуулах зориулалттай. Баримт бодитоор үзээгүй, горим гүйцэтгээгүй, хяналт хийгдээгүй байхад бөглөсөн загварыг жинхэнэ аудитын нотолгоо мэт ашиглаж болохгүй.