Татварын бүртгэлийн чанар тайлангийн эцсийн тооноос өмнө, ажил гүйлгээг зөв ойлгохоос эхэлдэг. Гэрээнд юу нийлүүлэхээр тохирсон, өмчлөл хэзээ шилжсэн, төлбөрийг хэн хариуцах, зардал ямар орлого олоход чиглэсэн зэргийг тогтоогоогүй байхад татварын хувь сонгох нь хангалтгүй. Энэ ном эдгээр асуултыг санхүүгийн бүртгэл, татварын тооцоолол, тайлагналын нэг дараалалд авч үзнэ.
Нягтлан бодогчид дансны үлдэгдлээ тайлантай тулгах, аудитор татварын тооцооны үндэслэлийг үнэлэх, татварын байцаагч гүйлгээний агуулга ба нотлох баримтыг шинжлэх, санхүүгийн удирдлага төлбөрийн нөлөөг төлөвлөхөд нийтлэг мэдлэг хэрэгтэй. Харин эдгээр мэргэжлийн хариуцлага, шийдвэр гаргах эрх нь өөр. Иймээс тооцооны зөв хариуны хамт түүнийг батлах баримт, хэрэглэх нөхцөл, өөр хувилбарын үр дагаврыг тайлбарлав.
Монгол Улсын татварын тогтолцоонд орлогын болон хэрэглээний татвараас гадна хөрөнгө, байгалийн нөөц, бохирдол, зөвшөөрөл, үйлчилгээтэй холбоотой төлбөр, хураамж багтана. Тэдгээрийг ижил хувьтай нэг зардал мэт авч үзэж болохгүй. Нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл нь татварын төрлөөс тусдаа боловч цалин, суутгал, байгууллагын зардлыг бүрэн ойлгоход зайлшгүй шаардлагатай учир хамтатган судална.
Үндсэн тооцооны жишээнүүд 2026 оны зохицуулалтад тулгуурлана. 2027 оноос мөрдөх батлагдсан өөрчлөлтийг шилжилтийн хэсэгт тусад нь авч үзсэн. Хуулийн батлагдсан өдөр, дагаж мөрдөх өдөр, гүйлгээний өдөр, тайлан хүргүүлэх өдөр дөрөв өөр утгатай. Эдгээрийг ялгах нь татварын бүртгэлийн суурь дадал юм.
Жишээн дэх байгууллага, ажилтан, гэрээний нөхцөл нь сургалтын зориулалттай. Хүснэгтийн гарчигт өөрөөр заагаагүй бол мөнгөн дүнг төгрөгөөр илэрхийлнэ. Сая төгрөгөөр бодсон хэсэгт 0.2 нь 200,000 төгрөгтэй тэнцэнэ. Дебетийг Дт, кредитийг Кт гэж товчилсон бөгөөд дансны нэрийг байгууллагын дансны төлөвлөгөөнд тохируулан хэрэглэнэ.
Орон нутгийн хувь, гаалийн тариф, нөөцийн үнэлгээ зэрэг нь байршил, барааны ангилал, зөвшөөрлийн нөхцөлөөс хамаардаг. Ийм жишээнд “нөхцөлт тариф” гэж тэмдэглэсэн дүн нь бодох арга заах зориулалттай. Бодит ногдолд эрх бүхий байгууллагын хүчинтэй шийдвэр, тухайн хөрөнгө эсвэл бүтээгдэхүүний ангиллыг хэрэглэнэ.
“Хасагдахгүй” гэсэн дүгнэлт аль татварт хамаарч байгааг ялгана. НӨАТ-ын хасалтгүй худалдан авалт санхүүгийн зардал болж болох бөгөөд орлогын татварт зөвшөөрөгдөх эсэхийг өөр шалгуураар шийдвэрлэнэ. Үүний адил орлогын татварын зардал, тайлангаар ногдох татвар, банкнаас төлөх үлдэгдэл гурван өөр хэмжигдэхүүн юм.
Хуулийн заалтын тайлбар нь тухайн асуудлыг ойлгоход чиглэнэ. Нөхцөл нь өөр гүйлгээнд жишээний хувийг шууд хуулалгүй, татвар төлөгч, объект, суурь, хувь, хугацаа, нотлох баримтыг дахин тогтооно. Тодорхойгүй асуудлыг баримттай мэргэжлийн дүгнэлтээр шийдвэрлэж, шаардлагатай үед эрх бүхий байгууллагын тайлбар, шийдвэрийг авна.
Татварын бүртгэл нь ерөнхий дэвтрээс тусдаа нууц тооцоо биш. Анхан шатны баримт, гэрээ, өмчлөл ба төлбөрийн нөхцөлөөс эхэлж санхүүгийн бүртгэлд зөв тусгаад, татварын тусгай шаардлагаас үүсэх зөрүүг баримтжуулдаг үйл явц. Санхүүгийн тайлан зөв байж болох ч татварын хасалт зөвшөөрөгдөхгүй зардалтай байж болно. Эсрэгээр татварын нэг дүрэм санхүүгийн тайлангийн хүлээн зөвшөөрөлтийг автоматаар өөрчлөхгүй.
Хууль, түүнийг хэрэгжүүлэх журам, тайлангийн маягт, байгууллагын дотоод заавар өөр үүрэгтэй. Маягтын мөрийн дугаар нь татварын эрх үүсгэхгүй; хуулийн нөхцөл хангасан эсэх нь эхэлж шийдэгдэнэ. Татварын цахим системийн тооцоо ч эх өгөгдөл, тайлангийн төрөл буруу бол буруу үр дүн өгнө.
| Асуудал | 2026 оны үндсэн дүрэм | 2027.01.01-нээс мөрдөх өөрчлөлтийн чиглэл |
|---|---|---|
| ААНОАТ нийтлэг шатлал | 6 тэрбум хүртэл 10%; давсан хэсэг 25% | 6-10 тэрбумын завсрын хэсэгт 15% шатлал орно |
| ААНОАТ 90% хөнгөлөлтийн босго | Нөхцөл хангасан татвар ногдох орлого 1.5 тэрбум хүртэл | Босго 2.5 тэрбум болно |
| НӨАТ-ын заавал бүртгүүлэх босго | 50 сая | 400 сая болгосон өөрчлөлт |
| ХХОАТ-ын цалингийн тооцоо | 10%, 15%, 20% шатлал ба 23.1-ийн хөнгөлөлт | Шинэ 21.1.1, 21.1.2; хуучин 23.1-ийн хөнгөлөлт хүчингүй |
Хүснэгт нь өөрчлөлтийн чиглэл бөгөөд 2027 оны бүх тусгай нөхцөлийн бүрэн лавлах биш. Шинэ хуулийн салбар, орлогын төрөл, суурь, шилжилтийн зохицуулалтыг шилжилтийн бүлэгт заасан аргаар нэмж шалгана.
Ажилласан жишээ. 2026 онд борлуулалт 80 сая хүрсэн компани “Legalinfo дээр 400 сая гэж харагдсан” гэсэн шалтгаанаар НӨАТ-ын бүртгэлээ хойшлуулжээ. Шинэ босго 2027 оноос мөрдөх тул 2026 оны үүргийг 400 саяар шалгах нь буруу. Босгод орох борлуулалтын бүрэлдэхүүн, үүрэг үүссэн огноо, ажлын өдрийн хугацааг 2026 оны заалтаар тогтооно.
Нэг байгууллагын хувьд борлуулалт хийсэн, ажилтанд цалин олгосон, барилга өмчилсөн гэсэн гурван үйл явдал өөр өөр татварын үүрэг үүсгэнэ. Татварын тооцоог эхлэхдээ “компани хэдэн хувь төлөх вэ” гэсэн ерөнхий асуултыг задалж, хэн төлөх, юунд ногдох, ямар сууриас бодох, хэдэн хувь хэрэглэх, хэзээ үүсэх, юугаар нотлохыг тогтооно. Ингэснээр нэг гүйлгээний НӨАТ-ыг орлогын татвартай хольж тооцох, ажилтны суутгалыг байгууллагын өөрийн зардал гэж үзэх алдаанаас сэргийлнэ.
Албан татвар нь хуульд заасан татварын объектод ногдох үүрэг; төлбөр нь нөөц ашиглах, бохирдуулах зэрэг тодорхой үндэслэлтэй; хураамж нь эрх олгох, үйлчилгээ үзүүлэхтэй холбоотой байж болно. Эдгээрийн нэр төстэй байсан ч тайлангийн төрөл, тооцох нэгж, төсөвт төвлөрүүлэх данс ялгаатай. Татварын ерөнхий хуулийн 7.2 дахь жагсаалтад орсон нэр нь дангаараа ногдол тооцох бүрэн томьёо болдоггүй. Тухайн татварын тусгай хууль, түүнд эрх олгосон шийдвэр шаардлагатай.
| Шинжилгээний шат | Асуух асуулт | Бүртгэлд үлдээх нотолгоо |
|---|---|---|
| Төлөгч | Байгууллага өөрөө төлөгч үү, бусдын татварыг суутгагч уу? | Бүртгэл, гэрээний тал, оршин суугчийн статус |
| Объект | Орлого, хөрөнгө, импорт, хэрэглээ эсвэл нөөц ашиглалт уу? | Ажил гүйлгээний агуулга |
| Суурь | Нийт үнэ, цэвэр ашиг, үнэлгээ эсвэл биет хэмжээ юу? | Тооцооны ажлын хуудас |
| Хувь | Улсын хууль, орон нутгийн шийдвэр, гэрээний аль нь вэ? | Заалт, хүчинтэй тариф, ангилал |
| Хугацаа | Үүрэг үүсэх, тайлагнах, төлөх өдөр аль нь вэ? | Огноо, хуваарь, хүлээн авсан мэдэгдэл |
| Нотолгоо | Хасалт, чөлөөлөлтийн бүх нөхцөл бүрдсэн үү? | Баримтын багц, баталгаажуулалт |
Татварын хууль болон санхүүгийн тайлагналын стандарт зөрүүтэй үр дүн гаргалаа гээд нэгийг нь буруу гэж үзэхгүй. Санхүүгийн тайлан эдийн засгийн үр дүнг харуулдаг бол татварын тооцоо хуулиар тогтоосон суурийг хэмждэг. Зөрүүг зохиомлоор арилгахын тулд санхүүгийн бүртгэлийг татварын тайланд тааруулан өөрчлөх нь хэрэглэгчдэд хүргэх мэдээллийг гажуудуулна.
Асуудал шийдэхдээ тусгай хуулийн үндсэн заалт, түүнийг дагаж мөрдөх тухай заалт, нэмэлт өөрчлөлтийн тэмдэглэл, хэрэгжүүлэх журам гэсэн дарааллаар уншина. Ерөнхий танилцуулга, хуучин сургалтын слайд нь асуудлыг олоход туслах боловч хүчинтэй хуулийн оронд хэрэглэгдэхгүй. Хуулийн төсөлд нийтлэгдсэн дүнг батлагдсан тариф мэтээр программд оруулах нь онцгой эрсдэлтэй.
Шийдвэрийн ажлын хуудсанд гүйлгээний товч агуулга, хэрэглэсэн заалт, огнооны үндэслэл, тооцоолол, өөр боломжит тайлбарыг тэмдэглэнэ. Хууль хэрэглэхэд эргэлзээ гарвал тодруулах асуултыг ерөнхий “татвар хэд вэ” гэж бичихийн оронд бодит баримт, өөр хувилбарын тооцоотой тавина. Ийм баримтжуулалт нь дараагийн нягтлан бодогчид шийдвэрийн учрыг ойлгуулж, шалгалтын үед байр сууриа тайлбарлах боломж өгнө.
Эх: Татварын ерөнхий хууль 2, 6-11 дүгээр зүйл; ААНОАТ, ХХОАТ, НӨАТ-ын тухай хуулийн хамрах хүрээ ба хэрэгжих огнооны заалтууд.
Байгууллагын бүртгэлийн бодлого хуулийн заалтыг хуулсан эмхэтгэл байх шаардлагагүй. Харин хэн баримт цуглуулах, хэн ангилал тогтоох, хэн тайлан бэлтгэх, хэн батлах, ямар зөрүүг удирдлагад мэдээлэхийг тодорхой болгосон ажиллах дүрэм байна. Нэг ажилтан гэрээ байгуулж, төлбөр зөвшөөрч, бүртгэж, татварын тайлан баталдаг бол алдаа илрүүлэх бие даасан хяналт суларна.
Татварын дансны төлөвлөгөөг төрлөөр нь задлах нь үндсэн шаардлага. ААНОАТ-ын өөрийн ногдол, бусдаас суутгасан орлогын татвар, ажилтны ХХОАТ, гаралтын НӨАТ, хасагдах оролтын НӨАТ, хугацаагаар хасах НӨАТ, хойшлогдсон татварыг тусдаа шинжээр хөтөлнө. Нэг “татварын өглөг” дансанд бүгдийг нэгтгэвэл төлөх дүнг мэдэж болох ч ямар үүрэг хаагдсаныг тогтоох боломжгүй болно.
| Дансны бүлэг | Дэлгэрэнгүй шинж | Хаалтын тулгалт |
|---|---|---|
| Татварын авлага | Төрөл, тайлант үе, төлөлтийн дугаар | Банк, татварын дансны хуулга |
| Татварын өглөг | Өөрийн татвар, суутгасан татвар | Ногдол ба хүлээн авсан тайлан |
| Оролтын НӨАТ | Баримт, ашиглалт, хасалтын сар | Падаан ба хасалтын хуваарь |
| Хойшлогдсон татвар | Хөрөнгө, өр, буцах хугацаа | Дансны үнэ ба татварын суурь |
| Маргаантай дүн | Акт, шийдвэр, гомдлын шат | Эрх зүйн үнэлгээ ба тооцоолол |
Нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогын хавсралтад зардлын код, татварын ангиллын код, НӨАТ-ын кодыг тусдаа талбар болгоно. Жишээлбэл, “тээврийн зардал” гэсэн санхүүгийн дансанд НӨАТ хасагдах, хасагдахгүй, гадаадын нийлүүлэгчээс авсан гэсэн ялгаатай гүйлгээ байж болно. Дансны дугаараас татварын ангиллыг шууд таамаглахын оронд баримтын түвшинд шинж оноох нь найдвартай.
Нэхэмжлэх нь төлбөр шаардах баримт; бараа хүлээн авсан акт нь нийлүүлэлт биелснийг; банкны хуулга нь мөнгө шилжсэнийг тус тус нотолно. Эдгээрийн аль нэг нь бусдын үүргийг бүрэн орлохгүй. Урьдчилгаа шилжүүлсэн нь бараа хүлээн авсан гэсэн үг биш. Үйлчилгээний гэрээ байгуулсан нь ажил хийгдсэнийг дангаар нотлохгүй. Баримтын гинжин холбоо гүйлгээний бүрэн байдлыг батална.
Зөвлөх үйлчилгээний жишээнд зөвхөн хоёр хуудас гэрээ, банкны шилжүүлэг байвал үйлчилгээний үр дүн тодорхойгүй үлдэнэ. Үүнийг гүйцэтгэлийн тайлан, уулзалтын тэмдэглэл, хүлээн авсан материал, ажил хариуцсан хүний баталгаажуулалтаар нөхнө. Гүйцэтгэлийн бодит нотолгоо байхгүй үед тайлан бэлтгэгч “баримтыг дараа нь бүрдүүлнэ” гэсэн амлалтаар зардлын татварын хасалтыг эцэслэх ёсгүй.
Цахим баримтыг зөвхөн хэвлэж хавтаслахад хангалтгүй. Баримтын давтагдашгүй дугаар, нийлүүлэгчийн бүртгэл, цуцлалт, засвар, төлбөрийн төлөвтэй холбоотой мэдээллийг хадгална. Залруулсан баримтыг анхны баримтаас тусдаа орлого мэт импортолбол татвар хоёр удаа ногдоно. Харин цуцлагдсан баримтыг идэвхтэй хэвээр тооцвол хасалт үндэслэлгүй өснө.
Эхлээд тайлант сарын гүйлгээ бүрэн орсон эсэхийг шалгана. Дараа нь татварын ангилал ба баримтын бүрдлийг хянаж, зөрүүний жагсаалт гаргана. Гуравдугаарт ерөнхий дэвтрийг дэлгэрэнгүй бүртгэлтэй, дөрөвдүгээрт тайлангийн хавсралтыг үндсэн тайлантай, эцэст нь татварын ногдлыг төлөлт ба үлдэгдэлтэй тулгана. Эдгээрийг нэг дор зөвхөн эцсийн өглөгөөр шалгах нь алдааны эх үүсвэрийг нууж болно.
Жишээлбэл, сарын борлуулалтын дэлгэрэнгүй 120 сая, ерөнхий дэвтрийн орлого 118 сая байвал эхлээд 2 саяын зөрүүг тайлбарлана. Энэ нь буцаалт, валютын ханш, хугацааны зөрүү, давхар бичилт эсвэл орхигдсон гүйлгээний аль нь болохыг тогтооно. Зөрүүг “бусад” гэсэн нэг мөрөөр тайландаа нэмэх нь дараа сарын тулгалтыг улам хүндрүүлнэ.
Хаалтын хуудас бүрт бэлтгэсэн, хянасан хүний үүрэг; эх өгөгдлийн хувилбар; залруулгын шалтгаан; тайланг дахин хүргүүлсэн эсэхийг тэмдэглэнэ. Эх мэдээллийг өөрчлөхгүй хадгалж, боловсруулсан хувилбарыг тусад нь үүсгэх нь өөрчлөлтийн мөрийг сэргээх боломжтой болгоно. Баримтын хадгалалтын хугацааг татварын нэг хугацаатай адилтгалгүй, нягтлан бодох бүртгэл, архив, гэрээ, салбарын зохицуулалттай хамтатган тогтооно.
Санхүүгийн ашиг нь тайлагналын стандартын дагуу орлогоос зардлыг хассан дүн. Татвар ногдуулах орлого нь татварын хуулийн ангилал, хасалт, тусгай хувь, алдагдал шилжүүлэлтийг хэрэглэсний дараах суурь. Хоёр дүн тэнцэх албагүй. Борлуулалтын нийт орлогыг татвар ногдуулах ашигтай андуурвал ААНОАТ-ын босго, хувь, хөнгөлөлтийг буруу сонгоно.
Байнгын зөрүү нь ирээдүйд татварын сууринд эсрэг чиглэлээр буцахгүй. Жишээлбэл хуулиар хасагдахгүй торгууль, тодорхой чөлөөлөгдөх орлого. Түр зөрүү нь хөрөнгө, өр төлбөрийн дансны үнэ ба татварын суурийн ялгаанаас үүсэж ирээдүйн татварт нөлөөлж болно. Элэгдлийн хугацааны зөрүү нь түгээмэл жишээ.
Компани 2026 онд татварын өмнөх ашиг 2,000 сая тайлагнасан. Үүнд хасагдахгүй гэрээний торгууль 50 сая, чөлөөлөгдөх Засгийн газрын бондын хүү 20 сая багтсан. Санхүүгийн элэгдэл 160 сая, татварын хуулиар зөвшөөрөх элэгдэл 220 сая. Бусад зөрүү, хөнгөлөлт, алдагдал, тусгай хувьтай орлого байхгүй гэж үзэв.
| Тохируулга | Үндэслэл | Дүн сая төгрөг |
|---|---|---|
| Санхүүгийн ашиг | Эхлэх дүн | 2,000 |
| Нэмэх торгууль | Байнгын нэмэгдүүлэх зөрүү | 50 |
| Хасах бондын хүү | Байнгын бууруулах зөрүү | −20 |
| Нэмэх санхүүгийн элэгдэл | Бүртгэлийн зардлыг буцаах | 160 |
| Хасах татварын элэгдэл | Хуулийн хасалтыг хэрэглэх | −220 |
| Татвар ногдуулах орлого | Нийлбэр | 1,970 |
Орлого, зардлын бүрэлдэхүүнээр дахин бодож 1,970 саятай тулгаж болно. Санхүүгийн элэгдлийг нэмээд татварын элэгдлийг хасах аргыг хэрэглэсэн бол цэвэр 60 саяын зөрүүг дахин хасахгүй. Нэг зөрүүг хоёр удаа тохируулах нь түгээмэл алдаа.
Татварын суурийг хоёр аргаар гаргаж харьцуулах нь зөрүүг илрүүлэх хүчтэй арга. Эхний арга санхүүгийн ашгаас эхэлж нэмэх, хасах тохируулга хийнэ. Хоёр дахь арга татвар ногдох орлогоос хуулиар зөвшөөрөх зардлыг шууд хасна. Нэг ангилал орхигдсон эсвэл тохируулгыг давхар хийсэн бол хоёр арга зөрнө.
Жишээний байгууллагын нийт орлого 5,020 сая, нийт зардал 3,020 сая, санхүүгийн ашиг 2,000 сая байг. Орлогод чөлөөлөгдөх бондын хүү 20 сая, зардалд хасагдахгүй гэрээний торгууль 50 сая орсон. Бусад зөрүүгүй бол ашгийн арга 2,000 + 50 - 20 = 2,030 сая. Орлого-зардлын арга (5,020 - 20) - (3,020 - 50) = 2,030 сая. Ижил дүн гарсан нь тооцооны бүтцийн тулгалт бөгөөд баримтын чанарыг дангаар батлахгүй.
Татварын тохируулгын бүртгэлд зөрүүний нэрээс гадна түүний үүссэн эх данс, ажил гүйлгээ, хууль зүйн үндэслэл, байнгын эсвэл түр шинж, буцах хугацаа, хойшлогдсон татварын нөлөөг багтаана. “Хасагдахгүй зардал 50 сая” гэсэн нэг мөрөөс “гэрээний үүрэг биелүүлээгүй торгууль, гэрээний дугаар, зардлын дансны бичилт, хуулийн 16.1.3” гэсэн мөр илүү шалгагдах боломжтой.
Нийтлэг хувьтай орлого, тусгай хувьтай орлого, чөлөөлөгдөх орлогыг нэг сууринд нийлүүлээд эцэст нь өөр өөр хувиар үржүүлэхэд давхар татварын эрсдэл үүснэ. Тусгай хувьтай орлогыг санхүүгийн ашгаас тусгаарлахдаа зөвхөн орлогыг нь хасах эсэх, холбогдох зардлыг хэрхэн авч үзэхийг тухайн заалтаар тогтооно. Нийт үнэ дээр ногдох татвартай гүйлгээг цэвэр ашгаар тооцвол суурь дутна.
Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсан жишээнд санхүүгийн ашиг нь борлуулалтын орлогоос дансны үнийг хассан зөрүү байна. Харин тухайн төрлийн татвар нийт борлуулалтын үнэд ногдохоор хуульчилсан бол дансны үнийг татварын сууриас хасахгүй. Нэг гүйлгээний санхүүгийн үр дүн ба татварын суурь хоёр өөр байхыг ажлын хуудсанд зэрэг харуулбал тайлангийн ангилал ойлгомжтой болно.
Байнгын зөрүүг түр зөрүү гэж андуурвал ирээдүйд нөхөгдөхгүй татварын хөрөнгө үүснэ. Нөгөө талаар бодитоор буцах элэгдлийн зөрүүг байнгын гэж үзвэл хойшлогдсон татвар орхигдоно. Шийдвэрлэх асуулт нь “энэ зардлыг одоо хассан уу” гэдгээр дуусахгүй, “хөрөнгө нөхөгдөх эсвэл өр төлөгдөхөд татварын сууринд ямар нөлөө гарах вэ” юм.
Орлого олж байгаа компани болон хуулиар татвар төлөгчид хамаарах бусад этгээд. Байрладаг эсэх, төлөөний газар болон орлогын эх үүсвэрийг эхэлж тогтооно.
Нийт орлогоос татварын хуульд зөвшөөрсөн зардал, хасалтыг хассан дүн. НББ-ийн ашиг дээр хасагдахгүй зардал, татварын элэгдэл, чөлөөлөгдөх орлого, алдагдлын шилжүүлгийн тохируулга хийнэ.
2026: ерөнхий горимоор 6 тэрбум ₮ хүртэлх татвар ногдуулах орлогод 10%; давсан хэсэгт 25% (600 сая ₮ + давсан хэсгийн 25%). 300 сая ₮ хүртэлх татвар ногдох орлоготой, хасагдсан салбарт хамаарахгүй этгээдэд 1%-ийн тусгай зохицуулалт бий. 1.5 тэрбум ₮ хүртэлх орлогын 90%-ийн хөнгөлөлт болон хялбаршуулсан горимыг тус тусын нөхцөлөөр шалгана.
Ерөнхий горимын жишээ: НББ-ийн татварын өмнөх ашиг 2,000 сая ₮-д гэрээний үүрэг зөрчсөн 50 саяын торгуулийн зардал, Засгийн газрын бондын 20 саяын хүүгийн орлого орсон. Татварт хасагдахгүй торгуулийг нэмж, чөлөөлөгдөх хүүг хасна: 2,000 + 50 − 20 = 2,030 сая ₮. ААНОАТ 203 сая; төлсөн урьдчилгаа 180 сая; үлдэгдэл өглөг 23 сая ₮. Хоёр тохируулга хоёулаа байнгын зөрүү.
| Зохицуулалт | Хамрагдах гол нөхцөл | Тооцох арга ба хяналт |
|---|---|---|
| 20.2.7 — 1%-ийн хувь | 18.2–18.5-ын жилийн татвар ногдох орлого 300 сая ₮ хүртэл; хасагдсан салбарт хамаарахгүй. | Холбогдох татвар ногдуулах орлого × 1%. Борлуулалтын бүх орлогод 1% тавих горим биш. |
| 22.1–22.3 — 90%-ийн хөнгөлөлт | 2026 онд 1.5 тэрбум ₮-өөс ихгүй холбогдох орлоготой, 20.2.7-д хамаарахгүй, салбарын шаардлага хангасан Монголын хуулийн этгээд. | Ерөнхий хувиар ногдуулсан татварыг жилийн тайлангаар 90% хөнгөлөх нөхцөл, төлсөн татвараас буцаан олгох журмыг шалгана. Эхнээс нь татварын хувь 1% гэж сольж тайлагнахгүй. |
| 29 — хялбаршуулсан горим | Өмнөх жилийн борлуулалтын нийт орлого 50 сая ₮-өөс бага; III улиралд хүсэлт гаргаж бүртгүүлсэн бол дараагийн жилээс. НӨАТ төлөгч болон хасагдсан салбар хамрагдахгүй. | Үйл ажиллагааны нийт орлого × 1%; зардал хасч ашиг дээр бодохгүй. Горимоос гарах нөхцөл, хөнгөлөлт/чөлөөлөлтийн хязгаарлалтыг шалгана. |
20.2.7 болон 22.1-ийн босгыг шалгахдаа 22.3-т заасан, тухайн жилд ажил гүйлгээ хийсэн харилцан хамааралтай этгээдийн орлогыг нэгтгэх шаардлагыг орхигдуулахгүй. 2027 оны 2.5 тэрбумын босго энэ хүснэгтэд хэрэглэгдээгүй.
Ногдуулах: Дт Орлогын татварын зардал / Кт ААНОАТ-ын өглөг.
Төлөх: Дт ААНОАТ-ын өглөг / Кт Банк. Хойшлогдсон татварыг тусдаа тооцоолно.
“Борлуулалтын орлого”, “татвар ногдох орлого”, “татвар ногдуулах орлого”-ын босгыг сольж болохгүй. 1%-ийн тусгай хувь, 90%-ийн хөнгөлөлт, нийт орлогоос 1% бодох хялбаршуулсан горим нь ижил зүйл биш.
2026 оны явцын тайлан: өмнөх жилийн татвар ногдуулах орлогоос хамааран улирал / хагас жил. Улирлын тайлан дараа улирлын эхний сарын 20, хагас жилийнх 07.20. 2027 онд тушаах жилийн эцсийн тайланд шинэ хугацаа болон шилжилтийн заалтыг тусгайлан шалгана.
Холбогдох эх: Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай (13, 16–20, 22, 24–26, 29 дүгээр зүйл); ТЕГ — ААНОАТ-ын хувь хэмжээний тайлбар (2026 онд мөрдөх 20.1-ийн 10% / 25% шатлал).
ААНОАТ-ын үүргийг үнэлэхдээ хуулийн этгээдийн бүртгэл, удирдлагын байршил, үйл ажиллагааны бодит нөхцөл, Монгол Улстай холбоотой орлогын эх үүсвэрийг тогтооно. Монголд бүртгэлтэй компани, гадаадын төлөөний газар, Монголд байрладаггүй үйлчилгээ үзүүлэгчийн татварын үүрэг ижил биш. Гадаадын компанийн банкны данс Монголд нээгдсэн эсэх ганцаараа бүх асуудлыг шийдэхгүй.
Байрладаг татвар төлөгчийн гадаад эх үүсвэртэй орлого, гадаадад төлсөн татварыг тусдаа бүртгэнэ. Гадаадад суутгуулсан дүнг Монголын татвараас хасах боломж нь тухайн орлогын ангилал, хуулийн хязгаар, олон улсын гэрээ, төлсөн татварын баримтаас хамаарна. Гадаадын худалдан авагч шилжүүлэх мөнгөө багасгасан нь заавал татвар суутгасан гэсэн үг биш; шимтгэл, үнийн маргаан, банкны зардал байж болно.
Орлогыг үйл ажиллагааны борлуулалт, хөрөнгийн орлого, хөрөнгө борлуулсны орлого, тусгай орлого гэсэн шинжээр ангилж, санхүүгийн данстай холбоно. Зөв ангилал нь суурь болон хувь хэмжээнд нөлөөлдөг тул зөвхөн дансны нэрээр шийдэхгүй. Ногдол ашиг гэж нэрлэсэн төлбөр үнэндээ зээлийн эргэн төлөлт, үйлчилгээний хөлс эсвэл хөрөнгийн буцаалт байж болно.
| Баримтад бичигдсэн нэр | Нэмэлт шалгах зүйл | Боломжит бүртгэлийн ялгаа |
|---|---|---|
| Менежментийн төлбөр | Үйлчилгээ үнэхээр үзүүлсэн эсэх, үр ашиг | Үйлчилгээний зардал эсвэл өөр харилцаа |
| Тусламж | Буцаан төлөх үүрэг, нөхцөл, өмчлөгчийн харилцаа | Орлого, өр эсвэл өмч |
| Барьцаа | Буцаан олгох нөхцөл, төлбөрт суутгах эрх | Шууд орлого бус өр байж болно |
| Хөнгөлөлт | Борлуулалтын үнийн өөрчлөлт үү, тусдаа үйлчилгээ юу? | Орлого бууруулах эсвэл зардал |
Харилцан хамааралтай этгээдийн дэмжлэгийг орлогоос нуух эсвэл бүхэлд нь татвар ногдуулахын өмнө эдийн засгийн агуулгыг тогтооно. Өмчлөгчийн хөрөнгө оруулалт ба үйл ажиллагааны орлого хоёр ялгаатай. Гэрээ, шийдвэр, хувь эзэмшлийн өөрчлөлт, мөнгөний зориулалт нийцэж байгаа эсэхийг нягтална.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 5-12, 18-20, 23-24 дүгээр зүйл.
Дараах хүснэгт нь ААНОАТ-ын 20.2-ын хувь хэмжээг орлогын ангилалтай холбож уншихад зориулагдана. Нийтлэг хувьтай ашигт эдгээр хувийг сольж хэрэглэхгүй. Чөлөөлөлт, олон улсын гэрээ, тусгай нөхцөл хамаарах эсэхийг тухайн гүйлгээгээр тогтооно.
| Орлогын төрөл | Хувь | Гол үндэслэл |
|---|---|---|
| Эрхийн шимтгэл, ногдол ашиг, хүүгийн ердийн ангилал | 10% | 18.6.1-18.6.3, 20.2.1; тусгай 5%-ийг ялгана |
| Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсан, шилжүүлсэн орлого | 2% | 18.6.4, 20.2.2; нийт дүнгийн суурь |
| Эд мөнгөний хонжворт сугалааны хожил | 40% | 18.6.5, 20.2.3 |
| Төлөөний газраас толгой этгээдэд шилжүүлсэн ашиг | 20% | 18.6.6, 20.2.4 |
| Монголд байрладаггүй этгээдийн холбогдох орлого | 20% | 18.6.8, 18.13, 20.2.4; гэрээ ба тусгай нөхцөл |
| Нээлттэй арилжаалах үнэт цаасны шаардлага хангасан хүү, ногдол ашиг | 5% | 20.2.5; үнэт цаас гаргагч ба тусгай зөвшөөрлийн хязгаар |
| Банк, санхүүгийн байгууллагын татсан зээл, өрийн хэрэгслийн хүү | 5% | 20.2.6 |
| Оюуны өмчийн эрх борлуулсан орлого | 5% | 20.2.8 |
| Шаардлага хангасан программ хангамжийн эрх, серверийн түрээсийн гадаад төлбөр | 5% | 20.2.9; үндсэн үйл ажиллагаа ба зориулалт |
Хүснэгтийн “хүү 10%” гэсэн мөрийг банкны бүх гүйлгээнд автоматаар хэрэглэхгүй. Тусгай 5%, чөлөөлөлт, оршин суугчийн нөхцөл, гэрээний эрх өөр үр дүн гаргаж болно. Татварын кодын лавлахыг орлогын нэрээс гадна заалт, нөхцөл, хүчинтэй хугацаатай холбоно.
Бараа борлуулалтын мөнгө орсон өдөр, падаан бичсэн өдөр, бараа хүлээлгэн өгсөн өдөр зөрж болно. Санхүүгийн орлогыг тухайн тайлагналын стандартын хяналт шилжих болон гүйцэтгэлийн нөхцөлөөр үнэлнэ. Татварын орлого, НӨАТ-ын үүрэг үүсэх мөчийг тус тусын хуулиар тогтооно. Банкны орлогоор бүх тайланг шууд бэлтгэх нь урьдчилгаа, зээл, өмчийн орлого, авлагын төлөлтийг борлуулалттай хольдог.
Арван хоёрдугаар сард 110 саяын урьдчилгаа авч, барааг дараа оны нэгдүгээр сард хүргэх гэрээ байгуулжээ. Санхүүгийн бүртгэлд гүйцэтгэл хийгдээгүй бол гэрээний өр төлбөр бүртгэх асуудлыг үнэлнэ. НӨАТ-ын үүргийг үүнээс тусад нь шалгана. Урьдчилгаа орсон үед НӨАТ үүссэн нөхцөлд санхүүгийн орлого дараа үед хүлээн зөвшөөрөгдсөн ч татварын тайлангийн борлуулалттай хугацааны зөрүү үүсэж болно. Зөрүүг гэрээ бүрээр тайлбарлах нь хяналтын гол ажил юм.
Худалдан авагч 11 саяын барааг буцааж, анхны борлуулалт 10 саяын суурь, 1 саяын НӨАТ-тай байсан гэж үзье. Буцаалтыг хүчинтэй баримтаар баталгаажуулсны дараа Дт Борлуулалтын буцаалт 10 сая, Дт НӨАТ-ын өглөг 1 сая, Кт Авлага 11 сая гэсэн залруулга хийнэ. Бараа агуулахад буцаж орсон бол өртгийн бичилтийг мөн залруулна. Зөвхөн авлагыг багасгаад орлого, НӨАТ, барааны хөдөлгөөнийг орхивол гурван өөр бүртгэл зөрнө.
Үнийн дараах урамшуулал нь анхны борлуулалтын үнийг бууруулсан тохиролцоо юу, эсвэл худалдан авагчийн сурталчилгааны үйлчилгээний төлбөр үү гэдгийг гэрээ ба гүйцэтгэлээр шийднэ. Нэрийг нь “бонус” гэж бичсэнээр татварын агуулга тогтохгүй. Үйлчилгээний төлбөр бол гүйцэтгэлийн нотолгоо, нийлүүлэгчийн баримт, суутгалын үүрэг зэрэг нэмэлт асуудал гарна.
Гадаад валютаар илэрхийлсэн авлага, өглөгийн анхны бүртгэл ба дараагийн ханшийн өөрчлөлтийг тусдаа хөтөлнө. Нэхэмжлэхийн үнийг анхны гүйлгээний ханшаар бүртгээд төлөлтийн үед үүссэн зөрүүг валютын олз, гарзад ангилна. Татварын зорилгоор тухайн ханшийн зөрүүг хэрхэн хүлээн зөвшөөрөх, ямар ханш хэрэглэхийг хуулийн шаардлагаар нягтална. Банкны худалдах ханш, гаалийн тооцооны ханш, санхүүгийн тайлангийн ханш өөр зорилготой байж болно.
Жишээнд 10,000 ам.долларын үйлчилгээний өглөгийг 3,500 төгрөгийн ханшаар 35 саяд бүртгээд 3,550 төгрөгийн ханшаар төлбөл 0.5 саяын ханшийн гарз гарна. Гэрээний нийт үнэ өөрчлөгдөөгүй тул үүнийг 0.5 саяын нэмэлт үйлчилгээ авсан мэт баримтжуулахгүй. Суутгах татварын суурь, үүсэх өдөр, тайлагнах ханшийг гадаад төлбөрийн ажлын хуудсанд тусад нь тогтооно.
Мөнгө шилжээгүй гүйлгээнд татварын үүрэг байхгүй гэж үзэж болохгүй. Бараа солилцсон, ажил үйлчилгээгээр өр төлсөн, хөрөнгийг үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн үед талуудын өгсөн, авсан зүйл, үнэлгээ, өмчлөл шилжсэн өдөр, хамааралтай талын нөхцөлийг тогтооно. Санхүүгийн үнэ цэнэ болон татварын үнэлгээг тусад нь нотолно.
Бартерын хоёр талыг нэг цэвэр дүнгээр хаахын өмнө тус бүрийн нийлүүлэлт, НӨАТ, өртөг, суутгалын үүргийг тооцно. Жишээлбэл, 22 саяын НӨАТ-тай бараагаар үйлчилгээний өр төлсөн бол 22 саяыг шууд “өр хаалт” гэж бичээд барааны орлого, өртөг, НӨАТ-ыг орхиж болохгүй. Харилцан тооцооны акт нь бараа, үйлчилгээний анхан шатны баримтыг нөхөхгүй.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 8-12, 18; НӨАТ-ын тухай хууль 7-10; санхүүгийн орлогын хувьд IFRS 15-ын холбогдох шаардлага.
Санхүүгийн бүртгэлд зардал болсон бүхэн татварын хасалт болохгүй. ААНОАТ-ын 13.1-ийн нөхцөлийг хамтад нь шалгах шаардлагатай: тайлант үед хамаарах, татвар ногдох орлого олох үйл ажиллагаатай шууд холбоотой, бодитоор гарсан, шаардлагатай баримтаар баталгаажсан, тухайн татвар төлөгч төлсөн эсвэл төлөхөөр тайлагнасан байх зэрэг. Үүнээс гадна тусгай хязгаар, хориг байж болно.
Цахим төлбөрийн баримт байгаа нь зардлын бизнесийн зорилгыг дангаар батлахгүй. Захирлын хувийн амралтын зардал компанийн нэр дээр баримттай байсан ч орлого олох үйл ажиллагаатай холбоогүй байж болно. Харин ажил хүлээн авсан, төлбөр дараа сард гарах үйлчилгээ нь аккруэл зарчим ба баримтын нөхцөл хангасан бол төлөгдөөгүй гэдгээр шууд хасагдахгүй болгохгүй.
Гэрээ → ажил хүлээн авалтын акт буюу хүргэлтийн баримт → нэхэмжлэх ба шаардлагатай цахим баримт → төлбөр буюу өглөг → бүртгэл → татварын тохируулга. Энэ холбоонд нэг баримт дутсан бол ямар нөхцөл нотлогдохгүй байгааг тодорхойлно. Мэргэжлийн дүгнэлтэд “баримтгүй тул хасахгүй” гэж бичихдээ дутуу баримт, холбогдох нөхцөлийг нэрлэвэл үндэслэлтэй болно.
Санхүүгийн зардалд 60 саяын зөвлөх үйлчилгээ, 12 саяын гэрээний үүрэг биелүүлээгүй торгууль, 8 саяын захирлын хувийн хэрэглээ оржээ. Зөвлөх үйлчилгээний гэрээ, тайлан, хүлээн авалт, төлбөрийн баримт бүрэн бөгөөд үйл ажиллагаатай холбоотой гэж өгөгдсөн. Татварын хувьд 60 саяыг хасах боломжийг хуулийн нөхцөлөөр батална; торгууль 12, хувийн хэрэглээ 8-ыг нэмэгдүүлэх тохируулгад оруулна. Хувийн хэрэглээ нь ажилтны шууд бус орлого эсэх, суутгал үүсэх эсэхийг мөн тусад нь үнэлнэ.
Хандив, зээлийн хүү, төлөөллийн зардал, даатгалын нөөц зэрэгт тусгай дүрэм бий. Ерөнхий баримтын шаардлага хангасан нь тусгай хязгаарыг хүчингүй болгохгүй. Хуулийн чөлөөлөгдөх орлоготой холбоотой зардлыг татвар ногдох орлогоос хасах асуудлыг мөн ялгана.
Зардлын татварын үнэлгээг гурван шаттай хийнэ. Эхний шатанд ажил гүйлгээ бодитоор болсон, байгууллагад хамаарах эсэхийг тогтооно. Хоёр дахь шатанд санхүүгийн бүртгэлд тухайн үед зардал уу, хөрөнгө үү гэдгийг шийднэ. Гурав дахь шатанд татварын хасалтын нөхцөл, хугацаа, хязгаарыг хэрэглэнэ. Эхний хоёр шатыг алгасаж баримт дээр татварын код тавих нь үндсэн алдааг засахгүй.
Байгууллага ирэх жилийн даатгалд 24 сая төлсөн бол төлбөр гарсан гэдгээр бүхэлд нь энэ жилийн зардалд оруулахгүй. Хамрах хугацаагаар урьдчилж төлсөн хөрөнгө ба зардлыг хуваарилна. Харин арван хоёрдугаар сард бүрэн гүйцэтгэсэн 24 саяын үйлчилгээний төлбөрийг нэгдүгээр сард хийх нь өөр нөхцөл. Үйлчилгээ, баримт, өглөг бодитой бол аккруэл бүртгэлийн асуудал үүснэ. Татварын тайлангийн хасалтыг холбогдох хуулийн нөхцөлөөр давхар үнэлнэ.
| Нөхцөл | Санхүүгийн бүртгэл | Татварын шинжилгээ |
|---|---|---|
| Ирээдүйн 12 сарын үйлчилгээ | Урьдчилж төлсөн хөрөнгө, хугацааны зардал | Тайлант үед хамаарах хэсгийг тогтооно |
| Ашиглах чадварыг нэмэгдүүлсэн сайжруулалт | Хөрөнгийн өртөгт нэмэх боломжтой | Элэгдлийн суурь, ангиллыг шалгана |
| Ердийн засвар | Зардлын шалгуураар үнэлнэ | Орлоготой холбоо, баримт, хязгаар |
| Хувийн хэрэглээ | Авлага, шууд бус орлого эсвэл өөр ангилал | Хасагдах зардал гэж шууд үзэхгүй |
| Торгууль, алданги | Үүрэг үүссэн нөхцөлөөр бүртгэнэ | Хуулийн хасагдахгүй ангиллыг шалгана |
Зээлийн гэрээ байгаа нь хүүгийн бүх зардлыг татварт хасах эрх өгдөггүй. Зээлийн зориулалт, бодит санхүүжилт, хүүгийн тооцоо, харилцан хамаарал, өр ба хөрөнгийн бүтэц, хуулийн тусгай хязгаарыг хамтад нь үнэлнэ. Холбоотой талын зээлийн хүүгийн зах зээлийн түвшин ба хасах дээд хэмжээ хоёр тусдаа шалгалт юм.
Хүүгийн бүртгэлд зээл бүрийн эхний үлдэгдэл, нэмэгдсэн болон төлсөн үндсэн дүн, хүү бодох хоног, гэрээний хувь, валют, суутгал, капиталжуулсан хэсгийг харуулна. Зээлийн үндсэн төлбөрийг зардалд, хүүг үндсэн өрийн бууралтад андуурч бүртгэвэл санхүүгийн тайлан болон татварын суурь зэрэг алдагдана. Татварын хасалтад зөвшөөрөөгүй хэсгийг бүхэлд нь түр зөрүү гэж үзэлгүй, дараагийн үед ашиглах эрх байгаа эсэхийг тогтооно.
Хандивын төлбөрийг зар сурталчилгааны үйлчилгээний нэрээр баримтжуулснаар агуулга нь өөрчлөгдөхгүй. Бодит сурталчилгаа, үйлчилгээний үр дүн, хүлээн авагчийн үүрэг байгаа эсэхийг шалгана. Хуулийн тусгай хөнгөлөлтөд хамруулах бол зорилго, хүлээн авагч, хувь хэмжээний хязгаар, баталгаажуулах баримтыг тусад нь бүрдүүлнэ.
Ажилтны хоол, унаа, орон байр, сургалтын зардалд байгууллагын хэрэгцээ ба ажилтны хувийн өгөөж давхар байж болно. Компанид хасагдах зардал мөн эсэх, ажилтанд шууд бус орлого үүсэх эсэх, НӨАТ-ын хасалт зөвшөөрөгдөх эсэхийг тус бүр шийднэ. Нэг татварын хасалт зөвшөөрөгдсөнөөр бусад татварын үүрэг арилдаггүй.
Байгууллагын зардалд ажилтны мэргэжлийн сургалт 8 сая, захирлын гэр бүлийн аялал 12 сая, гэрээний үүрэг биелүүлээгүй торгууль 5 сая, баримт бүрэн ердийн засвар 20 сая орсон. Сургалт нь тухайн ажлын шаардлагатай шууд холбоотой бөгөөд татварын бүх нөхцөл хангасан гэж үзье. Санхүүгийн ангилал зөв, бусад хязгааргүй нөхцөлд татварын нэмэгдүүлэх тохируулга 17 сая. Хувийн аяллын ХХОАТ, авлага эсвэл өөр ангиллын асуудлыг тусад нь шийдвэрлэнэ. Үүнийг зөвхөн “хасагдахгүй” гэж тэмдэглээд дуусгах нь хангалтгүй.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 13-16; ХХОАТ-ын тухай хууль 11, 18; НӨАТ-ын тухай хууль 14.
Санхүүгийн элэгдэл нь хөрөнгийн өртгийг ашиглах хугацаанд системтэй хуваарилах бөгөөд ашиглахад бэлэн болсон үе, үлдэх үнэ, хэрэглээний хэв маягтай холбоотой. Татварын элэгдэл нь ААНОАТ-ын 17 дугаар зүйлийн ангилал, хугацаа, эхлэх огноогоор тодорхойлогдоно. Үндсэн хөрөнгө худалдан авахад төлсөн НӨАТ-ын хасалт нь НӨАТ-ын хуулийн тусдаа зохицуулалт юм.
2026 оны ердийн жишээнд үйлдвэрлэлийн машин, тоног төхөөрөмжийн татварын хугацаа 10 жил; компьютер, дагалдах тоног төхөөрөмж, программ хангамжийн хугацаа 2 жил; бусад хөрөнгийн хугацаа 10 жил гэж 17.1-д заасан ангиллыг хэрэглэнэ. Барилгын хугацаа тусгай зөвшөөрөлтэй салбар ба бусад этгээдэд ялгаатай; өөр сонголт, хөнгөлөлттэй заалт байж болох тул бүх барилгад нэг хугацаа хэрэглэхгүй.
Үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийг 2026 оны 6 дугаар сарын 15-нд 120 саяар эзэмшиж, мөн өдөр ашиглахад бэлэн болгосон. Нөхөн авах НӨАТ-ыг уг өртөгт оруулаагүй. Санхүүгийн ашиглах хугацаа 5 жил, үлдэх үнэ 0; кейсийн бодлогоор сарын элэгдлийг 7 сараас эхэлнэ. Татварын элэгдэл дараагийн сарын эхний өдрөөс, 10 жилээр тооцогдоно. Тусгай хөнгөлөлтгүй.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн сая төгрөг |
|---|---|---|
| Санхүүгийн элэгдэл | 120 ÷ 5 × 6/12 | 12 |
| Татварын элэгдэл | 120 ÷ 10 × 6/12 | 6 |
| Татварын ашгийн нэмэгдүүлэх тохируулга | 12 − 6 | 6 |
| Дансны үнэ | 120 − 12 | 108 |
| Татварын суурь | 120 − 6 | 114 |
Дансны үнэ татварын сууриас 6 саяар бага тул хасагдах түр зөрүү үүснэ. Ирээдүйн ашигтай холбоотой хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл болон буцах үеийн хувь 10% гэж өгөгдвөл хойшлогдсон татварын хөрөнгө 0.6 сая. Хувь, хөнгөлөлтийн үр нөлөөг бодит нөхцөлд дахин үнэлнэ.
Дахин үнэлгээний нэмэгдлийг татварын элэгдлийн сууринд шууд нэмж болохгүй. Засвар ба сайжруулалтын ангилал, хөрөнгө борлуулсан үеийн үлдэгдэл, ашиглалтаас гарсан хөрөнгийн тооцоог тусдаа шалгана.
Хөрөнгө бүрт анхны өртөг, нөхөн авах болон авахгүй НӨАТ, ашиглахад бэлэн болсон огноо, санхүүгийн ашиглах хугацаа, татварын ангилал, элэгдэл эхлэх сар, нэмэлт сайжруулалт, борлуулалт, дансны үлдэгдлийг хөтөлнө. Санхүүгийн ба татварын элэгдлийг нэг талбарт хадгалбал аль арга өөрчлөгдсөнийг мөрдөхөд хүндрэлтэй. Өмнөх жилийн татварын суурийг дахин тооцох шаардлага гарвал хөдөлгөөний түүх зайлшгүй хэрэгтэй.
Нөхөн авах НӨАТ-ыг хөрөнгийн өртөгт оруулж, мөн НӨАТ-ын хасалтаар давхар ашиглах нь хөрөнгийн болон татварын хоёр бүртгэлийг зэрэг өсгөнө. Харин нөхөн авах эрхгүй татвар тухайн хөрөнгийн өртөгт хамаарах бол дангаар татварын авлага үүсгэхгүй. Өртөг тодорхойлох шийдвэр нь дараагийн бүх жилийн элэгдэлд нөлөөлнө.
Тоног төхөөрөмжийг хэвийн ажиллуулах ээлжит засвар болон хүчин чадлыг нь нэмэгдүүлэх шинэчлэл өөр агуулгатай. Сэлбэгийн үнэ өндөр гэдэг ганц шалтгаанаар бүх зардлыг хөрөнгө болгохгүй, бага дүнтэй гэдгээр автоматаар зардал ч болгохгүй. Хүлээгдэж буй үр өгөөж, ашиглах хугацаа, сольсон хэсгийн үлдэгдэл, байгууллагын материаллаг байдлын бодлогыг үнэлнэ. Татварын ангиллыг санхүүгийн шийдвэрээс тусад нь баталгаажуулна.
Үйлдвэрийн машинд 30 саяын шинэ удирдлагын систем суурилуулж хүчин чадал нэмэгдсэн гэж үзвэл шинэчлэлийн өртөг, ашиглах хугацаа, өмнөх эд ангийн үлдэгдлийг тогтооно. Хэрэв 30 саяыг санхүүгийн зардалд шууд оруулсан бол татварын тохируулга хийхээс өмнө санхүүгийн алдааг засах шаардлагатай байж болно. Татварын ажлын хуудас нь буруу санхүүгийн бүртгэлийг байнгын байдлаар халхлах хэрэгсэл биш.
Хөрөнгө борлуулсан үед борлуулалтын үнэ, хуримтлагдсан элэгдэл, дансны үнэ, татварын үлдэгдэл, НӨАТ, орлогын татварын тусгай ангиллыг зэрэг тооцно. Ашиглалтаас гаргасан боловч өмчлөл шилжээгүй хөрөнгө, бодитоор устгасан хөрөнгө, худалдах зорилгоор ангилсан хөрөнгө гурвыг нэгэн адил авч үзэхгүй.
Нөхцөлт жишээнд тоног төхөөрөмжийн дансны үнэ 70 сая, татварын суурь 60 сая, НӨАТ-гүй борлуулалтын үнэ 90 сая байг. Санхүүгийн олз 20 сая. Татварын нөхцөлөөр борлуулалтын орлогоос 60 саяын суурийг хасах эрхтэй гэж өгвөл татварын үр дүн 30 сая, ашгийн нэмэгдүүлэх тохируулга 10 сая. Өмнө үүссэн 10 саяын татвар ногдох түр зөрүү энэ гүйлгээгээр буцна. Борлуулалтын НӨАТ-ын 9 саяыг олзын тооцоонд оролцуулахгүй.
| Үзүүлэлт | Санхүүгийн дүн, сая | Татварын дүн, сая |
|---|---|---|
| Борлуулалтын суурь | 90 | 90 |
| Үлдэгдэл | 70 | 60 |
| Үр дүн | 20 | 30 |
| Тохируулга | 10 сая нэмэгдэнэ | Өмнөх түр зөрүү буцна |
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 17-18; НӨАТ-ын тухай хууль 7-14; IAS 16-ын өртөг, элэгдэл, данснаас хасалтын шаардлага.
2026 оны нийтлэг шатлалаар хуульд заасан тухайн төрлийн жилийн татвар ногдуулах орлого 6 тэрбум хүртэл бол 10%; түүнээс давбал 600 сая дээр 6 тэрбумаас давсан хэсгийн 25%-ийг нэмнэ. Энэ нь бүх орлогын төрөлд нэгэн адил үйлчлэхгүй; тусгай хувьтай орлогыг ангилна.
ААНОАТ-ын 20.2.7-д заасан 300 сая хүртэлх жилийн татвар ногдох орлогын 1% нь нөхцөлтэй зохицуулалт. Хуулийн 22.1.1-22.1.3-т заасан хасагдах салбарууд, харилцан хамаарал бүхий этгээдтэй холбоотой 22.3-ын нийлбэр тооцоо зэрэг нөхцөлийг шалгана. Борлуулалт 300 саяас бага гэсэн ганц өгөгдөл 1% хэрэглэх үндэслэл болохгүй.
| Нөхцөл | Тооцооны жишээ | Гол ялгаа |
|---|---|---|
| 20.2.7-ын бүх нөхцөл хангасан 200 саяын суурь | 200 × 1% = 2 сая | Хуулийн тусгай хувь хэрэглэнэ |
| 22.1-ийн бүх нөхцөл хангасан 1,000 саяын суурь | Ногдол 100; 90% хөнгөлөлт 90; эцсийн ачаалал 10 сая | Тайлагнах, төлөх, буцаан олголтын механизмыг мөрдөнө |
| Хөнгөлөлтөд хамрагдахгүй 8,000 саяын суурь | 600 + (8,000 − 6,000) × 25% = 1,100 сая | 2026 оны нийтлэг шатлал |
90 хувийн хөнгөлөлт нь бүх компанид урьдчилан 1% ногдуул гэсэн заавар биш. Татварын жилийн эцсийн нөхцөл, төлсөн татвар, буцаан олголтын журмыг шалгана. Санхүүгийн бүртгэлд хөнгөлөлтийн эрх, нөхөн авах боломжийн үндэслэлийг баримтжуулна.
Хялбаршуулсан горим нь өөрийн бүртгэл, хүсэлт, орлогын босго, хасагдах этгээдийн нөхцөлтэй. Түүнийг 20.2.7-ын 1%-тай ижил гэж үзэхгүй. Тооцооны нөхцөлд аль горим, аль суурь хэрэглэж байгааг тодруулж бичнэ. Номын ердийн бодлогууд тусгайлан заагаагүй бол хялбаршуулсан горимд хамаарахгүй.
Бага орлоготой компани бүр нэг хувийн татвартай гэж үзэх нь түгээмэл боловч гурван өөр механизм бий. 20.2.7 дахь тусгай хувь нь холбогдох татвар ногдуулах сууринд хэрэглэгдэнэ. 22.1 дэх хөнгөлөлт нь ерөнхий хувиар ногдуулсан татварын буцаалт, хөнгөлөлтийн нөхцөлтэй. 29 дүгээр зүйлийн хялбаршуулсан горим нь зардал хассан ашиг бус нийт үйл ажиллагааны орлогод суурилдаг. Сонголтыг зөвхөн эцсийн төлөх дүнгээр таньж болохгүй.
Шалгах дараалал нь татвар төлөгчийн эрх зүйн хэлбэр, өмнөх жилийн үзүүлэлт, горимд бүртгүүлсэн эсэх, хасагдах салбар, холбогдох орлогын төрөл, харилцан хамааралтай этгээдийн нийлбэр тооцоо, тайлагнах үүрэг байна. Компанийн салбарын код бодит үйл ажиллагаатай тохирохгүй бол кодоор нь хөнгөлөлт олгох дүгнэлт хийхэд хангалтгүй.
А компани 40 саяын нийт үйл ажиллагааны орлоготой, 30 саяын зардалтай бөгөөд хялбаршуулсан горимд хууль ёсоор бүртгэлтэй гэж үзье. Татвар 40 × 1% = 0.4 сая. Б компани яг ижил орлого, зардалтай боловч ердийн горимын 20.2.7-ийн бүх нөхцөл хангасан бол 10 саяын суурь × 1% = 0.1 сая. Хоёул “1%” боловч суурь өөр тул дүн адилгүй.
Энэ харьцуулалт хялбаршуулсан горим үргэлж ашиггүй гэсэн дүгнэлт биш. Баримтжуулалт, захиргааны зардал, НӨАТ-ын статус, өсөлтийн төлөв, алдагдал, хуульд заасан хамрах хүрээ нөлөөлнө. Хуулийн нөхцөл хангаагүй горимыг татвар багасгах зорилгоор сонгох боломжгүй.
Хөнгөлөлт эдлэх эрх тодорхой болсон эсэх, мөнгө буцаан авах нөхцөл, төлөлтийн шаардлага, хасагдах үйл ажиллагааг баримтжуулна. Ногдлыг бүхэлд нь багасгасан бичилт хийхээс өмнө тайлангийн механизмтай нь уялдуулна. Санхүүгийн тайланд нөхөн авах авлага хүлээн зөвшөөрөх бол хууль зүйн эрх болон нөхөн авах боломжийг нотолно.
Жилийн эцсийн шалгуур хангасан эсэх нь эргэлзээтэй байхад улирлын бүх татварыг нэг хувиар тооцож төлбөрөө багасгах нь өр үүсгэж болно. Хөнгөлөлтийн дүн, ногдол, төлөлт, буцаан авах авлагыг дөрвөн тусдаа хэмжигдэхүүнээр хянах нь энэ эрсдэлийг бууруулна.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 20.2.7, 22.1-22.3, 29.
Санхүүгийн тайлангийн алдагдал нь татварын баталгаажсан алдагдалтай тэнцэх албагүй. Татварын хуулиар зөвшөөрөх зардал, орлогын тохируулгыг хийсний дараа татварын алдагдал тодорхойлогдоно. ААНОАТ-ын 19.2-т харьяалах татварын албаар баталгаажсан алдагдал, дараалсан дөрвөн жилийн хугацаа, тухайн жилийн татвар ногдуулах орлогын 50 хувийн хязгаарын шаардлага бий. 19.3-ын хасагдахгүй үлдэгдэлтэй холбоотой зохицуулалтыг хамт уншина.
Тухайн жилд ашиглах эрх нь баталгаажсан алдагдал 180 сая. Алдагдал хасахаас өмнөх татвар ногдуулах орлого 260 сая. 50%-ийн дээд хэмжээ 130 сая учир энэ жилийн хасалт 130 саяас ихгүй. Хасалтын дараах суурь 130 сая. Кейсийн компани 1% болон 90% хөнгөлөлтийн хасагдах салбарт ажилладаг, нийтлэг 10% хэрэглэнэ гэвэл татвар 13 сая.
Алдагдлын 50 саяын үлдэгдлийг “заавал дараа жил хасна” гэж шууд дүгнэж болохгүй. Алдагдал үүссэн он, дөрвөн жилийн хугацаа, 19.3-ын нөлөө, баталгаажуулалт ба холбогдох журмыг шалгана. Энэ жишээ зөвхөн тухайн жилийн зөвшөөрөх хасалтыг тооцсон.
| Үүссэн он | Баталгаажсан дүн | Ашиглах хугацаа | Энэ жилийн хасалт |
|---|---|---|---|
| Бодлогын өгөгдлөөр | Татварын баталгаатай дүн | Хуулийн хугацаагаар | Орлого ба хязгаараар тооцно |
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлт бүрийг тусдаа хуудсаар хөтөл: ямар заалт, ямар орлого, ямар хугацаа, ямар баримт, давхар эдлэх хориг бий эсэх. Компанийн бүртгэлтэй газар, бодит үйл ажиллагаа, ажилтны шимтгэлийн төлөлт зэрэг нөхцөлтэй орон нутгийн хөнгөлөлтийг зөвхөн хаягаар шийдэхгүй.
Алдагдал бүрт үүссэн жил, санхүүгийн алдагдал, татварын тохируулга, татварын баталгаажсан алдагдал, ашигласан хэмжээ, ашиглах хугацаа, хүчингүй болох нөхцөлийг бүртгэнэ. Алдагдалтай тайлан илгээсэн нь дангаараа шилжүүлэх бүх нөхцөл биелснийг нотлохгүй. Татварын байгууллагын баталгаажуулалт болон хуулийн хязгаарыг дагана.
Хуучин алдагдал ашиглах үед эхлээд тухайн жилийн алдагдал хасахаас өмнөх татвар ногдуулах орлогыг гаргана. Дараа нь зөвшөөрөх дээд хэмжээг тооцож, баталгаажсан эрхтэй харьцуулна. Санхүүгийн ашигт 50% тавих нь буруу суурь сонгосон хэрэг болно. Татварын тохируулга хийсний дараах үзүүлэлт хэрэглэнэ.
| Ажлын хуудасны мөр | Жишээ, сая | Тайлбар |
|---|---|---|
| Алдагдал хасахаас өмнөх орлого | 400 | Татварын тохируулга хийгдсэн |
| Хуулийн 50%-ийн хязгаар | 200 | 400 × 50% |
| Энэ жил ашиглах эрхтэй баталгаажсан алдагдал | 150 | Хугацаа, нөхцөл бүрэн |
| Энэ жилийн хасалт | 150 | Хоёр дүнгийн бага |
| Хасалтын дараах суурь | 250 | 400 - 150 |
Хэрэв эрхтэй алдагдал 260 сая байсан бол энэ жилийн хасалт 200 саяас ихгүй. Үлдсэн 60 саяын цаашдын эрхийг 19.3 болон тухайн алдагдалд хамаарах хугацааны нөхцөлөөр шийдвэрлэнэ. Тооцооны үлдэгдэл байгаа нь хууль зүйн эрх заавал үлдсэн гэсэн үг биш.
Алдагдлыг татварын тайланд шилжүүлэх эрхтэй байх, түүнээс хойшлогдсон татварын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөх хоёр тусдаа шийдвэр. Эхнийх нь татварын хууль, хоёр дахь нь санхүүгийн тайлагналын нөхцөлтэй. Ашиглах хугацаанд татвар ногдуулах ашиг хүрэлцэхгүй бол бүх алдагдлын татварын нөлөөг хөрөнгө болгохгүй.
Баталгаажсан 100 саяын алдагдлаас хугацаа дуусахаас өмнө 60 саяыг ашиглах боломжтой гэж хангалттай нотолсон, буцах хувь 10% гэж өгвөл хүлээн зөвшөөрөх татварын хөрөнгө 6 сая. 4 саяыг нэмэлт хөрөнгө болгоогүй нь алдагдал бүртгэлээс устсан гэсэн үг биш. Хүлээн зөвшөөрөөгүй хэсгийг хяналтын бүртгэлд үлдээж, шинэ нотолгоо гарвал дахин үнэлнэ.
Чөлөөлөгдөх орлогыг ашгаас хасахын зэрэгцээ түүнтэй холбоотой зардлыг хэрхэн авч үзэхийг шалгана. Зөвхөн орлогыг бууруулаад түүнийг олоход гарсан зардлыг татвар ногдох орлогоос хэвээр хасвал татварын ашиг дутна. Хамтын зардалтай үед шууд хамааруулж болох хэсгийг эхэлж ялгаад үлдсэн хэсгийг үндэслэлтэй аргачлалаар хуваарилна.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль 16.1.7, 19, 21-22; IAS 12-ын ашиглаагүй алдагдлын татварын хөрөнгийн шаардлага.
ААНОАТ-ын 19.3 нь дараалсан дөрвөн жилийн хугацаанд хасагдаагүй үлдсэн алдагдал болон тухайн жилийн 19.2-ын хязгаараас хэтэрсэн дүнг цаашид хасахгүй байх зохицуулалттай. Иймээс ажлын хүснэгтэд тоон үлдэгдэл гарсан бүрийг ирээдүйн ашиглах эрх гэж тэмдэглэхгүй. Хасах эрхгүй болсон дүнг тусдаа баганад шилжүүлж, хойшлогдсон татварын хөрөнгөд үзүүлэх нөлөөг үнэлнэ.
ААНОАТ-ын тайлангийн гол эх нь орлого, өртөг, зардлын дэлгэрэнгүй бүртгэл болон татварын тохируулгын ажлын хуудас юм. Нийт орлого, нийт зардал, татварын өмнөх ашиг гэсэн гурван дүн эхлээд санхүүгийн тайлантай нийцнэ. Дараа нь чөлөөлөгдөх болон тусгай хувьтай орлого, хасагдахгүй зардал, түр зөрүү, алдагдлыг холбогдох хавсралтаар салгана.
ТТ-02-ын “төлбөл зохих албан татвар” нь компанийн өөрийн урьдчилгааг хассан банкнаас шилжүүлэх үлдэгдэлтэй заавал тэнцэхгүй. Маягтын ногдол ба татварын дансны тооцоог хооронд нь холбох тусдаа тулгалт хэрэгтэй. Урьдчилгаа төлөлтийг бусдад суутгуулсан татварын талбарт оруулбал ногдол болон төлөлт давхар буурч болно.
Хэвлэгдсэн маягтын мөрийн дугаар өөрчлөгдсөн тохиолдолд эхлээд талбарын утга, хавсралтын холбоос, тооцооны томьёог тулгана. Дараах кейст заасан мөрийн нэр, дугаар нь дурдсан албан маягтын хүрээнд хэрэглэгдэнэ. Байгууллагын тайланг хүргүүлэхдээ тухайн тайлант үед хүчинтэй батлагдсан хувилбарыг сонгоно.
Зохиомол байгууллагын 2025 оны татвар ногдуулах орлого 2.2 тэрбум ₮; хялбаршуулсан горимгүй тул хагас жилийн тайлан гаргана. НББ-ийн ашигт гэрээний үүрэг зөрчсөнөөс төлсөн 50 саяын торгууль зардал, Засгийн газрын бондын 20 саяын хүүгийн орлого аль хэдийн орсон. Бусад тусгай хувь, хөнгөлөлт, чөлөөлөлт, түр зөрүү, шилжүүлсэн алдагдал, гадаад татварын хасалтгүй. Орлого, зардлыг НББ-д өмнө нь бүртгэсэн; доорх журнал нь одоогийн татварын хэсэг. 470 саяын удирдлага/борлуулалтын зардал, 2,500 саяын өртөг нь хасалтын шаардлага хангасан; торгуулийг үндсэн бус зардалд ангилсан.
| Ажлын баримт | Үзүүлэлт | Дүн (₮) |
|---|---|---|
| Борлуулалтын бүртгэл | Ердийн дотоодын борлуулалт; НӨАТ-гүй орлого | 5,000,000,000 |
| Х-01 · ЗГ-ын бонд, хүүгийн мэдээ | Чөлөөлөгдөх хүү; 21.1.1; холбоотой зардалгүй | 20,000,000 |
| Өртгийн бүртгэл | Борлуулалтын өртөг; хасалтын шаардлага хангасан | 2,500,000,000 |
| Зардлын дэлгэрэнгүй | Удирдлага, борлуулалтын ердийн зардал; хасалтын шаардлага хангасан | 470,000,000 |
| Н-01 · гэрээ, торгуулийн тооцоо, төлөлт | Гэрээний үүрэг зөрчсөн торгууль; НББ-д үндсэн бус зардал; татварт 16.1.3-аар хасагдахгүй | 50,000,000 |
| Орлогын тайлан | 5,020 сая нийт орлого − 3,020 сая нийт зардал = татварын өмнөх ашиг | 2,000,000,000 |
| Банк + татварын данс | 01–06 сарын өөрийн урьдчилгаа; эхний үлдэгдэл 0 | 180,000,000 |
| Үзүүлэлт | Томьёо / баримт | Дүн (₮) |
|---|---|---|
| Нийт орлого | 5,000,000,000 + 20,000,000 | 5,020,000,000 |
| Нийт зардал | 2,500,000,000 + 470,000,000 + 50,000,000 | 3,020,000,000 |
| Татварын өмнөх ашиг | Санхүүгийн орлогын тайлан | 2,000,000,000 |
| Байнгын нэмэх зөрүү | СТ-30 мөр 3 → мөр 2; хасагдахгүй торгууль | 50,000,000 |
| Байнгын хасах зөрүү | СТ-30 мөр 6 → мөр 5; чөлөөлөгдөх бондын хүү | 20,000,000 |
| Татварын суурь | 2,000,000,000 + 50,000,000 − 20,000,000 | 2,030,000,000 |
| Ногдуулсан татвар | 2,030,000,000 × 10% | 203,000,000 |
| Төлөх үлдэгдэл | 203,000,000 − 180,000,000 | 23,000,000 |
| Гүйлгээ | Дебет | Кредит | Дүн, төгрөг |
|---|---|---|---|
| 01–06 сарын урьдчилгаа | ААНОАТ-ын урьдчилгаа | Банк | 180,000,000 |
| Хагас жилийн татвар | Орлогын татварын зардал | ААНОАТ-ын өглөг | 203,000,000 |
| Урьдчилгааг хаах | ААНОАТ-ын өглөг | ААНОАТ-ын урьдчилгаа | 180,000,000 |
| Үлдэгдэл төлөх | ААНОАТ-ын өглөг | Банк | 23,000,000 |
| Талбар | Дүн | Холбоо ба тайлбар |
|---|---|---|
| ХМ-02(1) · чөлөөлөгдөх орлого | 20,000,000 ₮ | Баримт: ЗГ-ын бондын хүү → ТТ-02 мөр 2; СТ-30 мөр 6. |
| ХМ-02(2) · нийтлэг хувьтай орлого | 5,000,000,000 ₮ | Баримт: борлуулалтын бүртгэл → ТТ-02 мөр 5/6. |
| ХМ-02(3) · А / Б / В хэсэг | Нийт 3,020 сая; хасагдах 2,970 сая; хасагдахгүй 50 сая ₮ | Баримт: өртөг 2,500 + удирдлага/борлуулалт 470 + торгууль 50 сая. Торгуулийг Б хэсэгт хасагдах зардлаар оруулахгүй. |
| СТ-30 · мөр 1 / 2 / 3 / 5 / 6 | 2 тэрбум / 50 сая / 50 сая / 20 сая / 20 сая | Мөр 2, 5 нь нийлбэр; давхар тооцохгүй. |
| СТ-30 · мөр 9 / 10–12 / 13 | 2.03 тэрбум / 0 / 2.03 тэрбум | Байнгын хоёр зөрүү; энэ жишээнд түр зөрүү 0. |
| ТТ-02 · 1 · Нийт орлогын дүн (2+3+4+5) | 5,020,000,000 ₮ | Нийлбэр: 5,000 саяын борлуулалт + 20 саяын чөлөөлөгдөх хүү. |
| ТТ-02 · 2 · Татвараас чөлөөлөгдөх орлого | 20,000,000 ₮ | Баримт: ХМ-02(1), бондын хүүгийн мэдээ; СТ-30-ын бууралтад мөн холбоно. |
| ТТ-02 · 3 · Тусгай хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлого | 0 ₮ | Энэ жишээнд байхгүй. |
| ТТ-02 · 4 · Бусад орлогын дүн | 0 ₮ | Энэ жишээнд байхгүй. |
| ТТ-02 · 5 · Нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдох орлого | 5,000,000,000 ₮ | Нийлбэр: ХМ-02(2) ба мөр 6; чөлөөлөгдөх хүү орохгүй. |
| ТТ-02 · 6 · Бараа, ажил, үйлчилгээний борлуулалтын орлого | 5,000,000,000 ₮ | Баримт: борлуулалтын бүртгэл, ХМ-02(2). |
| ТТ-02 · 7–16 · Бусад дэлгэрэнгүй орлогын мөрүүд | 0 ₮ | Энэ жишээнд холбогдох орлого байхгүй. |
| ТТ-02 · 17 · Нийт зардлын дүн (18+19+20) | 3,020,000,000 ₮ | Нийлбэр: 2,500 + 470 + 50 сая. Хасагдахгүй торгууль НББ-ийн зардалд орсон. |
| ТТ-02 · 18 · Борлуулалтын өртөг | 2,500,000,000 ₮ | Баримт: өртгийн бүртгэл, ХМ-02(3) А/Б. |
| ТТ-02 · 19 · Удирдлагын болон борлуулалтын үйл ажиллагааны зардал | 470,000,000 ₮ | Баримт: хасалтын шаардлага хангасан зардал, ХМ-02(3) А/Б. |
| ТТ-02 · 20 · Үндсэн бус үйл ажиллагааны зардал | 50,000,000 ₮ | Баримт: торгуулийн тооцоо, ХМ-02(3) А/В. Татварын суурьд буцааж нэмнэ. |
| ТТ-02 · 21 · Татвар төлөхийн өмнөх ашиг, алдагдал (1−17) | 2,000,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 22 · Татварын өмнөх ашгийг нэмэгдүүлэх дүн (СТ-30 нэмэгдүүлэх зөрүү) | 50,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 23 · Татварын өмнөх ашгийг бууруулах дүн (СТ-30 бууруулах зөрүү) | 20,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 24 · Татвар ногдуулах орлогын дүн (21+22−23), СТ-30 мөр13 | 2,030,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 25 · Сайн дурын даатгалын хураамжийн хэтрэлт, СТ-30 мөр20 | 0 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 26 · Зохицуулагдсан татвар ногдуулах орлого (24+25) | 2,030,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 27 · Өмнөх жилүүдээс шилжүүлэн тооцсон алдагдал | 0 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 28 · Нийтлэг хувь хэмжээгээр татвар ногдуулах орлого (26−27) | 2,030,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 29 · Нийтлэг хувь хэмжээгээр ногдуулсан татвар | 203,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 30 · 22.5-д заасан хөнгөлөлт | 0 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 31 · Нийтлэг хувь хэмжээгээр төлбөл зохих татвар (29−30) | 203,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 51 · Тусгай хувь хэмжээгээр ногдуулсан татвар | 0 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 52 · Бусдад суутгуулсан татвар; өөрийн урьдчилгаа төлөлт биш | 0 ₮ | Бусдад суутгуулсан татвар 0. Өөрийн төлсөн 180 саяын урьдчилгааг энд оруулахгүй. |
| ТТ-02 · 53 · Гадаад улсад төлсөн татвараас хасаж тооцох дүн | 0 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| ТТ-02 · 54 · Төлбөл зохих албан татвар (31+51−52−53) | 203,000,000 ₮ | Тооцоо: СТ-30 болон үндсэн тайлангийн нийлбэртэй тулгана; дүнг давхар нэмэхгүй. |
| Татварын дансны тусдаа тулгалт | 203,000,000 − 180,000,000 = 23,000,000 ₮ | ТТ-02 мөр 54 нь 203 сая хэвээр; төлөх үлдэгдэл нь 23 сая. |
| Шалгах зүйл | Тооцоо | Үр дүн |
|---|---|---|
| Суурийн тулгалт | 2,000 сая + 50 сая − 20 сая | 2,030 сая |
| Ногдол ↔ журнал | 203 сая − 203 сая | Зөрүү 0 |
| Төлөхөөс өмнөх өглөг | 0 + 203 сая − 180 сая | 23 сая |
| Үлдэгдэл төлсний дараа | 23 сая − 23 сая | 0 |
СТ-30-д Н-01-ийг 16.1.3, Х-01-ийг 21.1.1-тэй холбо. Холбоотой зардал, түр зөрүү, бусад тохируулга энэ жишээнд 0; бодит байгууллагын түр зөрүүний хойшлогдсон татварыг тусдаа тооцно.
ТТ-02, СТ-30 болон холбогдох хавсралтын нийлбэрийг тулгаад 2026.07.20-ны дотор I хагас жилийн тайлангаа илгээ.
Татварын дансанд туссан урьдчилгаа 180 саяыг баталгаажуулж, 25.2-ын улирлын тооцоогоор үлдсэн 23 саяыг 2026.07.20-ны дотор төл. Төлсний дараа урьдчилгаа, өглөг хоёулаа 0 болсон эсэхийг тулга.
Ногдол 200 сая гарвал 50 саяын нэмэх ба 20 саяын хасах тохируулгыг орхигдуулсан эсэхийг шалга. Урьдчилгаа татварын дансанд өөр хугацаанд орсон бол төлөлтийн баримтыг залруулж баталгаажуул; нотолгоогүйгээр дүнг шууд багасгахгүй.
Эх: ААНОАТ-ын хууль, 13, 18–20, 25–26; ТТ-02 нөхөх заавар; 2021 А/68 өөрчлөлт; 2024 А/216 хавсралтын өөрчлөлт; СТ-30 албан маягт; ТТ-02 үндсэн маягт
НӨАТ нь компанийн ашгаас тооцдог татвар биш. НӨАТ ногдох борлуулалтын сууринд татвар тооцож, хуулиар зөвшөөрөх худалдан авалтын татварыг хасаж төлөх дүн гаргана. 2026 оны үндсэн хувь 10%. Экспортын болон бусад хуульд заасан 0 хувьтай ажил гүйлгээний нөхцөл, нотолгоо тусдаа; “гадаад харилцагчтай” гэсэн ганц шалтгаан 0 хувь хэрэглэхэд хангалтгүй.
0 хувьтай борлуулалт нь татвар ногдох хэлцэл боловч хувь нь тэг. Чөлөөлөгдөх борлуулалт нь хуулийн чөлөөлөлтийн хүрээнд бөгөөд түүнтэй холбоотой оролтын НӨАТ-ын хасалтын үр дагавар өөр байж болно. Хоёрыг нэг мөрөнд нийлүүлбэл хасалтын тооцоо буруу болно.
НӨАТ орсон үнэ 11,000,000 төгрөг бол суурь = 11,000,000 ÷ 1.10 = 10,000,000; НӨАТ = 1,000,000. Нийт үнийн 10%-ийг авбал 1,100,000 болж татварыг хэтрүүлнэ. НӨАТ багтсан үнийн татварын хэсгийг нийт үнэ × 10/110 гэж бас тооцож болно.
| Бичилт | Дебет төгрөг | Кредит төгрөг |
|---|---|---|
| Авлага | 11,000,000 | 0 |
| Борлуулалтын орлого | 0 | 10,000,000 |
| НӨАТ-ын өглөг | 0 | 1,000,000 |
Борлуулалтын орлогод төсөвт шилжүүлэх НӨАТ-ыг оруулахгүй. Барааны өртгийн бичилт дээрхээс тусдаа хийгдэнэ. Буцаалт, үнийн хөнгөлөлт, гэрээний өөрчлөлтийн үед анхны баримттай холбож НӨАТ ба орлогын залруулгыг хийнэ.
2026 онд заавал бүртгүүлэх босгын борлуулалтыг 50 саяар шалгана. Босгод орох ба орохгүй орлого, үндсэн хөрөнгийн борлуулалт, чөлөөлөгдөх хэлцлийн тусгай заалтыг ялгана. Үүрэг үүссэн этгээд ажлын 10 өдрийн дотор бүртгүүлэх өргөдөл гаргах 6.1-ийн шаардлагатай. Бүртгүүлээгүй гэдгээр өмнө үүссэн татварын үүрэг алга болохгүй.
НӨАТ-ын бүртгэлд баримтын огноо, дугаар, худалдан авагч, татварын статус, НӨАТ-гүй үнэ, хувь, татвар, нийт үнэ, буцаалтын холбоосыг хадгална. 10%, 0%, чөлөөлөгдөх, НӨАТ-ын хамрах хүрээнээс гадуурх гүйлгээг тусдаа кодлоно. Эдгээрийг бүгдийг “татваргүй” гэж нэг кодод оруулбал тайлангийн хасалтын харьцаа, буцаан олголт, орлогын тулгалт алдагдана.
НӨАТ суутган төлөгчийн бүртгэлд орох үед өмнөх бараа материал, хөрөнгийн үлдэгдэл, төлбөрийн баримт, хасалтын эрхийн асуудлыг тусад нь шийдвэрлэнэ. Бүртгэлд орсон өдрөөр өмнөх бүх худалдан авалтын НӨАТ-ыг автоматаар хасах эрх үүссэн гэж үзэж болохгүй. Мөн бүртгэлээс гарах нь үлдэгдэл хөрөнгө, бараа, өмнөх хасалттай холбоотой залруулга шаардаж болно.
Гэрээнд “үнэ 10 сая” гэж бичээд НӨАТ багтсан эсэхийг тодорхойлоогүй бол нийлүүлэгч ба худалдан авагчийн хооронд маргаан үүснэ. Нийлүүлэгч татварыг нэмж нэхэмжлэх эрхгүй бол 10 саяын дотроос НӨАТ-ыг салгах шаардлага гарч, бодитоор авах орлого багасна. Иймээс үнэ, татвар, өөрчлөлтийн нөхцөлийг гэрээнд тодорхой болгох нь татварын төлөвлөлтийн энгийн боловч үр дүнтэй арга юм.
НӨАТ багтсан 33 саяын үнэ нь 30 саяын орлого, 3 саяын татвар. Харин НӨАТ-гүй 33 саяын үнэ нь 3.3 саяын татвар, 36.3 саяын нийт авлага үүсгэнэ. Хоёр гэрээний ялгаа 3.3 саяын татвар нэмсэн эсэхээр хязгаарлагдахгүй; байгууллагын цэвэр орлого 3 саяар ялгаатай байна.
Эх: НӨАТ-ын тухай хууль 4-6, 9-14.
Худалдан авалтын баримт дээр НӨАТ бичигдсэн нь шууд хасалт хийх бүрэн үндэс биш. НӨАТ ногдох үйл ажиллагаатай холбоо, нийлүүлэгч ба баримтын шаардлага, хасагдахгүй ангилал, үндсэн хөрөнгийн хасалтын хугацааг шалгана. Чөлөөлөгдөх ба татвар ногдох үйл ажиллагаанд хамт ашигласан оролтыг холбогдох журмаар хуваарилна.
Бүх борлуулалт нь 10%-ийн НӨАТ-тай. НӨАТ-гүй борлуулалт 80 сая, шаардлага хангасан ердийн барааны худалдан авалт 45 сая, НӨАТ 4.5 сая. Бусад хасагдах оролт 1 сая. Эхний үеэс шилжсэн баталгаатай хасалтын үлдэгдэл 0.8 сая. Буцаалт, суутган төлөх импортын үйлчилгээ, тусгай хязгаар байхгүй.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн сая төгрөг |
|---|---|---|
| Борлуулалтын НӨАТ | 80 × 10% | 8.0 |
| Худалдан авалтын хасалт | 4.5 + 1.0 | 5.5 |
| Өмнөх үеийн хасалтын үлдэгдэл | Баталгаажсан дүн | 0.8 |
| Төлөх НӨАТ | 8.0 − 5.5 − 0.8 | 1.7 |
Худалдан авалтын бичилт Дт Бараа 45, Дт НӨАТ-ын авлага 4.5, Кт Өглөг 49.5. Хаалтын үед зөвшөөрөгдсөн НӨАТ-ын авлагыг гаралтын өглөгтэй тулгана. Нэг дансаар цэвэр үлдэгдэл хөтөлдөг эсэхээс шалтгаалан техникийн хаалтын бичилт өөр байж болох ч төлөх 1.7 саяын үр дүн адил байна.
НӨАТ-ын 14.1.5-д барилга байгууламжийн оролтын татварыг 10 жил, тоног төхөөрөмжийнхийг 5 жилээр хувь тэнцүүлэн хасах, бусад тодорхой хөрөнгийг шууд хасах зохицуулалт бий. 12 саяын тоног төхөөрөмжийн НӨАТ-ыг бүхэлд нь худалдан авсан сард хасах гэж яарахгүй. Кейсээр хасалтын нөхцөл бүрдсэн, 60 сарын хуваарилалт эхэлсэн гэж өгвөл сарын хасалт 12 ÷ 60 = 0.2 сая. Эхлэх сар, бодит ашиглалт, хасагдахгүй нөхцөлийг журамтай тулгана.
Холимог үйл ажиллагаанд эхлээд татвар ногдох борлуулалтад шууд хамаарах худалдан авалт, чөлөөлөгдөх борлуулалтад шууд хамаарах худалдан авалт, хоёуланд нь ашиглагдах хамтын оролтыг ялгана. Бүх оролтыг нэг хувь хэмжээгээр хуваарилах нь шууд хамааруулах боломжтой гүйлгээг буруу үнэлж болно. Хуваарилалтын арга нь холбогдох хууль, журамд нийцсэн байх ёстой.
Нөхцөлт жишээнд татвар ногдох үйл ажиллагааны шууд оролтын НӨАТ 2 сая, чөлөөлөгдөх үйл ажиллагааных 1 сая, хамтын зардлынх 3 сая байг. Кейсийн нөхцөлөөр хамтын оролтын 60%-ийг хасах эрхтэй бол зөвшөөрөх хасалт 2 + 3 × 60% = 3.8 сая. Хасагдахгүй хэсэг 1 + 3 × 40% = 2.2 сая. 6 саяын нийт оролт хоёр хэсгийн нийлбэртэй таарна.
Үндсэн хөрөнгийн хугацаагаар хасах татварыг ердийн барааны оролтоос тусдаа бүртгэнэ. Хөрөнгө бүрийн нийт НӨАТ, хасалт эхлэх сар, хасах хугацаа, сарын дүн, өмнө хассан дүн, үлдэгдэл, ашиглалтын өөрчлөлтийг харуулсан хуваарь байгуулна. Хөрөнгийг борлуулах, зориулалтыг өөрчлөх, бүртгэлээс гарах үед үлдэгдлийн эрхийг дахин үнэлнэ.
| Тоног төхөөрөмжийн хуваарь | Дүн, сая | Тайлбар |
|---|---|---|
| Нийт нөхцөл хангасан оролтын татвар | 12.0 | Кейсийн өгөгдөл |
| Хасах хугацаа | 60 сар | Тухайн хөрөнгийн нөхцөлөөр |
| Сарын хасалт | 0.2 | 12 / 60 |
| Эхний зургаан сарын хасалт | 1.2 | 0.2 × 6 |
| Үлдэгдэл | 10.8 | 12 - 1.2 |
Нөхөн авах эрхтэй боловч хугацаагаар хасах НӨАТ нь өнөөдөр бүхэлд нь тайлангийн хасалт болохгүй. Санхүүгийн толилуулгад нөхөгдөх хугацааг авч үзнэ. НӨАТ-ын үлдэгдлийг хойшлогдсон орлогын татвар гэж нэрлэх нь буруу: хоёр хөрөнгө өөр хууль, өөр тооцооны үндэстэй.
Худалдан авалтын 0.6 саяын НӨАТ-ыг хассан боловч дараа нь хувийн хэрэглээний зардал болох нь тогтоогджээ. Эхлээд анхны санхүүгийн ангилал, НӨАТ-ын хасалт, ажилтны орлого эсвэл авлага үүсэх эсэхийг тогтооно. НӨАТ-ын авлагыг бууруулах бичилт хийсэн нь өмнөх тайланг залруулах шаардлагыг орлохгүй. Ногдол, алданги, торгуулийн асуудлыг тус тусад нь үнэлнэ.
Эх: НӨАТ-ын тухай хууль 14-16; НӨАТ-ын хасалт, буцаан олголт, бүртгэлийн журам.
Борлуулалтын падааны НӨАТ-ын нийлбэр, ерөнхий дэвтрийн гаралтын НӨАТ, тайлангийн ногдол гурав таарах ёстой. Худалдан авалтын хувьд бүх падааны татвар шууд хасалт болохгүй тул хасагдахгүй, хугацаагаар хасах, хуваарилах хэсгийн тайлбар хэрэгтэй. Иймээс “падаан ба тайлан зөрсөн” гэдэг нь заавал алдаа биш; тайлбаргүй зөрүү нь эрсдэл юм.
НӨАТ-ын өглөгийн хаалтын тэгшитгэл: эхний өглөг + гаралтын татвар + нэмэгдүүлэх залруулга - зөвшөөрөх хасалт - бууруулах залруулга - төлөлт = эцсийн өглөг. Хэрэв авлагын үлдэгдэлтэй бол тэмдгийн бодлогоо тогтвортой хэрэглэнэ. Өглөг, авлагыг ээлжилж эерэг тоогоор оруулах нь хүснэгтийн томьёонд алдаа үүсгэдэг.
Журналын гаралтын НӨАТ 5 сая, тайлангийнх 4.8 сая байв. 2.2 саяын НӨАТ-тай буцаалт тайланд орсон боловч журналд ороогүй бол зөрүүний 0.2 сая тайлбарлагдана. Буцаалтын баримт, бараа хүлээн авалт, авлагын бууралтыг баталгаажуулж журналд залруулна. Харин бодит буцаалтгүй, зөвхөн баримт цуцлагдсан бол асуудлыг илүү гүнзгий шалгах шаардлагатай.
Барааны худалдаа эрхэлдэг компани НӨАТ суутган төлөгчөөр бүртгэлтэй. Зөвхөн 10%-ийн дотоодын барааны худалдаа; импорт, экспорт, чөлөөлөлт, буцаалт, үндсэн хөрөнгө байхгүй. Худалдан авалт нь хасалтын бүх шаардлага хангасан, төлбөр ба падаан баталгаажсан. Эхний НӨАТ-ын үлдэгдэл 0.
Мөрийн зураглалд ТЕГ-ын 2020 оны А/03 тушаалын нийтэлсэн ТТ-03а хүснэгтийг баримталсан: төлөх эцсийн дүн 65, буцаан авах эцсийн дүн 66 дугаар мөр. Нөхөх зааврын дугаарлалтаас ялгаатай хэсэгт хүснэгтийн мөрийн нэр ба тооцооны агуулгыг хэрэглэнэ. Энэ кейсийн хяналтын тэнцэтгэл нь гаралтын 1,000,000-аас зөвшөөрсөн оролтын 600,000-ыг хассан 400,000 төгрөг. Цахим тайланд өөр хувилбарын дугаар харагдвал энэ нэр, эх баримтын холбоо, тэнцэтгэлээр тулгана.
| Сургалтын баримт | НӨАТ-гүй | НӨАТ | Нийт / тулгах эх |
|---|---|---|---|
| Б-001 · борлуулалт | 10,000,000 | 1,000,000 | 11,000,000 · падаан + борлуулалтын бүртгэл |
| ХА-001 · бараа худалдан авалт | 6,000,000 | 600,000 | 6,600,000 · падаан + орлогын баримт + төлөлт |
| Банкны хуулга | — | — | Борлуулалт орсон 11,000,000; нийлүүлэгчид төлсөн 6,600,000 |
| Үзүүлэлт | Томьёо | Дүн (₮) |
|---|---|---|
| Борлуулалтын суурь | 11,000,000 ÷ 1.10 | 10,000,000 |
| Гарах НӨАТ | 10,000,000 × 10% | 1,000,000 |
| Хасагдах НӨАТ | ХА-001-ийн баталгаажсан НӨАТ | 600,000 |
| Төлөх НӨАТ | 1,000,000 − 600,000 | 400,000 |
| Гүйлгээ | Дебет | Кредит | Дүн, төгрөг |
|---|---|---|---|
| ХА-001 | Бараа материал | Нийлүүлэгчийн өглөг | 6,000,000 |
| ХА-001 | НӨАТ-ын авлага | Нийлүүлэгчийн өглөг | 600,000 |
| Нийлүүлэгчид төлөх | Нийлүүлэгчийн өглөг | Банк | 6,600,000 |
| Б-001 | Худалдан авагчийн авлага | Борлуулалтын орлого | 10,000,000 |
| Б-001 | Худалдан авагчийн авлага | НӨАТ-ын өглөг | 1,000,000 |
| Орлого хүлээн авах | Банк | Худалдан авагчийн авлага | 11,000,000 |
| НӨАТ-ын сарын хаалт | НӨАТ-ын өглөг | НӨАТ-ын авлага | 600,000 |
| Төсөвт төлөх | НӨАТ-ын өглөг | Банк | 400,000 |
| Талбар | Дүн | Холбоо ба тайлбар |
|---|---|---|
| ТТ-03а · 1 · Тухайн сарын нийт борлуулалтын орлого | 10,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 3 · НӨАТ ногдох бараа ажил үйлчилгээний нийт борлуулалт | 10,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 4 · НӨАТ ногдох бараа борлуулсны орлого | 10,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 5 · Дотоодын зах зээлд борлуулсан барааны борлуулалтын орлого | 10,000,000 ₮ | Тулгах: падаан/хавсралтаас татсан дүнг давхар гараар нэмэхгүй. |
| ТТ-03а · 25 · Тухайн сарын НӨАТ ногдох дотоодын бараа ажил үйлчилгээний орлого | 10,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 26 · Ногдуулсан татвар (25×10%) | 1,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 31 · Тухайн сард ногдуулсан НӨАТ-ын нийт татвар | 1,000,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 33 · НӨАТ-тай худалдан авсан БАҮ-ний дүн (суурь НӨАТ-гүй) | 6,000,000 ₮ | Тулгах: падаан/хавсралтаас татсан дүнг давхар гараар нэмэхгүй. |
| ТТ-03а · 35 · Дотоодын зах зээлээс худалдан авсан БАҮ-нд төлсөн дүн (НӨАТ-гүй) | 6,000,000 ₮ | Тулгах: падаан/хавсралтаас татсан дүнг давхар гараар нэмэхгүй. |
| ТТ-03а · 42 · Худалдан авсан БАҮ-нд төлсөн НӨАТ-ын нийт дүн | 600,000 ₮ | Тулгах: падаан/хавсралтаас татсан дүнг давхар гараар нэмэхгүй. |
| ТТ-03а · 43 · Хасагдахгүй НӨАТ | 0 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 49 · Тухайн сард хасагдах НӨАТ-ын дүн (42−43) | 600,000 ₮ | Нийлбэр/тооцоо: эх баримт, хавсралттай тулгана. |
| ТТ-03а · 56 · Тухайн сард төлбөл зохих НӨАТ (31+52) | 1,000,000 ₮ | Хасалтын өмнөх гарах татвар 1 сая; эцсийн төлөх дүн 400,000 ₮-ийг нэрээр нь тулгана. |
| ТТ-03а · 57 · Тухайн сард буцаан авах НӨАТ (49+55) | 600,000 ₮ | Энэ нь хасалтын 600,000 ₮; банканд буцаан олгох зөвшөөрөл биш. |
| ТТ-03а · 65 · Эцсийн тооцоогоор төлбөл зохих НӨАТ | 400,000 ₮ | А/03 тушаалын нийтэлсэн хүснэгтийн 65 дугаар мөр. Энэ кейст 1,000,000 - 600,000 = 400,000. |
| Шалгах зүйл | Тооцоо | Үр дүн |
|---|---|---|
| Падаан ↔ журнал | 1,000,000 − 600,000 | 400,000 |
| Тайлан ↔ өглөг | 400,000 − 400,000 | Зөрүү 0 |
| Төлөлтийн дараах өглөг | 0 + 400,000 − 400,000 | 0 |
07 сарын падаан, борлуулалт, худалдан авалтын бүртгэлийн мэдээллээ татварын тайлангийн системд тулга. Автоматаар татсан дүнг гараар дахин нэмж давхардуулахгүй.
ТТ-03а-ийн сонгосон хугацаа 2026.07 мөн эсэх, нийлбэр ба хавсралтын зөрүү 0 эсэхийг шалгаад эрх бүхий хэрэглэгчээр илгээнэ.
2026.08.10-ны дотор 400,000 ₮ төлж, банкны баримт болон татварын дансанд туссан төлөлтийг хадгал. Илгээсэн төдийгөөр төлсөнд тооцохгүй.
Хасалт 600,000-аар дутвал ХА-001-ийн регистр, хугацаа, падааны төлөв, хасалтын зориулалтыг шалга. Өглөг 1,000,000 хэвээр бол 600,000-ын хаалтын бичилт хийгдсэн эсэхийг шалга. Илүү төлөлтийг автомат буцаалт гэж бүртгэхгүй.
Эх: НӨАТ-ын тухай хууль, 9, 11, 14, 16; ТТ-03а маягт ба нөхөх заавар
Импортын барааны татварыг нэхэмжлэхийн үнэд ганц хувь үржүүлж дуусгахгүй. Гаалийн үнэлгээ, тээвэр ба даатгалын нөхцөл, тарифын ангилал, гарал үүсэл, чөлөөлөлт, онцгой албан татвар байгаа эсэхийг тогтооно. Импортын НӨАТ-ын суурь нь хуульд заасан гаалийн үнэ болон холбогдох татваруудаар тодорхойлогдоно.
Гаалийн баталгаажсан үнэ 100 сая. Энэ бодлогод тарифын ангилалд тохирох гаалийн татвар 5%, импортын НӨАТ 10%, онцгой татваргүй гэж өгсөн. 5% нь бүх импортын барааны нийтлэг хувь гэж ойлгож болохгүй.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн сая төгрөг |
|---|---|---|
| Гаалийн татвар | 100 × 5% | 5 |
| Импортын НӨАТ-ын суурь | 100 + 5 | 105 |
| Импортын НӨАТ | 105 × 10% | 10.5 |
| Гааль дээр төлөх хоёр татвар | 5 + 10.5 | 15.5 |
Хасалт хийх эрхтэй НӨАТ-ыг барааны өртөгт нэмж болохгүй. Кейсийн барааны өртөг 105 сая, НӨАТ-ын авлага 10.5 сая байна. Харин НӨАТ нөхөн авах эрхгүй бол холбогдох тайлагналын стандартын дагуу өртөг эсвэл зардалд шингээх асуудлыг авч үзнэ.
Экспортын 0%-ийн эрхийг гаалийн мэдүүлэг, хилээр гарсан нотолгоо, гэрээ, үйлчилгээний бодит хэрэглээ болон хуулийн нөхцөлөөр батална. Гадаадад мөнгө шилжсэн эсвэл валютын орлого орсон гэдэг нь дангаараа экспортын 0% биш.
Гадаад үйлчилгээ худалдан авахад хоёр тусдаа асуулт тавина: Монгол эх үүсвэртэй орлогод орлогын албан татвар суутгах уу; Монголд хэрэглэх үйлчилгээний НӨАТ суутган төлөх үү. Давхар татварын гэрээ нь орлогын татварт нөлөөлж болох ч НӨАТ-ын үүргийг автоматаар арилгахгүй. Суутгасан НӨАТ-ын хасалтын эрхийг тусад нь шалгана.
Импортлогч, экспортлогч болон тухайн гаалийн горимоор татвар төлөх үүрэг хүлээсэн этгээд.
Гаалийн үнэ, эсвэл биет тоо хэмжээ. Гаалийн үнэ нь нэхэмжлэхийн үнэтэй үргэлж тэнцэхгүй; тээвэр, даатгал болон үнэлгээний тохируулгыг шалгана.
HS код, тариф, гарал үүсэл, олон улсын хэлэлцээр, горимоос хамаарна. “Бүх бараа 5%” гэж ерөнхийлөхгүй.
Зөвхөн жишээнд гаалийн үнэ 10 сая, тухайн барааны баталгаажсан тариф 5%, онцгой татваргүй гэж авъя. Гаалийн татвар 500 мянга; импортын НӨАТ (10 сая + 500 мянга) × 10% = 1.05 сая. Хил дээрх нийт татвар 1.55 сая ₮.
Буцаан авахгүй гаалийн татвар: Дт Бараа/үндсэн хөрөнгийн өртөг / Кт Гаалийн татварын өглөг.
Хасагдах импортын НӨАТ-ыг өртөгт давхар оруулахгүй; НӨАТ-ын авлагаар салгана.
Валютын ханш, хүргэлтийн нөхцөл, нэмэгдэх зардал, гарал үүслийн гэрчилгээг мэдүүлэгтэй тулга. Бараа материалын өртөг ба гаалийн үнэлгээний суурийг тусад нь тайлбарлах хүснэгттэй байлга.
Бүрдүүлэлтийн үеийн горим, баталгаа, төлбөрийн нөхцөлөөр. Гаалийн мэдүүлэг нь гол тулгах баримт.
Холбогдох эх: Гаалийн тариф, гаалийн татварын тухай (4–7, 9–20; 35–41 (ногдуулалт ба төлөлт)); Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай (4–6, 9, 11–16 дугаар зүйл).
Гаалийн үнэ нь нийлүүлэгчийн нэхэмжлэхтэй заавал тэнцэхгүй. Гэрээний хүргэлтийн нөхцөл, хил хүртэлх тээвэр, даатгал, худалдан авагчийн үнэ төлбөргүй өгсөн материал, эрхийн шимтгэл болон хуульд заасан бусад нэмэх, хасах тохируулгыг үнэлнэ. Нэг зардлыг нэхэмжлэхийн үнэд орсон эсэхийг шалгалгүй дахин нэмбэл гаалийн үнэ өснө. Харин тусад нь төлсөн шаардлагатай зардлыг орхивол татварын суурь дутна.
Хэлцлийн үнийн аргыг хэрэглэх нөхцөл хангаагүй үед гаалийн үнэлгээний дараагийн аргуудыг хуульд заасан дарааллаар авч үзнэ. Нягтлан бодогч энэ асуудлыг зөвхөн гаалийн зуучлагчид даатгалгүй, гэрээ, тээврийн нэхэмжлэл, төлбөр, хамааралтай талын мэдээллийг нийлүүлнэ. Мэдүүлэгт оруулсан үнэ ба санхүүгийн өртгийн зөрүүг тайлбарласан хүснэгт хадгална.
Барааны гадаад нийлүүлэгчийн үнэ 80 сая, хил хүртэлх тээвэр ба даатгал 20 сая, баталгаажсан гаалийн үнэ 100 сая байг. Тухайн барааны тариф 5%, онцгой татваргүй, НӨАТ 10%, НӨАТ бүрэн хасагдах эрхтэй гэж өгсөн. Гаалийн татвар 5 сая, импортын НӨАТ 10.5 сая. Хилээс агуулах хүртэлх нөхөн авах НӨАТ-гүй тээврийн зардал 3 сая бол барааны нийт өртөг 108 сая. Гаалийн үнэ 100 сая, өртөг 108 сая хоёр өөр зорилготой тоо юм.
| Өртгийн бүрэлдэхүүн | Дүн, сая | Хэрхэн бүртгэх |
|---|---|---|
| Гадаад нийлүүлэгчийн үнэ | 80 | Барааны өртөг |
| Хил хүртэлх тээвэр, даатгал | 20 | Барааны өртөг |
| Гаалийн татвар | 5 | Нөхөн авахгүй татвар, өртөг |
| Агуулах хүртэлх тээвэр | 3 | Шууд хамаарах өртөг |
| Импортын НӨАТ | 10.5 | Хасалтын эрхтэй авлага |
Тарифын ангиллыг худалдааны нэрээр бус барааны найрлага, зориулалт, техникийн шинжээр тогтооно. Нэг нийлүүлэгчийн “тоног төхөөрөмж” гэсэн нэртэй бараанууд өөр өөр кодтой байж болно. Гарал үүслийн хөнгөлөлт эдлэхэд барааг хаанаас ачуулсан ба хаана үйлдвэрлэсэн гэдгийг ялгана. Транзит улс нь заавал гарал үүслийн улс биш.
Түр оруулах, боловсруулах, агуулах, дахин экспортлох горимд хугацаа болон баталгааны нөхцөл чухал. Эхний бүрдүүлэлтээр татвар төлөөгүй нь үүрэг бүрмөсөн арилсан гэсэн үг биш. Горимын нөхцөл зөрчигдвөл татварын үүрэг үүсэх боломжийг хяналтын бүртгэлээр удирдана. Түр горимын барааг ердийн худалдааны бараанаас тусдаа тоолох нь гаалийн ба агуулахын бүртгэлийг холбодог.
Эх: Гаалийн тариф, гаалийн татварын тухай хууль 7-20, 35-41; НӨАТ-ын тухай хууль 9.1.1.
Хуулийн жагсаалтад орсон согтууруулах ундаа, тамхи, түлш, суудлын автомашин зэрэг бараа үйлдвэрлэх, импортлох этгээд.
Литр, ширхэг, тонн, автомашины хөдөлгүүрийн багтаамж, насжилт зэрэг хуулийн хүснэгтэд заасан үзүүлэлт.
Барааны төрөл болон хүчин төгөлдөр хүснэгтээр. Архи, тамхины үе шаттай тариф; түлшний Засгийн газрын тогтоол; автомашины нас, багтаамж, тэжээлийн төрлийг тусад нь шалгана.
Аргыг үзүүлэх нөхцөлт жишээ: 1,000 нэгж бүтээгдэхүүн × тухайн үед баталгаажсан 5,000 ₮/нэгж = 5 сая ₮. 5,000 ₮ нь зөвхөн тооцооны нөхцөлт тариф юм.
Буцаан авахгүй татварыг холбогдох хөрөнгийн өртөг/зардалд; эсрэг дансанд татварын өглөг бүртгэнэ.
Литр ба цэвэр спиртийн литр, тонн ба килограмм, үйлдвэрлэсэн он ба насжилтыг андуурч болохгүй. 2027 оноос хэрэгжих мөрийг одоогийн тарифтай хольж хэрэглэхгүй.
Импорт: гаалийн бүрдүүлэлтийн үед (8.1). Дотоодын үйлдвэрлэлийн спиртээс бусад бараа: сар бүрийн 25-ны дотор урьдчилан төлж, сарын тайланг дараа сарын 05-ны дотор (8.2–8.3). Спирт: борлуулснаас хойш ажлын 2 өдрийн дотор (8.4). Төлбөрт таавар, бооцоот тоглоомын 6.4, 6.5, 8.9 дэх хуучин зохицуулалт 2025.05.30-ны хуулиар хүчингүй болсон.
Түлшний тодорхой тохиолдол: ЗГ-ын 2026.08.05-ны №328 тогтоолд нэрлэсэн боомтуудаар импортлох бензин/дизелийн ОАТ 2026.08.06–2027.08.05-нд 0 ₮/тонн. Энэ нь тусдаа түлшний албан татвар, НӨАТ, гаалийн татварыг тэглээгүй. 2027 оны ТТ-05 маягтыг 2026 оны маягтаас тусад нь шалгана.
Холбогдох эх: Онцгой албан татварын тухай (4–8 дугаар зүйл); ЗГ-ын 2026 оны 328 дугаар тогтоол (Жагсаасан боомтууд; 2026.08.06–2027.08.05).
Онцгой албан татварын хувьд үнийн дүнгээс гадна литр, тонн, ширхэг, хөдөлгүүрийн багтаамж, үйлдвэрлэсэн он, согтууруулах агууламж зэрэг үзүүлэлт чухал. Борлуулалтын үнийг зөв бүртгэсэн ч хэмжих нэгж буруу бол татвар буруу гарна. Литр ба савны тоо, килограмм ба тонн, автомашины загварын он ба үйлдвэрлэсэн оныг сольж хэрэглэж болохгүй.
Онцгой татвар ногдох барааны бүртгэлийг бүтээгдэхүүний код, татварын ангилал, батлагдсан тарифын хүчинтэй хугацаагаар хөтөлнө. Үйлдвэрлэлийн гарц, агуулахын орлого, борлуулалт, буцаалт, технологийн хорогдол, үлдэгдэл таван үзүүлэлт биет хэмжээгээр таарах ёстой. Хорогдлыг татварын сууриас хасах эсэхийг зөвхөн дотоод акт бус хуулийн нөхцөлөөр шийднэ.
Гаалийн үнэ 100 сая, гаалийн тариф 5%, тухайн барааны тоо хэмжээ ба хүчинтэй тарифын дагуу онцгой татвар 20 сая, НӨАТ 10% гэж өгсөн. Гаалийн татвар 5 сая. НӨАТ-ын сууринд хуулийн дагуу гаалийн үнэ, гаалийн татвар, онцгой татвар орно гэж энэ кейст тогтоосон тул суурь 125 сая, НӨАТ 12.5 сая. Гааль дээрх нийт татвар 37.5 сая.
НӨАТ бүрэн хасагдах нөхцөлтэй бол барааны өртөг 125 сая, НӨАТ-ын авлага 12.5 сая байна. Нийт 137.5 саяыг бүхэлд нь барааны өртөгт оруулаад дараа нь НӨАТ-ыг хасвал өртөг хэтэрнэ. Онцгой татвар нөхөн авах, хасах тусгай нөхцөлтэй эсэхийг тухайн бараа болон үйл ажиллагаагаар дахин үнэлнэ.
| Алхам | Тооцоо, сая | Дүн, сая |
|---|---|---|
| Гаалийн татвар | 100 × 5% | 5 |
| Онцгой татвар | Кейсийн баталгаажсан ногдол | 20 |
| НӨАТ-ын суурь | 100 + 5 + 20 | 125 |
| НӨАТ | 125 × 10% | 12.5 |
| Нийт татвар | 5 + 20 + 12.5 | 37.5 |
Автомашины онцгой татварт нас, багтаамж, тэжээлийн төрөл зэрэг үзүүлэлтийг гэрчилгээ, үйлдвэрийн мэдээлэл, гаалийн мэдүүлэгтэй тулгана. Архи, тамхины татварт бүтээгдэхүүний тодорхойлолт, савлагаа, агууламжийн баталгаа шаардлагатай. Тарифыг тогтмол гараар бичсэн хүснэгтэд хадгалах бол эхлэх ба дуусах огноотой хувилбарын хяналт заавал хэрэгтэй.
Онцгой албан татварын 6.10-д импортолсон суудлын автомашины гаалийн үнийн 360 сая төгрөгөөс давсан хэсэгт 33%-ийн нэмэлт татвар ногдуулахаар заасан. Энэ нь нас, хөдөлгүүрийн багтаамжаар 6.3-ын хүснэгтээс сонгосон татварыг орлохгүй, түүн дээр нэмэгдэх тооцоо юм. Бүх гаалийн үнэд 33% үржүүлэхгүй.
Гаалийн үнэ 500 сая, тухайн автомашины 6.3-ын баталгаажсан татвар 10 сая гэж нөхцөлт жишээнд өгвөл нэмэлт татвар (500 - 360) × 33% = 46.2 сая. Нийт онцгой татвар 56.2 сая. Үүний дараа импортын НӨАТ-ын суурийг холбогдох гаалийн татвар болон бусад бүрэлдэхүүнтэй нь тогтооно. Автомашиныг байгууллагын хэрэгцээнд ашиглахад оролтын НӨАТ-ын хасагдахгүй ангилал үйлчлэх эсэхийг тусад нь шалгана.
Хуулийн 6.11-ийн хүснэгтэд импортын гаалийн үнээс янжуур болон түүнтэй адилтгах бусад тамхи 30%, дүнсэн болон түүнтэй адилтгах задгай тамхи 30%, үүнээс хамрын тамхи 20%-ийн татвартай. Биет нэгжид ногдох 6.1-ийн зохицуулалт болон 7.1.3-ын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хүрээг хамтад нь уншина. Үнийн хувийг биет нэгжийн тарифаар орлуулж болохгүй.
Электрон тамхи, шингэн, төхөөрөмж зэрэг бүтээгдэхүүнийг худалдааны нэрээр нь уламжлалт тамхитай адилтган дур мэдэн хувь тавихгүй. Бүтээгдэхүүний хуулийн ангилал, гаалийн код, шинээр батлагдсан өөрчлөлтийн хамрах хүрээ, хүчинтэй огноог тодорхойлно. Тамхины хяналтын хориг, зөвшөөрөл болон татварын ногдуулалт нь тусдаа боловч зэрэг хэрэгжих зохицуулалт юм.
Хуулийн 4.1.6, 5.1-ийн холбогдох мөр, 6.9-ийн өөрчлөлт 2027.01.01-нээс хэрэгжинэ. 100 мл-т агуулагдах чихэр, чихэр орлуулагч 0-5 грамм бол нэг литрийн тариф 0; 5 граммаас дээш бол 2027 онд 500 төгрөг, 2028 онд 525 төгрөг, 2029 оноос 550 төгрөг байна. Үйлдвэрлэлийн түүхий эдийн зориулалттай байгалийн өтгөрүүлсэн шүүс, нунтаг баяжмалын тайлбарын хүрээг тусад нь шалгана.
| Он | Хэмжээ, литр | Тариф, ₮/литр | Татвар, ₮ |
|---|---|---|---|
| 2027 | 10,000 | 500 | 5,000,000 |
| 2028 | 10,000 | 525 | 5,250,000 |
| 2029 | 10,000 | 550 | 5,500,000 |
Энэ өөрчлөлтийг 2026 оны борлуулалтад урьдчилан хэрэглэхгүй. Үйлдвэрлэгч бүтээгдэхүүний жор, лабораторийн шинжилгээ, савлагааны эзлэхүүн, борлуулалтын биет хэмжээг татварын кодтой холбоно. 100 мл-ийн агууламж ба нэг литрийн татварын нэгжийг андуурвал тооцоо арав дахин зөрөх боломжтой.
Эх: Онцгой албан татварын тухай хууль, 4.1.6, 5.1, 6.1, 6.3, 6.9-6.11, 7.1.3; мөрдөх огнооны тэмдэглэл.
Автобензин, дизелийн түлш үйлдвэрлэсэн буюу импортолсон этгээд. Шатахуун жижиглэн худалдаж авсан байгууллага импортлогчийн татварыг дахин ногдуулахгүй.
Үйлдвэрлэсэн, импортолсон түлшний тонн; автобензиний октаны ангилал.
Хуулийн 6 дугаар зүйл: 90 хүртэл октантай бензин 20,350 ₮/т; 90-ээс дээш октантай бензин 25,700 ₮/т; дизель 2,140 ₮/т.
100 тонн дизель × 2,140 ₮ = 214,000 ₮. Энэ нь зөвхөн түлшний албан татвар; гааль, онцгой, НӨАТ-ыг оруулаагүй.
Буцаан авахгүй татвар: Дт Түлш/барааны өртөг / Кт Холбогдох татварын өглөг.
Литрээрх агуулахын бүртгэлийг татварын тоннтой шилжүүлэхдээ баталгаатай нягт, хэмжилтийн баримт хэрэглэнэ.
Импортын татварыг орж ирснээс хойш хуанлийн 30 хоногт; улирлын тайланг дараа улирлын эхний сарын 20-нд. Дотоодын үйлдвэрлэлийн төлбөр дараа сарын 15-нд (8 дугаар зүйл).
Холбогдох эх: Автобензин, дизелийн түлшний албан татварын тухай (3–8 дугаар зүйл).
Автобензин, дизелийн түлшний албан татвар, онцгой албан татвар, гаалийн татвар, НӨАТ нь тусдаа эрх зүйн үндэстэй. Онцгой татварыг тодорхой боомт, хугацаанд тэг болгосон шийдвэр нь бусад татварыг хамтад нь тэглэхгүй. Импортлогч түлшний төрөл, октан, жин, боомт, мэдүүлгийн огноо, тарифын хүчинтэй хугацааг нэг мөрөөр холбоно.
Түлшийг литрээр худалдаж, тонн тутамд татвар тооцох нөхцөлд хэмжих нэгжийн хөрвүүлэлтийн эхийг баталгаажуулна. Нягт, температур, хэмжилтийн баримттай холбоотой зөрүүг дур мэдэн стандарт коэффициентоор арилгахгүй. Мэдүүлгийн жин, агуулахын орлого, борлуулалтын хэмжээг нэгжийн ялгаатай нь тулгана.
90-ээс дээш октантай 100 тонн бензин, 200 тонн дизель импортолсон гэж үзье. Тусдаа түлшний албан татварын бензиний дүн 100 × 25,700 = 2,570,000 төгрөг, дизелийнх 200 × 2,140 = 428,000 төгрөг, нийт 2,998,000 төгрөг. Энэ нь зөвхөн нэрлэсэн нэг төрлийн татварын тооцоо. Онцгой, гаалийн, НӨАТ-ын дүнг тус тусад нь гаргана.
Татварыг өртөгт шингээхдээ нэг ачилтад хамаарах дүнг бүтээгдэхүүний төрөл, хэмжээнд үндэслэн хуваарилна. Өөр тариф бүхий бензин ба дизелийн нийт татварыг литрийн нийлбэрт тэнцүү хуваах нь бүтээгдэхүүний өртөг, ашигт ажиллагааг гажуудуулж болно. Борлуулсан ба үлдсэн түлшинд өртөг зөв хуваарилагдсан эсэхийг сарын эцэст шалгана.
Цалингийн тооцоонд нийт цалин ба гарт олгох мөнгө ижил биш. Ажилтны заавал төлөх нийгмийн болон эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн зөвшөөрөгдөх дүнг татварын сууриас хасаж, ХХОАТ тооцоод цэвэр олголтыг тодорхойлно. Ажил олгогчийн өөрийн шимтгэл нь ажилтны цалингаас суутгах дүн биш, ажил олгогчийн тусдаа зардал.
2026 оны 14 ба 18 дугаар зүйлээр тодорхойлох тухайн төрлийн жилийн орлогын шатлал: 120 сая хүртэл 10%; 120-180 саяд 12 сая дээр 120 саяас давсан хэсгийн 15%; 180 саяас дээш бол 21 сая дээр 180 саяас давсан хэсгийн 20%. Эдгээрийг 2027 оны шинэ суурьтай хольж болохгүй.
Ажилтны нийт цалин 4,000,000 төгрөг. Энэ ажилтан, энэ сарын нөхцөлд ажилтны НДШ ба ЭМД нийлээд 11.5%, ажил олгогчийн нийлбэр 12.5%, шимтгэлийн суурийн дээд хэмжээ нөлөөлөхгүй гэж өгсөн. Ажил олгогчийн хувь нь эрсдэлийн ангилал зэрэг нөхцөлөөс хамаардаг тул 12.5%-ийг бүх байгууллагад хэрэглэхгүй. Сарын татварын суурь 3 саяас дээш учир 2026 оны сарын хөнгөлөлт 0 гэж энэ кейст үзэв.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн төгрөг |
|---|---|---|
| Ажилтны шимтгэл | 4,000,000 × 11.5% | 460,000 |
| ХХОАТ-ын суурь | 4,000,000 − 460,000 | 3,540,000 |
| Суутгах ХХОАТ | 3,540,000 × 10% | 354,000 |
| Цэвэр цалин | 4,000,000 − 460,000 − 354,000 | 3,186,000 |
| Ажил олгогчийн шимтгэл | 4,000,000 × 12.5% | 500,000 |
| Ажил олгогчийн нийт зардал | 4,000,000 + 500,000 | 4,500,000 |
Дт Цалингийн зардал 4,000,000; Кт Ажилтны шимтгэлийн өглөг 460,000; Кт ХХОАТ-ын өглөг 354,000; Кт Цалингийн өглөг 3,186,000. Дт Ажил олгогчийн шимтгэлийн зардал 500,000; Кт Шимтгэлийн өглөг 500,000. Төлөх үед холбогдох өглөгийг дебетлэж банкны дансыг кредитлэнэ.
Үндсэн цалин, нэмэгдэл, урамшуулал, шагнал, амралтын мөнгө, шууд бус өгөөжийг татварын ангиллаар шинжилнэ. Ажилтанд мөнгөөр олгоогүй байлаа ч түүний өмнөөс төлсөн хувийн зардал татварын орлого болох боломжтой. Үүний зэрэгцээ хуульд чөлөөлсөн нөхөн төлбөр, тэтгэмж, зардлын нөхөн олголтыг үндэслэлтэй ялгана. Бүх нөхөн олголтыг цалинд нэмэх, эсвэл бүгдийг чөлөөлөх хоёр туйл хоёулаа алдаа.
Ажилтны цалингийн дэлгэрэнгүйд ажилласан хугацаа, олголтын төрөл, шимтгэлийн суурь, ХХОАТ-ын суурь, хөнгөлөлт, урьдчилгаа, бусад зөвшөөрөгдсөн суутгал, цэвэр олголтыг тусдаа баганаар харуулна. Цалингийн урьдчилгаа нь татварын хөнгөлөлт биш; өмнө олгосон мөнгийг тооцоонд суутгаж байгаа хэрэг юм.
“Гарт 3 сая олгоно” гэсэн гэрээний нөхцөл нь нийт цалин 3 сая гэсэнтэй адилгүй. Шимтгэл, ХХОАТ, хөнгөлөлт, шатлал, дээд суурь нөлөөлдөг учир цэвэр дүнгээс нийт цалинг буцаан бодох тооцоо шаардлагатай. Нэг тогтмол коэффициентийг бүх ажилтанд ашиглахгүй. Суутгалын дээд суурь, шатлал солигдох заагт хэсэгчлэн бодох хэрэгтэй.
Энгийн нөхцөлт тооцоонд ажилтны шимтгэл 11.5%, ХХОАТ-ын сууринд шимтгэлийг хасдаг, татвар 10%, хөнгөлөлтгүй гэж өгвөл цэвэр цалин нь нийт цалин × 0.885 × 0.90 = нийт цалин × 0.7965. Гарт 3,186,000 төгрөг олгох нийт цалин 4,000,000 төгрөг болно. Бодит гэрээнд энэ нөхцөл бүрийг шалгаж байж коэффициент хэрэглэнэ.
Хоёр ажил олгогч тус бүр доод шатлалын суутгал хийсэн ч иргэний жилийн нийт орлого өндөр шатлалд хүрч болно. Орлогыг нэгтгэх, суутгуулсан татварыг нотлох, хөнгөлөлтийг давхар эдлээгүй эсэхийг шалгах шаардлагатай. Нэг байгууллагын дотор цалингаа хоёр дансанд хуваасан нь татварын хоёр тусдаа босго үүсгэхгүй.
Жилийн татвар ногдуулах орлого 150 сая, суутгуулсан татвар 15 сая гэж үзвэл хуульд хамаарах 2026 оны шатлалаар татвар 16.5 сая, зөрүү 1.5 сая. Суутгалын баримт, тайлангийн дүн зөв бол зөрүү нь сарын тооцоог бүхэлд нь буруу гэсэн үг биш; жилийн шатлалын нэгтгэлээс үүссэн байж болно.
2026 оны жилийн татвар ногдуулах цалингийн орлого 150 сая бол татвар 12 + (150 − 120) × 15% = 16.5 сая. 150 × 15% = 22.5 сая гэж бодох нь доод шатлалын хэсгийг буруу хувиар тооцсон алдаа. 210 сая бол 21 + (210 − 180) × 20% = 27 сая. Эдгээр өндөр орлогын жишээнд 23.1-ийн хөнгөлөлт байхгүй.
| Татвар ногдуулах жилийн орлого төгрөг | Хөнгөлөлт төгрөг |
|---|---|
| 0-6,000,000 хүртэл | 240,000 |
| 6,000,000-аас дээш 12,000,000 хүртэл | 216,000 |
| 12,000,000-аас дээш 18,000,000 хүртэл | 192,000 |
| 18,000,000-аас дээш 24,000,000 хүртэл | 168,000 |
| 24,000,000-аас дээш 30,000,000 хүртэл | 144,000 |
| 30,000,000-аас дээш 36,000,000 хүртэл | 120,000 |
| 36,000,000-аас дээш | 0 |
Энэ хөнгөлөлт зөвхөн хуулийн заасан орлогод хамаарна. Сар бүр хэрэглэхэд 25.5-ын дагуу суурь ба хөнгөлөлтийн хэмжээг 12-т хуваах зарчим үйлчилнэ. Есөн сарын өссөн дүнг бүтэн жилийн орлого мэт үзэж хөнгөлөлтийн шатлал сонгохгүй. Орлогын өөрчлөлт, олон ажил олгогч, бусад суутгалтай бол жилийн тулгалтыг шаардлагатай мэдээллээр хийнэ.
Үл хөдлөх эд хөрөнгө борлуулсны 17.1.1-ийн сууринд 21.2.1-ийн 2% хэрэглэх зохицуулалт бий. Үйл ажиллагааны, түрээсийн, хөрөнгө борлуулалтын, ногдол ашгийн орлогын суурь ижил биш. Түрээсийн бүх орлогод зардал хасахгүй 10% эсвэл бүх орлогод цалингийн шатлал хэрэглэнэ гэж ерөнхийлж болохгүй; 15-19 дүгээр зүйлд тухайн ангиллын суурийг шалгана.
Ажилласан жишээ. Хувь хүн үл хөдлөх хөрөнгөө 300 саяар борлуулсан, 17.1.1 ба 21.2.1-ийн 2%-ийн ердийн нөхцөлд хамаарна, чөлөөлөлтгүй гэж өгвөл татвар 6 сая. Анх 240 саяар авсан гэсэн өгөгдлөөр 60 саяын ашигт 2% тооцохгүй; бодлогод заасан нийт борлуулалтын суурь хэрэглэнэ.
Орлого хүлээн авсан хувь хүн татвар төлөгч; ажил олгогч, орлого олгогч нь хуулиар заасан тохиолдолд суутган төлөгч байна.
Цалин: хуульд зөвшөөрсөн НДШ, ЭМДШ-ийг хассан орлого. Түрээс, үйл ажиллагаа, хөрөнгө борлуулалт, хүү, ногдол ашиг бүр өөр суурьтай.
2026 оны цалин, шууд бус орлогын жилийн суурь: ≤120 сая ₮ — 10%; 120–180 сая — 12 сая + давсан хэсгийн 15%; >180 сая — 21 сая + давсан хэсгийн 20%. Бусад орлогын 2%, 5%, 10%, 20%, 40% болон хялбаршуулсан 1%-ийг орлогын төрөл, нөхцөлөөр хэрэглэнэ.
Жилийн татвар ногдуулах цалин 150 сая ₮: 120 сая × 10% + 30 сая × 15% = 16.5 сая ₮. Бүх 150 саяд 15% бодохгүй. Энэ жишээ нь НДШ/ЭМДШ хасагдсан суурь бөгөөд 23.1-ийн цалингийн хөнгөлөлт эдлэх хэмжээнээс давсан.
| Орлогын төрөл | Суурь ба хувь | Нягтлах зүйл |
|---|---|---|
| Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулах | Борлуулалтын нийт орлого × 2% (17.1.1, 21.2.1). | Худалдаж авсан өртгийг хассан ашиг дээр 2% бодохгүй. Өмчлөлтийн жилийн татвараас тусдаа. |
| Үйл ажиллагаа, түрээс | 15.1, 16.1.1-ийн зөвшөөрсөн зардал хассан суурь × 10% (21.2.4); хялбаршуулсан горим тусдаа. | Баримттай зардал, суутгах эсвэл өөрөө төлөх үүргийг орлогын зүйлээр нь тогтооно. |
| Хүү, ногдол ашиг, эрхийн шимтгэл | Ерөнхийдөө 16 дугаар зүйлээр тодорхойлсон дүн × 10%; тусгай хувь/чөлөөлөлт байж болно. | 21.5-ын шаардлага хангасан нээлттэй арилжаалагдах хэрэгслийн хүү, ногдол ашигт 5%. Бүх хадгаламжийн хүүг 5% гэж үзэхгүй. |
| Хөдлөх хөрөнгө, хувьцаа, бусад хэрэгсэл борлуулах | 17.1.2–17.1.3-ын зөвшөөрсөн өртөг, зардлыг хассан дүн × 10%. | Зардлын нотолгоо, үнэт цаасны тусгай зохицуулалт, чөлөөлөлтийг шалгана. |
| Оршин суугч бус иргэний хамаарах орлого | 20.1, 20.4-т хамаарах суурь × 20% (21.2.5). | Олон улсын татварын гэрээ, орлогын эх үүсвэр, 21.5 зэрэг тусгай нөхцөлийг урьдчилан шалгана. |
| Шагнал, хонжвор | 19.1.1-ийн шагналын дүн × 5%; 19.1.2-ын тоглоом, хонжворын дүн × 40%. | Шинжлэх ухаан, урлаг, спортын шагнал болон бооцоот тоглоом, эд мөнгөний хонжворыг нэг ангилалд хийхгүй. |
Цалингийн 10% / 15% / 20% шатлалыг дээрх зураг, тайлбараас харна. 2026 оны 23.1-ийн жилийн цалингийн хөнгөлөлт нь сууриас хамааран 240,000–120,000 ₮; 36 сая ₮ ба түүнээс дээш үед хөнгөлөлтгүй. Тухайн ажилтны өссөн дүн, чөлөөлөлт болон суутгалын заалтыг давхар шалгана.
Цалингийн суутгал: Дт Цалингийн өглөг / Кт ХХОАТ-ын өглөг.
Төлөх: Дт ХХОАТ-ын өглөг / Кт Банк. Ажилтны татварыг ажил олгогчийн татварын зардалд давхар бүртгэхгүй.
Жилийн эцэст өссөн дүнгээр эцэслэнэ. Гэрээний цэвэр дүн, татварын өмнөх дүнг ялга. Түрээсийг бүх тохиолдолд цалинтай адил суутгахгүй; 25, 26 дугаар зүйлийн үүргийг шалга.
Суутгасан татварыг ерөнхийдөө дараа сарын 10-ны дотор; суутгалын улирлын тайланг дараа улирлын эхний сарын 20-ны дотор. Өөрөө төлөх орлого болон тусгай суутгалын хугацаа өөр байж болно.
Холбогдох эх: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай (14–17, 19–21, 23, 25–27 дугаар зүйл); ХХОАТ-ын 2022.11.11-ний нэмэлт, өөрчлөлт (2 дугаар зүйл; 2026 онд хэрэглэх шатлал).
Хувь хүн хөдөлмөр эрхлэхээс гадна бизнес эрхлэх, хөрөнгө түрээслэх, хөрөнгө борлуулах, хүү, ногдол ашиг авах орлоготой байж болно. Орлогын төрөл бүрийн суурь өөр тул бүх орлогыг цалингийн шатлалд оруулахгүй. Тухайн орлогыг олгогч суутгах уу, иргэн өөрөө тайлагнах уу гэдгийг эхэлж тогтооно.
| Орлогын бүлэг | Суурь тогтоох гол асуудал | Анхан шатны баримт |
|---|---|---|
| Үйл ажиллагаа | Ердийн эсвэл хялбаршуулсан горим, зардлын эрх | Борлуулалт, худалдан авалт, горимын бүртгэл |
| Түрээс | Хуулиар зөвшөөрөх зардал, гэрээний агуулга | Түрээсийн гэрээ, өмчлөл, төлбөр |
| Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулалт | Нийт борлуулалтын суурь, чөлөөлөлт | Худалдах гэрээ, бүртгэлийн шилжилт |
| Хүү, ногдол ашиг | Орлогын төрөл, тусгай хувь, суутгал | Банк, үнэт цаас, компанийн шийдвэр |
| Хөдлөх хөрөнгө, эрх борлуулалт | Өртгийг нотлох баримт, хасалтын нөхцөл | Худалдан авалтын эх, шилжүүлгийн гэрээ |
Иргэний бизнесийн орлого, хувийн мөнгө, зээлийн орлого, гэр бүлийн шилжүүлгийг тусдаа шинжээр хөтөлнө. Банкны дансанд орсон бүх мөнгийг орлого гэж үзвэл зээл болон өөрийн хөрөнгө давхар татварын суурь болно. Нөгөө талаар бэлэн мөнгөөр авсан борлуулалтыг банканд ороогүй шалтгаанаар орхиж болохгүй.
Хялбаршуулсан горимд хамрагдах нөхцөл, хүсэлт, бүртгэл, үйлчлэх жилийг тогтооно. Нийт орлогоос татвар бодох горимд зардлын бүртгэл огт хэрэггүй гэсэн үг биш. Ашигт ажиллагаа, барааны үлдэгдэл, НӨАТ-ын босго, гэрээний маргаан, дараа жил горим солигдох асуудалд зардлын мэдээлэл шаардлагатай хэвээр.
Хувь хүний орон сууц болон сургалтын хөнгөлөлтийг зөвхөн төлбөрийн баримтаар шийдэхгүй. Хуулийн хамрах орлого, эрх бүхий этгээд, анх удаа эсэх, хөрөнгийн эх үүсвэр, өөрөө төлсөн татвар, дээд хэмжээ, хугацаа, давхар эдлэх нөхцөлийг шалгана. Худалдан авсан үнийн тодорхой хувийг автоматаар буцаан авна гэсэн төсөөлөл нь бодит нөхцөлийг орхигдуулдаг.
Нэхэмжилж буй хөнгөлөлт 3 сая боловч хуульд заасан тухайн жилийн ашиглаж болох төлсөн татвар 1.8 сая, бусад бүх нөхцөл хангагдсан гэж үзвэл 3 саяыг шууд мөнгөн авлага болгохгүй. Хязгаар, үлдэгдлийг шилжүүлэх эрх, баталгаажуулалтыг хуульд нийцүүлэн тогтооно. Хүсэлт, хавсралт, шийдвэр, банкны орлогыг нэг бүртгэлд холбоно.
Эх: ХХОАТ-ын тухай хууль 15-19, 21-23, 25-27.
| Орлогын төрөл | Ерөнхий хувь | Хуулийн холбоо |
|---|---|---|
| Үл хөдлөх эд хөрөнгө борлуулалт | 2% | 17.1.1, 21.2.1 |
| Урлаг, спортын тэмцээний шагнал зэрэг 19.1.1-ийн орлого | 5% | 21.2.2 |
| Эд мөнгөний хонжворт сугалааны хожил | 40% | 19.1.2, 21.2.3 |
| Үйл ажиллагаа, хөрөнгийн болон холбогдох борлуулалтын орлого | 10% | 15.1, 16, 17.1.2-17.1.3, 21.2.4 |
| Оршин суугч бусын 20.1, 20.4-ийн орлого | 20% | 21.2.5; гэрээний нөхцөлийг хамт шалгана |
| Хуулийн 15.6-ийн хялбаршуулсан горимын орлого | 1% | 21.3; бүртгэл ба хамрах нөхцөл |
Тодорхой байршилгүй худалдаа, үйлчилгээ болон хувиараа зорчигч, ачаа тээврийн үйлчилгээний 21.4 дэх тогтмол хэмжээний зохицуулалтыг орон нутгийн хүчинтэй шийдвэртэй хамт хэрэглэнэ. Хуулийн хязгаар, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ, үйл ажиллагааны төрөл нөлөөлөх тул цалингийн шатлалыг шууд тавихгүй. Үнэт цаасны тусгай орлогод хамаарах 21 дүгээр зүйлийн бусад нөхцөлийг мөн шалгана.
Албан журмын даатгуулагч, ажил олгогч; даатгалын төрлөөр хамрагдах хүрээг шалгана.
Шимтгэл ногдох цалин, түүнтэй адилтгах орлого; даатгуулагчийн төрөл, доод/дээд хязгаар.
2026: ажилтан 9.5%; ажил олгогч эрсдэлийн ангиллаас хамааран 10.5%, 11.5% эсвэл 12.5%. ЭМДШ үүнд ороогүй.
Шимтгэл ногдох цалин 2 сая ₮, ажил олгогчийн НДШ 10.5% гэсэн нөхцөлд ажилтан 190,000 ₮; ажил олгогч 210,000 ₮. ЭМДШ-ийг тусдаа нэмнэ.
Ажилтны хэсэг: Дт Цалингийн өглөг / Кт НДШ-ийн өглөг.
Ажил олгогчийн хэсэг: Дт НДШ-ийн зардал/өртөг / Кт НДШ-ийн өглөг.
Ажилтны НДШ-ийг ажил олгогчийн зардалд дахин нэмэхгүй. Эрсдэлийн хувь, даатгуулагчийн код, суурийн дээд хязгаарыг шалгана.
Шимтгэлийг тухайн сард төлнө (21.1). Сарын тайланг дараа сарын 05-ны дотор; энэ өдөр амралт/баярын өдөр бол дараагийн ажлын өдөр (25.1). Жишээ: 2026.07 сарын төлөлт 07 сард, тайлан 2026.08.05.
Холбогдох эх: Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль (18–21, 25 дугаар зүйл).
Хөдөлмөрийн харилцаатай ажилтан болон түүний ажил олгогч; бусад даатгуулагч өөр зохицуулалттай.
Хөдөлмөрийн хөлс, түүнтэй адилтгах орлого; тухайн даатгуулагчийн ангилал.
2026 оны ажилтны нийт ЭМДШ 4%: ажилтан 2%, ажил олгогч 2%. Бусад ангиллын тогтмол шимтгэлийг цалингийн 2%-тай сольж болохгүй.
Цалин 2 сая ₮ → ажилтны ЭМДШ 40,000; ажил олгогчийн ЭМДШ 40,000 ₮. Өмнөх НДШ-ийн жишээтэй нийлүүлбэл ажилтны суутгал 230,000; ажил олгогчийн шимтгэлийн зардал 250,000 ₮.
Ажилтны хэсэг: Дт Цалингийн өглөг / Кт ЭМДШ-ийн өглөг.
Ажил олгогчийн хэсэг: Дт ЭМДШ-ийн зардал/өртөг / Кт ЭМДШ-ийн өглөг.
“Ажилтан 11.5%” гэсэн нийлбэрт 9.5% НДШ + 2% ЭМДШ орсон. Үүн дээр ЭМДШ 2%-ийг дахин нэмж суутгахгүй.
Ажилтны шимтгэлийг сарын цалингийн тооцоо, холбогдох даатгалын тайлан, төлөлтийн журмаар.
Холбогдох эх: Эрүүл мэндийн даатгалын тухай (8 дугаар зүйл); ЭМД-ын шимтгэлийн 2026 оны хувь хэмжээ (Засгийн газрын 2026 оны 01 дүгээр тогтоол).
Ажилтны НДШ, ЭМДШ, ажил олгогчийн НДШ, ЭМДШ гэсэн дөрвөн хэсгийг салгаж тооцно. Ажилтны хэсэг нь цалингаас суутгагдах өглөг; ажил олгогчийн хэсэг нь байгууллагын нэмэлт зардал юм. Тайлангаар нэгтгэн төлсөн ч санхүүгийн мөн чанар нь өөр хэвээр.
Нийгмийн даатгалын шимтгэл ногдуулах сарын суурийн доод ба дээд хязгаар, ажилтны төрөл, ажилласан хоног, давхар хөдөлмөр эрхлэлт, тэтгэвэр авагчийн нөхцөлийг холбогдох хуулиар шалгана. ЭМД-ын суурь ба НДШ-ийн суурийн хязгаарыг автоматаар ижил гэж үзэж болохгүй. Өндөр цалинтай ажилтанд 11.5%-ийг нийт цалинд механикаар үржүүлэхээс өмнө тухайн бүрэлдэхүүний хязгаарыг тогтооно.
Ажил олгогчийн үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний шимтгэлийн хувь нь ажлын байр, үйл ажиллагааны эрсдэлийн ангилалтай холбоотой. Бүртгэлтэй салбарын нэр ерөнхий боловч бодит ажил өөр байж болно. Хамгийн бага хувийг үндэслэлгүй сонгох, нэг байгууллагын бүх ажлын байрыг автоматаар адил ангилах нь эрсдэлтэй.
Ажлын байр өөрчлөгдсөн, үйлдвэрлэлийн шинэ шугам нээгдсэн, салбар нэмэгдсэн үед ангиллыг дахин үнэлнэ. Хүний нөөцийн бүртгэл ба цалингийн программын татварын тохиргоо хооронд холбоо байхгүй бол хуучин хувь удаан үргэлжилдэг. Өөрчлөлтийн шийдвэр, хүчинтэй огноо, тайланд туссан сарыг хяналтын мөрөөр баталгаажуулна.
4 саяын цалинтай жишээнд ажилтны НДШ 380,000, ЭМДШ 80,000; ажил олгогчийн НДШ 420,000, ЭМДШ 80,000 төгрөг гэж өгсөн. НДШ-ийн нийт өглөг 800,000, ЭМДШ-ийн нийт өглөг 160,000, нийлбэр 960,000 төгрөг. 500,000 төгрөгийг байгууллагын зардалд, 460,000 төгрөгийг ажилтнаас суутгасан хэсэгт хамааруулна. Нийт өглөгийг бүхэлд нь ажил олгогчийн зардалд дахин бичихгүй.
Төлбөр хийсний дараа банкны дүн, тайлангийн дүн, даатгуулагчийн нэр дээрх мэдээллийг тулгана. Байгууллагын нийт өр тэг байсан ч нэг ажилтны мэдээлэл буруу регистрээр орсон бол түүний эрх ашиг хөндөгдөж болно. Иймээс нийт дүнгийн тулгалтаас гадна хувь хүний түвшний бүрэн байдал чухал.
Хүний нөөцийн ажилтны жагсаалт, цагийн бүртгэл, цалингийн дэлгэрэнгүй, банкны олголт, НДШ ба ЭМДШ-ийн тайлан, ХХОАТ-ын хавсралт гэсэн зургаан эхийг тулгана. Ажилтан шинээр орсон эсвэл гарсан сар, чөлөө, урамшуулал, цалингүй хугацаа нь жагсаалтуудын ялгааг тайлбарлах үндсэн шалтгаан болно.
Өссөн дүнгийн тайланг бэлтгэхдээ сарын дүнг улирлын дүнтэй андуурч давхар нэмэхгүй. Өмнөх тайлангийн баталгаажсан өссөн дүн дээр тухайн улирлын гурван сарын хөдөлгөөнийг нэмнэ. Өмнөх үеийг залруулсан бол шинэ өссөн дүнг ашиглана. Зөвхөн файлын нэр “эцсийн” гэж байгаа нь зөв хувилбарын баталгаа биш.
Татварын хавсралтын ажилтны тоо ба ажилласан сарын тоо өөр үзүүлэлт. Нэг ажилтан есөн сар ажилласан бол есөн ажилтан гэж тайлагнахгүй. Орлогын төрөл, хөнгөлөлт эдэлсэн хүний тоо, давхар бүртгэл зэрэг мэдээллийг дүнгийн хяналтаас тусад нь шалгана.
Монгол Улсад байнга оршин суугч, үндсэн ажилтан А; бүтэн сар ажилласан, цалин 4 сая ₮. Сар бүр ижил цалинтай, бусад орлого, чөлөөлөлт, урьдчилгаа, суутгалгүй. НДШ-ийн ажил олгогчийн эрсдэлийн доод ангилал 10.5%; энэ цалин шимтгэлийн дээд хязгаараас доогуур. Ажилтны жинхэнэ регистр ашиглаагүй.
| Баримт | Нөхцөл | Тулгах зүйл |
|---|---|---|
| Хөдөлмөрийн гэрээ + цагийн бүртгэл | Цалин 4,000,000 ₮; бүтэн сар | Батлагдсан цалингийн хүснэгт |
| Даатгалын бүртгэл | Ажилтан НДШ 9.5%, ЭМДШ 2%; ажил олгогч НДШ 10.5%, ЭМДШ 2% | Даатгуулагчийн код, эрсдэлийн ангилал |
| Жилийн суурийн хяналт | Сарын суурь 3,540,000 × 12 = 42,480,000 ₮ | 2026 оны цалингийн хөнгөлөлт 0; жилийн эцэст өссөн дүнгээр эцэслэнэ |
| Үзүүлэлт | Томьёо | Дүн (₮) |
|---|---|---|
| Нийт цалин | Гэрээ, цагийн бүртгэл | 4,000,000 |
| Ажилтны НДШ | 4,000,000 × 9.5% | 380,000 |
| Ажилтны ЭМДШ | 4,000,000 × 2% | 80,000 |
| ХХОАТ-ын суурь | 4,000,000 − 380,000 − 80,000 | 3,540,000 |
| ХХОАТ | 3,540,000 × 10%; хөнгөлөлт 0 | 354,000 |
| Гарт олгох | 4,000,000 − 380,000 − 80,000 − 354,000 | 3,186,000 |
| Ажил олгогчийн НДШ | 4,000,000 × 10.5% | 420,000 |
| Ажил олгогчийн ЭМДШ | 4,000,000 × 2% | 80,000 |
| Нийт хөдөлмөрийн зардал | 4,000,000 + 420,000 + 80,000 | 4,500,000 |
| Гүйлгээ | Дебет | Кредит | Дүн, төгрөг |
|---|---|---|---|
| Цалин бодох | Цалингийн зардал | Цалингийн өглөг | 4,000,000 |
| Ажилтны НДШ суутгах | Цалингийн өглөг | НДШ-ийн өглөг | 380,000 |
| Ажилтны ЭМДШ суутгах | Цалингийн өглөг | ЭМДШ-ийн өглөг | 80,000 |
| ХХОАТ суутгах | Цалингийн өглөг | ХХОАТ-ын өглөг | 354,000 |
| Ажил олгогчийн НДШ | НДШ-ийн зардал | НДШ-ийн өглөг | 420,000 |
| Ажил олгогчийн ЭМДШ | ЭМДШ-ийн зардал | ЭМДШ-ийн өглөг | 80,000 |
| Цалин шилжүүлэх | Цалингийн өглөг | Банк | 3,186,000 |
| НДШ төлөх | НДШ-ийн өглөг | Банк | 800,000 |
| ЭМДШ төлөх | ЭМДШ-ийн өглөг | Банк | 160,000 |
| ХХОАТ төлөх | ХХОАТ-ын өглөг | Банк | 354,000 |
| Талбар | Дүн | Холбоо ба тайлбар |
|---|---|---|
| 01–06 сарын эхлэх өссөн дүн | Цалин 24,000,000; ажилтны шимтгэл 2,760,000; суурь 21,240,000; ХХОАТ 2,124,000 ₮ | Өмнөх улирлын баталгаажсан тайлантай тулгана. |
| 07–09 сарын нэмэгдэх хөдөлгөөн | Цалин 12,000,000; ажилтны шимтгэл 1,380,000; суурь 10,620,000; ХХОАТ 1,062,000 ₮ | 07 сарын жишээ × 3; 08–09 сард ижил нөхцөлтэй. |
| ТТ-11 · “Татвар төлөгчийн тоо” багана | 1 хүн | Баримт: орлоготой ажилтан А нэг хүн; 9 сарын тоогоор үржүүлж 9 хүн болгохгүй. |
| ТТ-11 · 1 · Цалин хөлс түүнтэй адилтгах нийт орлого | 36,000,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 2 · Хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн цалин болон холбогдох нэмэгдэл | 36,000,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 9 · Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний чөлөөлөгдөх орлого | 0 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 10 · Татвар ногдох орлого (1−9) | 36,000,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 11 · ЭМД, НДШ | 4,140,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 12 · Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний шимтгэл | 0 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 13 · Хасагдах шимтгэл (11−12) | 4,140,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 14 · Татвар ногдуулах орлого (10−13) | 31,860,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 15 · Ногдуулсан татвар | 3,186,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 16 · 23.1 хөнгөлөлт | 0 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 17 · Суутгавал зохих татвар (15−16) | 3,186,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 22 · Суутгасан албан татвар (17+21) | 3,186,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ТТ-11 · 37 · Суутгасан нийт албан татвар (22+36) | 3,186,000 ₮ | 01–09 сарын өссөн дүн |
| ХМ-11(1) · багана 1 · Хуулийн7.1.1 орлого | 36,000,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 4 · Нийт (1+2+3) | 36,000,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 5 · ЭМД/НДШ хувь | 11.5% | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 6 · ЭМД/НДШ дүн (7.1.6-аас бусад) | 4,140,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 8 · 7.1-ийн орлогод татвар ногдуулах суурь (4−6−7) | 31,860,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 10 · Шууд бус орлого | 0 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 11 · Нийт татвар ногдуулах орлого (8+10) | 31,860,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 12 · Шатлал | 1-р шатлал | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 13 · Ногдуулсан татвар | 3,186,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 14 · Орлого хүлээн авсан сарын тоо / ажилласан сар | 9 сар | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 15 · Сард ногдох хөнгөлөлт | 0 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 16 · Хуулийн 23.1-ийн нийт хөнгөлөлт (хэвлэлийн 14+15 томьёог хэрэглэхгүй) | 0 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 17 · Хөнгөлөлтийн дараах татвар (13−16) | 3,186,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| ХМ-11(1) · багана 20 · Нийт суутгасан албан татварын дүн (17+18+19) | 3,186,000 ₮ | Ажилтан А; нэгжийг анхаарч, мөнгөн нийлбэрийг ТТ-11-тэй тулгана. |
| 07 сарын даатгалын тайлан / ажилтны задаргаа | Цалин 4,000,000; НДШ 800,000; ЭМДШ 160,000; нийт 960,000 ₮ | Ажилтны 460,000 + ажил олгогчийн 500,000. Даатгалын ангилал тус бүрээр тулгана. |
| Шалгах зүйл | Тооцоо | Үр дүн |
|---|---|---|
| Цалингийн өглөг | 4,000,000 − 380,000 − 80,000 − 354,000 − 3,186,000 | 0 |
| НДШ өглөг | 380,000 + 420,000 − 800,000 | 0 |
| ЭМДШ өглөг | 80,000 + 80,000 − 160,000 | 0 |
| ХХОАТ өглөг | 354,000 − 354,000 | 0 |
| Зардал ↔ нийт мөнгөн гаралт | 3,186,000 + 960,000 + 354,000 | 4,500,000 |
| III улирлын ХХОАТ-ын тулгалт | 3,186,000 − 2,832,000 − 354,000 | 0 |
Цалингийн хүснэгтийг баталгаажуулж, 3,186,000 ₮-ийг ажилтанд шилжүүл. НДШ 800,000, ЭМДШ 160,000 ₮-ийн нийлбэр 960,000 ₮-ийг 07 сард төлж, холбогдох дансны хуваарилалттай тулга.
07 сарын даатгалын тайланг 2026.08.05-ны дотор; суутгасан ХХОАТ 354,000 ₮-ийг 2026.08.10-ны дотор төл.
III улирлын ТТ-11/ХМ-11(1)-д 01–09 сарын цалин 36 сая, ажилтны шимтгэл 4.14 сая, суурь 31.86 сая, татвар 3.186 саяыг нэгтгэж 2026.10.20-ны дотор илгээ. Өмнө тайлагнасан хагас жилийн дүнг дахин нэмж давхардуулахгүй.
Тайлангийн хүлээн авсан төлөв, ажилтны задаргаа, төлөлтийн баримт, өглөгийн тулгалтыг нэг багц болгон хадгал.
Улирлын татварын тулгалтад 01–08 сарын 2,832,000 ₮ өмнө төлөгдсөн, 09 сарын 354,000 ₮-ийг 2026.10.09-нд төлсөн гэж үзэв. Нийт 3,186,000 ₮ төлөлт → III улирлын суутгалтай зөрүү 0.
Гарт олгох дүн 80,000-аар бага байвал 11.5%-ийн нийлбэр дээр ЭМДШ 2%-ийг давхар нэмж суутгасан эсэхийг шалга. ХХОАТ 400,000 гарвал татварын сууриас ажилтны 460,000-ын даатгалыг хассан эсэхийг шалга.
Эх: ХХОАТ-ын хууль, 14, 21, 23, 25–27; НД-ын ерөнхий хууль, 18–21, 25; ЭМДШ 2026 оны 01 тогтоол; 2022 А/210 · ТТ-11, ХМ-11; Албан маягтын PDF
Суутган төлөгч нь бусдад орлого олгохдоо хуулийн дагуу татвар суутгаж төсөвт шилжүүлдэг. Компани өөрийн ашигт төлөх ААНОАТ болон бусдад олгосон орлогоос суутгасан татварыг ижил өглөгт хольж болохгүй. Орлогын төрөл, хүлээн авагчийн байршил/оршин суугчийн статус, төлөөний газар, гэрээний нөхцөл, давхар татварын гэрээг тогтооно.
Монголд байрладаггүй этгээдийн тодорхой Монгол эх үүсвэртэй орлогод ААНОАТ-ын 20.2.4-ийн 20% үйлчилж болох боловч бүх гадаад төлбөрт автоматаар 20% ногдуулахгүй. Бараа худалдан авалт, үйлчилгээ, эрхийн шимтгэл, хүү, төлөөний газар болон тусгай хөнгөлөлттэй хэлцэл өөр байж болно. Давхар татварын гэрээний бууруулсан хувийг хэрэглэхэд эрх бүхий этгээд, оршин суугчийн тодорхойлолт, орлогын мөн чанар, шаардлагатай баримтыг шалгана.
Кейсээр тухайн үйлчилгээ 20%-ийн суутгалд хамаардаг, гэрээний дүн 100 сая нь татвар багтсан нийт дүн, НӨАТ ба бусад татварыг энэ жишээнд авч үзээгүй. Суутгал 20 сая, үйлчилгээ үзүүлэгчид шилжүүлэх мөнгө 80 сая. Дт Үйлчилгээний зардал 100; Кт Банк 80; Кт Суутган төлөх татварын өглөг 20.
Үйлчилгээ үзүүлэгчид татварын дараа 100 сая өгөхөөр гэрээнд заасан, суутгалын бодит хувь 20% гэж өгвөл нийт дүн = 100 ÷ (1 − 20%) = 125 сая. Суутгал 25 сая, гадаад талд олголт 100 сая. 100 × 20% = 20 сая гэж тооцвол нийт дүнгээс суутгах логик зөрнө.
| Бичилт | Дебет сая | Кредит сая |
|---|---|---|
| Үйлчилгээний зардал | 125 | 0 |
| Банк | 0 | 100 |
| Суутган төлөх татварын өглөг | 0 | 25 |
Зардлын татварын хасалт, төлбөр төлөгч татварыг хариуцах гэрээний хүчинтэй байдал, НӨАТ-ын тусдаа үүргийг дахин шалгана. Энэ бичилт нь суутгалын тооцооны сургалтын загвар бөгөөд бүх хэлцлийн татварын хасалтыг батлахгүй.
Гадаад төлбөрийн гэрээнд үйлчилгээний агуулга, гүйцэтгэх газар, ашиглах газар, оюуны өмчийн эрх, нийт эсвэл цэвэр үнэ, татварыг хэн хариуцах, оршин суугчийн тодорхойлолт өгөх үүргийг тодорхой тусгана. Төлбөр хийх өдөр татварын асуудлыг анх тавихад гэрээний цэвэр дүнгийн амлалтаас нэмэлт зардал үүсч болно.
Суутгалын ажлын хуудсанд хүлээн авагчийн улс, татварын статус, орлогын төрөл, дотоод хуулийн хувь, гэрээний боломжит хувь, эрхийн баримт, суурь, валютын ханш, төлбөрийн огноог холбоно. Давхар татварын гэрээтэй улс гэдэг нь бүх төлбөр тэг татвартай гэсэн үг биш. Орлогын эцсийн хүртэгч, тусгай зүйл, байнгын төлөөний газрын холбоо зэргийг үнэлнэ.
Гадаад үйлчилгээний орлогын татвар болон импортын үйлчилгээний НӨАТ нь өөр объект, өөр үүрэгтэй. Гэрээний суутгал буурсан нь НӨАТ-ыг бууруулахгүй. НӨАТ суутгасан нь түүнийг компанийн хасалтад бүрэн зөвшөөрсөн гэсэн үг биш; зориулалт, баримт, хасагдахгүй ангиллыг тусдаа шалгана.
Нийт гэрээний дүн 50 сая, тухайн орлогын суутгалын зөв хувь 10% гэж кейст өгвөл гадаад талд 45 сая, төсөвт 5 сая шилжинэ. Харин гэрээнд цэвэр 50 сая олгохоор заасан бол нийт суурь 50 / 0.90 = 55.555556 сая, татвар 5.555556 сая. Дугуйруулалтын бодлогыг гүйлгээ ба тайлангийн түвшинд тогтвортой хэрэглэж, нийт дүн нь цэвэр олголт ба суутгалын нийлбэртэй таарч байгааг шалгана.
“Талын Түгээлт” ХХК гадаад дахь толгой компаниас бараа худалдан авч Монголд борлуулдаг. Худалдан авалтын үнэ өсөхөд Монгол дахь компанийн ашиг багасаж, нийлүүлэгчийн ашиг өснө. Хоёр талын нийлбэр ашиг өөрчлөгдөхгүй байж болох ч улс бүрд ногдох татварын суурь өөрчлөгддөг. Үнэ шилжилтийн шинжилгээ энэ хуваарилалтын үндэслэлийг авч үзнэ.
Татварын ерөнхий хуулийн 37-40 дүгээр зүйлд хяналтад байгаа ажил гүйлгээг бие даасан талуудын нөхцөлтэй харьцуулах, тайлагнах, тохируулга хийх асуудлыг зохицуулсан. Шинжилгээний эхний баримт нь гэрээ. Дараагийн баримт нь бодит гүйцэтгэл: агуулахыг хэн ажиллуулсан, бараа муудах алдагдлыг хэн хүлээсэн, хөнгөлөлтийг хэн шийдсэн, авлага төлөгдөөгүй үед хэн хохирсон бэ? Гэрээнд бичсэн үүрэг бодит ажиллагаанаас зөрвөл эдгээр баримтад тулгуурлан хэлцлийг тодорхойлно.
Түгээгч зөвхөн захиалга дамжуулж шимтгэл авдаг бол барааг өөрөө худалдан авч борлуулдаг компанитай шууд харьцуулах боломжгүй. Ижил бүтээгдэхүүн борлуулсан ч өмчлөл, баталгаа, санхүүжилт, зах зээлийн эрсдэл өөр байж болно.
Хуулийн 40.1-д нэрлэсэн аргууд өөр өөр мэдээлэл шаарддаг. Бэлэн байгаа өгөгдөлд тохируулж аргаа хүчээр сонгохоос өмнө тухайн хэлцлийн аль үзүүлэлтийг найдвартай харьцуулж болохыг тогтооно.
| Арга | Гол харьцуулалт | Түгээмэл хүндрэл |
|---|---|---|
| Харьцуулагдах бие даасан үнийн арга | Нэгжийн үнэ, гэрээний нөхцөл | Чанар, тээвэр, төлбөрийн хугацааны ялгаа |
| Дамжуулан борлуулах үнийн арга | Борлуулалтын нийт ашгийн хувь | Өртөг ба үйл ажиллагааны зардлын ангилал зөрөх |
| Өртөг дээр нэмэх арга | Тодорхойлсон өртгийн суурь ба нэмэгдэл | Шууд, шууд бус зардлыг ижил хүрээнд авч үзэх |
| Ажил гүйлгээний цэвэр ашгийн арга | Борлуулалт, өртөг эсвэл хөрөнгөд харьцуулсан цэвэр ашиг | Шалгагдах хэлцлийн сегмент тусгаарлагдаагүй байх |
| Ажил гүйлгээний ашиг хуваах арга | Талуудын хамтын ашиг ба оруулсан хувь нэмэр | Өвөрмөц хөрөнгө, эрсдэл, хувь нэмрийг үнэлэх |
Нийт ашгийн 20%-ийг өртөг дээрх 20%-ийн нэмэгдэлтэй андуурч болохгүй. Өртөг 80, борлуулах үнэ 100 бол нийт ашиг борлуулалтын 20%, харин өртгийн 25% байна. Суурь өөрчлөгдөхөд хувь өөрчлөгдөнө.
Монгол компани холбоотой гадаад талд 1,000 нэгж барааг нэгж 80,000 төгрөгөөр борлуулсан. Хараат бус хэлцлийн нэгжийн үнэ 100,000 төгрөг бөгөөд чанар, тоо хэмжээ, тээвэр, төлбөрийн хугацааны ялгаа байхгүйг баримтаар тогтоосон гэж үзье. Орлогын боломжит тохируулга (100,000 - 80,000) × 1,000 = 20 сая төгрөг. 10%-ийн нийтлэг хувь, хөнгөлөлтгүй нөхцөлд татварын нэмэгдэл 2 сая.
Зөвхөн цахим худалдааны зарын үнэ 100,000 байсан бол энэ дүгнэлтэд хүрэхгүй. Тэр үнэ бодит борлуулалтынх уу, жижиглэнгийнх үү, хүргэлт ба баталгаа багтсан уу гэдгийг нотлох шаардлагатай. Тооцооны энгийн байдал нь харьцуулалтын чанарыг орлохгүй.
“Талын Түгээлт” ХХК-ийн борлуулалт 1,200 сая, холбоотой нийлүүлэгчээс авсан борлуулсан барааны өртөг 960 сая, үйл ажиллагааны зардал 180 сая байв. Бүх бараа борлогдсон, валютын ханшийн болон санхүүжилтийн орлого, зардал байхгүй. Үйл ажиллагааны ашиг 60 сая буюу борлуулалтын 5%.
Харьцуулалтын судалгаагаар ижил үүрэг, хөрөнгө, эрсдэлтэй бие даасан түгээгчдийн тохируулсан үзүүлэлтэд тулгуурлан энэ хэлцэлд 7%-ийн цэвэр ашгийг сонгох үндэслэл бүрдсэн гэж кейст өгсөн. Энэ нь хуульд тогтоосон тогтмол ашиг биш. Бодит шинжилгээнд интервал, өгөгдлийн чанар, аргын сонголтыг тайлбарлана.
| Үзүүлэлт | Тооцоо, сая төгрөг | Үр дүн |
|---|---|---|
| Тайлагнасан үйл ажиллагааны ашиг | 1,200 - 960 - 180 | 60 |
| Сонгосон үзүүлэлтээрх ашиг | 1,200 × 7% | 84 |
| Татварын суурийн нэмэгдэл | 84 - 60 | 24 |
| Харьцуулалтад нийцэх барааны өртөг | 1,200 - 180 - 84 | 936 |
| 10%-ийн нөхцөл дэх татварын нэмэгдэл | 24 × 10% | 2.4 |
Энэ 24 саяын татварын тохируулгаар нийлүүлэгчийн өглөгийг шууд бууруулахгүй. Нийлүүлэгч үнээ өөрчилсөн кредит баримт гаргаагүй бол санхүүгийн бүртгэлд гэрээний өглөг хэвээр байна. Татварын тохируулгын хүснэгтэд 24 саяыг нэмэгдүүлж, ногдсон нэмэлт татварын бичилт Дт Тайлант үеийн татварын зардал 2.4; Кт ААНОАТ-ын өглөг 2.4 байна. Санхүүгийн орлого, зардлын залруулга хийх эсэхийг гэрээний шинэ нөхцөл, кредит баримт, барааны үлдэгдэлтэй нь тусад нь шийднэ.
Татварын албаны үндсэн тохируулга хийсэн нөхцөлд ТЕХ-ийн 39.2 дахь хоёрдогч тохируулгын үр дагавар нэмэгдэж болно. Иймээс 2.4 саяыг бүх үр дагаврын эцсийн дүн гэж үзэхгүй. Нөгөө улсад харгалзах тохируулга зөвшөөрөгдөх эсэх нь тухайн улсын хууль, гэрээ, эрх бүхий байгууллагын ажиллагаанаас хамаарна.
Эх: Татварын ерөнхий хууль, 37-40; Үнэ шилжилтийн арга сонгох, хэрэглэх журам, 2-7 дугаар хэсэг.
Үнэ шилжилтийн ажил гүйлгээний жилийн тайлан, дотоод тайлан, ерөнхий тайлан, улс бүрээр тайлан нь өөр зориулалттай. ТЕХ-ийн 38.8-д дотоод болон ерөнхий тайланг жилийн эцсийн татварын тайлантай хамт гаргах этгээдийн шалгуурыг тусгасан.
| Компанийн нөхцөл | Дотоод ба ерөнхий тайлангийн шалгуур |
|---|---|
| Өмнөх жилийн борлуулалт 6 тэрбум буюу түүнээс дээш | 38.8.1-ийн нөхцөл хангана |
| Өөрийн борлуулалт бага ч нэгтгэлд ордог группийн өмнөх жилийн борлуулалт 6 тэрбум буюу түүнээс дээш | 38.8.2-ын нөхцөл хангана |
| Гадаадын хөрөнгө оруулалттай | 38.8.3-ын шалгуурыг хэрэглэнэ; зөвхөн өөрийн борлуулалтаар шийдэхгүй |
Жишээлбэл, дотоодын компанийн борлуулалт 4.2 тэрбум, түүнийг нэгтгэдэг группийн борлуулалт 8 тэрбум бол зөвхөн 4.2 гэсэн тоогоор тайлагнах үүргийг үгүйсгэхгүй. Улс бүрээр тайлагнах үүргийг дээрх босготой хольж болохгүй; ААНОАТ-ын 27 дугаар зүйлийн групп, тайлагнагч, хугацааны тусгай нөхцөлийг хэрэглэнэ.
Тайланд хавсаргах ажлын файлд холбоотой талын бүртгэл, хэлцлийн ангилал, сегментийн ашиг, сонгосон арга, хассан харьцуулалтын шалтгаан, хийсэн залруулгыг хадгална. “Зах зээлийн үнээр” гэсэн гэрээний ганц өгүүлбэр ийм файлыг орлохгүй.
Эх: ТЕХ, 38; Дотоод үнэ шилжилтийн тайлан, бүтэц ба нөхөх заавар.
Гэрээний хүснэгтээс хамгийн бага хувь сонгохоос өмнө орлогыг ангилна. Үйлчилгээ, эрхийн шимтгэл, хүү, ногдол ашиг гэсэн ангилал өөр өөр зүйлд хамаарна. Хүлээн авагч гэрээний улсын татварын оршин суугч мөн эсэх, орлогын жинхэнэ хүртэгч мөн эсэх, төлөөний газартай холбоотой эсэх нь хувь хэмжээнд нөлөөлнө.
“Талын Үйлдвэр” ХХК Их Британийн татварын оршин суугч компанид барааны тэмдэг ашигласны жилийн төлбөр төлнө. Гэрээний нийт төлбөр 100 сая төгрөг; төлбөр нь Монгол-Их Британийн хэлэлцээрийн эрхийн шимтгэлийн тодорхойлолтод хамаардаг, хүлээн авагч жинхэнэ хүртэгч, Монгол дахь төлөөний газарт хамааралгүй, гэрээний хөнгөлөлтийг хэрэглэх баримт бүрэн гэж өгсөн. Хэлэлцээрийн 12.2-ын 5%-ийн хязгаарыг хэрэглэвэл суутгах татвар 5 сая, хүлээн авагчид шилжүүлэх мөнгө 95 сая байна.
| Гүйлгээ | Дебет | Кредит | Сая төгрөг |
|---|---|---|---|
| Жилийн эрхийн төлбөрийг зардалд хүлээн зөвшөөрөх | Эрхийн төлбөрийн зардал | Гадаад нийлүүлэгчийн өглөг | 100 |
| Төлөх үед суутгах | Гадаад нийлүүлэгчийн өглөг | Суутган төлөх татварын өглөг | 5 |
| Нийлүүлэгчид шилжүүлэх | Гадаад нийлүүлэгчийн өглөг | Банк | 95 |
| Суутгалыг төсөвт төлөх | Суутган төлөх татварын өглөг | Банк | 5 |
Энэ кейст төлбөр нь тухайн жилийн хэрэглээний зардал гэж өгсөн. Олон жилийн эрхийг хөрөнгөөр хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлтэй гэрээнд эхний бичилт өөр байна. Оршин суугч бусын НӨАТ-ын асуудлыг дээрх орлогын татварын суутгалтай нийлүүлэхгүй; хэлэлцээрийн 5%-иар НӨАТ-ыг тооцохгүй.
Хэрэв нийлүүлэгчид “цэвэр 100 сая” олгохоор тохирсон бол нийт дүн 100 / (1 - 5%) = 105.263158 сая, суутгал 5.263158 сая болно. Харин гэрээний хөнгөлөлт хамаарахгүй, дотоодын 20%-ийн ангилалд бүрэн хамаарсан нөхцөлд цэвэр 100 саяын нийт дүн 125 сая, суутгал 25 сая. Ийм ялгаа гэрээний үнэ, төсөв, мөнгөн урсгалд шууд нөлөөлнө.
Эх: Монгол-Их Британийн давхар татварын хэлэлцээр, 4, 12 дугаар зүйл; HMRC-ийн тайлбар; ТЕГ-ын гэрээ, ДТ маягтын мэдээлэл.
ААНОАТ-ын 6.3-т барилга, угсралтын үйл ажиллагааны 90 хоног, 6.4-т тодорхой үйлчилгээний 183 хоногийн шалгуурыг үргэлжилсэн 12 сарын хүрээнд тогтоосон. Холбоотой ажлыг тусдаа гэрээнд хувааснаар хоногийг шинээр эхлүүлэхгүй; 6.5-ын нэгтгэх шаардлагыг хэрэглэнэ. Тогтмол байр болон гэрээ байгуулах төлөөлөгчийн нөхцөл нь хугацааны шалгуураас өөр үндэслэл болж болно.
Гэрээ хэрэглэх эрхтэй Их Британийн компанийн барилгын төслийн хувьд хэлэлцээрийн 5.3 дахь 12 сараас дээш хугацааны заалтыг дотоодын шалгууртай хамт уншина. Төсөл 14 сар үргэлжилж, бусад нөхцөлөөр төлөөний газар үүссэн гэж кейст өгвөл зөвхөн сүүлийн хоёр сарын ашигт татвар ногдуулна гэж дүгнэхгүй. Төсөлд хамаарах орлого, зардал, эхлэх огнооны бүртгэлийг бүхэлд нь шинжилнэ.
Жишээнд төлөөний газарт хамаарах орлого 2,000 сая, шууд зардал 1,300 сая, баримтаар нотлогдсон бөгөөд хасах эрхтэй удирдлагын зардлын хуваарилалт 100 сая байг. Татвар ногдуулах ашиг 600 сая; кейст өгсөн 10%-ийн хувь, хөнгөлөлтгүй нөхцөлд татвар 60 сая. Толгой компанийн бүх зардлыг орлогын хувиар механикаар хуваарилахгүй. Давхардсан удирдлагын төлбөр, хувьцаа эзэмшигчийн өөрийн зардал, холбоогүй үйл ажиллагааны зардлыг тусгаарлана.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль, 6, 18, 20; Монгол-Их Британийн хэлэлцээр, 5, 7 дугаар зүйл.
Монголд хүлээн зөвшөөрөгдөх гадаад орлогод ногдох Монголын татвар 10 сая, гадаадад хууль ёсоор төлсөн бөгөөд хасалтын эрхтэй татвар 12 сая гэж үзье. Хасалтын хязгаар 10 сая бол зөвшөөрөх хасалт 10 сая. Зөрүү 2 саяыг өөр орлогын татварын өглөгөөс шууд хасахгүй. Гадаадад тайлагнасан дүн, төлсөн дүн, тухайн орлогыг Монголд тайлагнасан үе хоорондын холбоог баримтжуулна.
Үнэ шилжилтийн тохируулгын улмаас нэг ашиг хоёр улсад давхар татварлагдсан бол харилцан тохирох ажиллагааны боломжийг авч үзнэ. Нөхөн ногдуулалтын акт, хэлцлийн задаргаа, нөгөө улсын төлөлт, гэрээний холбогдох зүйл, өөрийн байр суурийг нэг хүсэлтэд холбоно. Дотоодын гомдлын хугацааг алдахгүй байхын зэрэгцээ гэрээний хүсэлт гаргах хугацааг тусад нь хянана. Гадаад тал тохируулга хийсэн гэх мэдэгдлээр Монголын тайланг автоматаар бууруулахгүй.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль, 23-24; Татварын харилцан тохирох журам; Үнэ шилжилтийн журам, 7 дугаар хэсэг.
Монгол Улсад үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөгч иргэн, хуулийн этгээд. Чөлөөлөлтийн нөхцөлийг хөрөнгө бүрээр шалгана.
Бүртгэлд бүртгэсэн үнэ; бүртгэлгүй бол даатгалын, даатгалгүй бол дансны үнэ гэсэн хуулийн дараалал. 01.15-ны байдлаарх үнэлгээ.
Орон нутгийн шийдвэрээр ерөнхийдөө 0.6–2.0%. Хуулийн 6.2, 6.4-ийн нэмэгдүүлэх, бууруулах тусгай нөхцөл бий.
Татвар ногдох үнэлгээ 500 сая ₮, тухайн хөрөнгийн баталгаажсан хувь 1% гэж үзвэл жилд 5 сая ₮; хуулийн этгээдийн улирлын төлбөр 1.25 сая ₮.
Дт Холбогдох зардал / Кт Үл хөдлөх хөрөнгийн татварын өглөг. Төлөхөд өглөгийг хаана.
Бүх орон сууцыг автоматаар чөлөөлөхгүй. Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсны орлогын 2% нь энэ жилийн өмчлөлтийн татвараас тусдаа.
Хуулийн этгээд 03.15, 06.15, 09.15, 12.15-ны дотор жилийн ногдлыг тэнцүү дөрөв хувааж төлнө (8.2); иргэн 02.15-ны дотор (8.3). Жилийн тайлан дараа оны 02.10-ны дотор (9.1).
Холбогдох эх: Үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын тухай (5–9 дүгээр зүйл).
Үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын суурийг тогтоохдоо хуулийн үнэлгээний дарааллыг мөрдөнө: улсын бүртгэлд бүртгэгдсэн үнэ, байхгүй бол даатгалын үнэ, тэр нь байхгүй бол дансны үнэ гэсэн нөхцөлийг шалгана. Нягтлан бодох бүртгэлийн үлдэгдэл үнэ хамгийн амархан олддог гээд эхний сонголт болгохгүй. Хөрөнгийн эрхийн гэрчилгээ, үнэлгээ, ашиглалтын зориулалт, байршил, чөлөөлөлтийн үндэслэлийг нэг багц болгоно.
Нэг барилгад үйлдвэрлэл, оффис, орон сууц зэрэг өөр зориулалттай хэсэг байвал татварын ангилал, үнэлгээ, чөлөөлөлтийн нөхцөлийг хэсэг тус бүрээр үнэлэх шаардлага гарч болно. Бүх барилгад нэг хувь тавьсан тооцоог зөв гэж батлахын өмнө эрх бүхий орон нутгийн шийдвэртэй тулгана. Түрээсэлж ашиглаж байгаа нь татвар төлөгчийн өмчлөлтэй ижил биш; гэрээгээр зардлыг нөхөн төлөх үүрэг хүлээсэн эсэхийг мөн ялгана.
Татварын суурь 800 сая, тухайн хөрөнгийн баталгаажсан хувь 1%, чөлөөлөлтгүй гэж өгвөл жилийн татвар 8 сая, хуульд заасан тэнцүү дөрвөн төлөлт тус бүр 2 сая. Өглөгийг хэзээ хүлээн зөвшөөрөхийг татварын үүрэг үүсгэх үйл явдал ба холбогдох санхүүгийн стандартаар шийднэ. Мөнгөн төлбөр дөрөв хуваагддаг нь санхүүгийн зардал заавал дөрвөн өдөрт л үүснэ гэсэн үг биш.
Жилийн ногдлыг бүртгэсэн нөхцөлд Дт Үл хөдлөх хөрөнгийн татварын зардал 8 сая, Кт Татварын өглөг 8 сая. Эхний төлөлтөөр Дт Татварын өглөг 2 сая, Кт Банк 2 сая. Үлдэгдэл 6 сая. Төлбөр бүрийг дахин зардалд бичвэл жилийн зардал давхардана.
Барилга борлуулсан, зориулалт өөрчлөгдсөн, чөлөөлөлт дууссан үед тухайн жилийн ногдолд өөрчлөлт орох эсэхийг хуулийн нөхцөлөөр тогтооно. Өмчлөл шилжүүлсэн гэрээ, улсын бүртгэлийн огноо, татварын ногдуулалтын өөрчлөлт хоорондын хугацааг хянана. Борлуулалтын орлогын татвар нь өмчилж байсны татвараас тусдаа үүрэг юм.
Эрх бүхий шийдвэрээр газар эзэмшиж, ашиглаж байгаа иргэн, байгууллага.
Газрын ангилал, талбай, үнэлгээний бүс, суурь үнэлгээ, зориулалт, итгэлцүүр.
Тухайн газрын албан ёсны ногдуулалт, бүсийн шийдвэрээр. Бүх газар нэг ₮/м² тарифтай биш.
Албан ёсны ногдуулалтаар 1,000 м² талбайд жилд 600 ₮/м² гэж тогтоосон нөхцөлт жишээ: 600,000 ₮/жил. 600 ₮ нь зөвхөн жишээний тариф.
Дт Холбогдох зардал/шаардлага хангасан өртөг / Кт Газрын төлбөрийн өглөг.
Газрын төлбөр, газар эзэмших эрх шилжүүлсний орлогын татвар, өмчилсөн газрын үл хөдлөхийн татварыг ялгана. Эрхийн шилжилт, талбайн өөрчлөлтийг цаг тухайд нь тусгана.
Жилийн газрын төлбөрийг тэнцүү хувааж улирал бүр, дараа улирлын эхний сарын 20-ны дотор төлнө: 04.20, 07.20, 10.20, дараа оны 01.20 (10 дахь зүйлийн 5). Газрын байгууллагын тайлагнах үүргийг төлөгчийн үүрэгтэй андуурахгүй.
Холбогдох эх: Газрын төлбөрийн тухай (5–8; 10 дахь зүйлийн 5 (төлөх хугацаа)); Газрын үнэлгээ, татвар, төлбөрийн албан систем (egazar.gov.mn дахь өөрийн нэгж талбарын мэдээлэл).
Газрын төлбөрийг компанийн нийт газрын талбайд нэг дундаж тариф үржүүлж тооцох нь хангалтгүй. Нэгж талбарын дугаар, байршил, зориулалт, эзэмших эсвэл ашиглах эрх, талбай, үнэлгээний бүс, суурь үнэлгээ, коэффициент, хөнгөлөлт, эрхийн хугацааг бүртгэнэ. Газрын албан ногдуулалт ба байгууллагын тооцоо зөрвөл эхлээд эдгээр үзүүлэлтийг тулгана.
Газар эзэмших эрхийн үнэ, жил бүрийн газрын төлбөр, газар дээрх барилгын татвар, газрын эрх шилжүүлэх үеийн татвар өөр зүйл. Нэг гэрээнд хамт төлсөн ч зардал, хөрөнгө, татварын ангиллыг салгана. Газрын төлбөрийн нэхэмжлэхийг газрын эрх худалдан авсан өртөгтэй андуурч болохгүй.
Үйлдвэрийн зориулалттай 2,000 м² талбарт жилд 1,200,000 төгрөгийн албан ногдол баталгаажсан байг. Жилийн төлбөрийг дөрөв хуваавал 300,000 төгрөг. Талбай нэмэгдсэн эсвэл зориулалт өөрчлөгдсөн үед шинэ дүнг өөрийн таамгаар оруулахын оронд эрхийн шийдвэр, хүчинтэй огноо, шинэ ногдуулалтад тулгуурлана. Хуучин ба шинэ талбайг давхар бүртгэвэл төлбөр хоёр удаа ногдох эрсдэлтэй.
Эрх шилжүүлсний дараа газрын бүртгэлд өөрчлөлт ороогүй бол өмнөх эзэмшигчид ногдол үргэлжлэх боломжтой. Татварын нягтлан бодогч зөвхөн мөнгө төлсөн баримтаар хаалт хийхгүй, эрхийн бүртгэл шинэчлэгдсэн эсэхийг хариуцсан ажилтантай тулгана. Нэгж талбарын мэдээлэл нь санхүүгийн болон эрх зүйн бүртгэлийг холбох үндсэн түлхүүр болно.
Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгсэл эзэмшигч иргэн, хуулийн этгээд.
Тээврийн хэрэгслийн төрөл, суудал/даац, хөдөлгүүрийн см³, бүртгэлийн байршил.
Хуулийн 5 дугаар зүйлийн хүрээнд орон нутаг тогтооно. Суудлын автомашины см³ тутмын дүнг бусад төрлийн машинд шууд хэрэглэхгүй.
1,800 см³ суудлын машинд тухайн байршлын хувь 48 ₮/см³ гэж баталгаажсан бол 86,400 ₮/жил. Энэ нь бүх байршлын нийтлэг тариф биш.
Дт Тээврийн зардал / Кт Тээврийн хэрэгслийн татварын өглөг.
Авто зам ашигласны төлбөр, агаарын бохирдлын төлбөр, оношилгоо, даатгал нь өөр төлбөрүүд. Нэг нэхэмжлэлийн нийт дүнг энэ татварт бүхэлд нь бүү бич.
Иргэн жилд нэг удаа 06.01-нээс өмнө; байгууллага улирал бүрийн сүүлийн сарын 25-ны дотор тэнцүү төлнө (хуулийн 7 дугаар зүйл). Бүртгэлээс хассан албан баримт ногдлыг зогсооход чухал.
Холбогдох эх: Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татварын хууль (3–7 дугаар зүйл).
Түүхий нүүрс олборлогч, органик уусгагч үйлдвэрлэгч/импортлогч, тээврийн хэрэгсэл эзэмшигч, томоохон суурин эх үүсвэр зэрэг хуульд заасан төлөгч.
Нүүрс, уусгагчийн хэмжээ, тээврийн хэрэгслийн ангилал, ялгарлын үзүүлэлт зэрэг эх үүсвэр тус бүрийн суурь.
Хуулийн 7 дугаар зүйл болон түүнд үндэслэсэн хүчинтэй хэмжээ. Нэг тээврийн хэрэгслийн төлбөрийг үйлдвэрт ижил хэрэглэхгүй.
Төлбөр 20,000 ₮/жил гэж баталгаажсан ижил ангиллын 10 машинтай нөхцөлт жишээ: 200,000 ₮. Бодит төлбөрийг машин тус бүрийн ногдуулалтаас авна.
Дт Холбогдох үйлдвэрлэл/тээврийн зардал / Кт Агаарын бохирдлын төлбөрийн өглөг.
Стандарт давсан бохирдлын нөхөн төлбөр, торгууль нь ердийн төлбөрөөс өөр. Машины албан татвартай нийлүүлж нэг дансанд бүхэлд нь бүртгэхгүй.
Түүхий нүүрс: улирлын төлөлт ба тайлан дараа улирлын эхний сарын 20, жилийн тайлан дараа оны 02.10 (9.1). Органик уусгагч: импортлох/үйлдвэрлэх тусгай зөвшөөрөл авахаас өмнө төлж, дараа оны 02.10-нд жилийн тайлан өгнө (9.2). Тээврийн хэрэгсэл: жилд нэг удаа 06.01-ээс өмнө төлнө (9.3). Томоохон суурин эх үүсвэр: төлөлт ба тайлан дараа оны 02.10 (9.4).
Холбогдох эх: Агаарын бохирдлын төлбөрийн тухай (4–9 дүгээр зүйл).
Автомашин бүрийн улсын дугаар, арлын дугаар, төрөл, хөдөлгүүрийн багтаамж, өмчлөгч, бүртгэлтэй байршил, худалдан авсан болон хассан огноог картанд хөтөлнө. Автотээврийн татвар, агаарын бохирдлын төлбөр, зам ашигласны төлбөр, үзлэгийн үйлчилгээний төлбөрийг тусдаа баганаар харуулна. Нэг дор төлсөн банкны дүн нь нэг төрлийн татвар гэсэн үг биш.
Тухайн ангиллын автомашины жилийн автотээврийн татвар 96,000 төгрөг, агаарын бохирдлын төлбөр 20,000 төгрөгөөр албан ногдол баталгаажсан гэж үзье. Ижил нөхцөлтэй таван машинтай бол татвар 480,000, бохирдлын төлбөр 100,000, нийлбэр 580,000 төгрөг. Дүнг хоёр өөр өглөгөөр бүртгэж, холбогдох нэхэмжлэлээр төлнө. Жишээний нэгжийн дүн нь улсын нийтлэг тариф биш.
Машиныг оны дундуур зарсан ч байгууллагын хөрөнгийн бүртгэлээс хассан нь тээврийн албан бүртгэлээс хасагдсантай адилгүй. Өмчлөл шилжсэн гэрээ, улсын бүртгэлийн мэдээлэл, ногдол өөрчлөгдсөн эсэхийг тулгана. Алдагдсан эсвэл ашиглах боломжгүй болсон хөрөнгөд мөн ийм хяналт хэрэгтэй.
Үйлдвэр, зуух, органик уусгагч, түүхий нүүрстэй холбоотой төлбөрийг автомашины тогтмол дүнтэй адилтгахгүй. Үйлдвэрийн хүчин чадал, түлшний төрөл, ашигласан хэмжээ, хэмжилт, тусгай зөвшөөрөл зэрэг өөр эх өгөгдөл шаардагдана. Үйлдвэрлэлийн алба биет хэмжээг баталгаажуулж, нягтлан бодогч тариф, хугацаа, төлбөрийг бүртгэнэ.
Бохирдлын төлбөр төлсөн нь байгаль орчны стандарт зөрчих эрх олгодоггүй. Зөрчлийн торгууль, нөхөн сэргээлтийн үүрэг, ердийн төлбөр нь санхүүгийн болон татварын өөр өөр ангилалтай. Эдгээрийг нэг “байгаль орчны зардал” дансанд шинжгүй нэгтгэх нь татварын тохируулгыг хүндрүүлнэ.
Хуулийн хамрах хотод татвар ногдох бараа, үйлчилгээ худалдан авагч; борлуулагч нь суутган төлөгч.
Бусад татвар, төлбөр, хураамж оруулаагүй борлуулалтын үнэ. Согтууруулах ундаа, тамхи/дагалдах хэрэгсэл; буудал, амралт, ресторан, баар, автомашин угаалга, авто үйлчилгээ.
0–2.0%-ийн хүрээнд эрх бүхий орон нутгийн шийдвэрээр. Тухайн хот, байршил, үйл ажиллагааны хүчинтэй шийдвэрийг хавсаргана.
Хотын татварын суурь 100,000 ₮, тухайн үйлчилгээний баталгаажсан хувь 2% гэж үзвэл 2,000 ₮. Бараанд өмнө ногдуулсан татварын хасалтыг хуульд заасан баримтаар шалгана.
Суутгасан татвар: Кт Хотын татварын өглөг; борлуулалтын орлогоос тусад нь бүртгэнэ.
2026.06.01-нээс мөрдөх шинэ “Хотын албан татварын тухай” хуулийг хэрэглэнэ. Хуучин “Нийслэл хотын” тайлбараар үйлчилгээний хүрээг хязгаарлаж болохгүй.
Төлбөр дараа сарын 10; улирлын тайлан дараа улирлын эхний сарын 20; жилийн тайлан дараа оны 01.20 (10.3–10.4).
Холбогдох эх: Хотын албан татварын тухай (7–11 дүгээр зүйл); Хот, тосгоны эрх зүйн байдлын тухай (54.1; 2026.06.01-нээс мөрдөх).
Бүртгэл, зөвшөөрөл, нотариат, шүүх болон хуулиар нэрлэсэн үйлчилгээ авч буй этгээд.
Үйлчилгээний төрөл; заримд тогтмол мөнгөн дүн, заримд нэхэмжлэлийн үнэ эсвэл бусад суурь.
Хуулийн тухайн үйлчилгээний заалт болон эрх олгосон шийдвэрийн хэмжээгээр. Нэг нийтлэг хувьгүй.
Нэхэмжлэлээр баталгаажсан нэг үйлчилгээний хураамж 50,000 ₮ гэж үзвэл 3 үйлчилгээний нийт 150,000 ₮. Энэ нь бодит үйлчилгээний тариф санал болгосон жишээ биш.
Дт Үйлчилгээний зардал эсвэл шаардлага хангасан хөрөнгийн өртөг / Кт Банк/өглөг.
Үйлчилгээ үзүүлэгчийн хөлсийг улсын тэмдэгтийн хураамжаас салгана. Буцаах боломжтой барьцаа, баталгааг шууд зардал болгохгүй.
Үйлчилгээ авах тухай бүр, хуулийн тухайн заалтын дагуу.
Холбогдох эх: Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай (4–6 дугаар зүйл; үйлчилгээ тус бүрийн заалт).
Энгийн хог хаягдал үүсгэж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллага.
Орон нутгийн тогтоолоор хэрэглэсэн нэгж: өрх, үйл ажиллагааны төрөл, хэмжээ болон бусад тогтоосон үзүүлэлт.
Тухайн сум, дүүрэг, хотын хүчинтэй шийдвэрээр. Аюултай хог, барилгын болон овор ихтэй хогийн тусгай үйлчилгээний хөлсийг ялгана.
Баталгаажсан сарын хураамж 30,000 ₮ гэж үзвэл 12 сарын ногдол 360,000 ₮. Ус/дулааны нэхэмжлэлд багтсан бол давхар төлөхгүй.
Дт Хог хаягдлын үйлчилгээний зардал / Кт Холбогдох өглөг.
Нэгдсэн нэхэмжлэлээр болон тусдаа хураамжаар давхар бүртгэсэн эсэхийг шалга. Аюултай хогийн гэрээ, акт тусдаа байна.
Орон нутгийн тогтоол, нэхэмжлэлийн давтамжаар. Хог хаягдлын тухай хуулийн 41 дүгээр зүйл.
Холбогдох эх: Хог хаягдлын тухай (41 дүгээр зүйл).
Хотын татварын төлөгч ба суутган төлөгчийн үүргийг ялгана. Хуулийн хамрах бараа, үйлчилгээ борлуулж буй этгээд хэрэглэгчээс татвар суутган төвлөрүүлэх тохиолдолд тэр мөнгө байгууллагын өөрийн орлого биш. НӨАТ ба хотын татварын суурийг тухайн хууль, үнэ тогтоосон нөхцөлөөр тус бүр гаргана. Нийт төлбөрийн дүнгээс хоёр татварыг нэг ижил хувиар салгах нь буруу байж болно.
Хотын татвар ногдох суурийг хуульд нийцүүлэн 1,000,000 төгрөг, эрх бүхий шийдвэрийн хувийг 2% гэж тогтоосон нөхцөлт жишээнд татвар 20,000 төгрөг. Энэ татварыг орлогод оруулахгүйгээр суутган төлөх өглөгт бүртгэнэ. Бодит хэрэглээнд тухайн хот, бараа үйлчилгээ, байршил, шийдвэрийн хүчинтэй огноо зайлшгүй хэрэгтэй.
Тэмдэгтийн хураамжийн ангилал нь авсан үйлчилгээ, эрхийн шинжээс хамаарна. Ердийн тодорхойлолт, үйлчилгээний хураамж нь тухайн үеийн зардал байж болно. Харин хөрөнгө эсвэл эрх олж авахад шууд хамаарах зайлшгүй зардал бол холбогдох тайлагналын стандартын дагуу өртөгт оруулах нөхцөлийг үнэлнэ. Төлбөрийн нэр “хураамж” гэдгээр бүх дүнг нэг зардалд бичихгүй.
Хураамжийг буцаан авах эрх үүссэн бол хүсэлт, эрхийн үндэслэл, шийдвэр, нөхөн авах боломжийг нотлоно. Буруу дансанд төлсөн дүнг шууд шинэ зардал гэж давхар бүртгэхийн оронд авлага эсвэл шилжүүлэх тооцоог хянана. Банкны төлбөрийн зориулалт, төлөгчийн дугаар, үйлчилгээний код нь тулгалтын гол мэдээлэл юм.
Орон нутгийн хог хаягдлын үйлчилгээний хураамж, аюултай хог устгах гэрээт үйлчилгээ, барилгын хог тээвэрлэх төлбөр өөр үндэслэлтэй. Нэг байгууллага эдгээрийг зэрэг төлж болно. Нэхэмжлэл тус бүрийн хуулийн эсвэл гэрээний үндэслэлийг тогтоож, давхар ногдуулалт эсэхийг шалгана. Тусгай үйлчилгээний НӨАТ-ын нөхцөлийг нийтийн хураамжтай адилтгахгүй.
Үйлдвэрлэл, үйлчилгээ болон бусад зөвшөөрөгдсөн зориулалтаар ус ашиглагч; хуулийн чөлөөлөлтийг шалгана.
Гадаргын эсвэл газрын доорх ус, ашигласан м³, сав газар, экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, зориулалтын хувь/итгэлцүүр.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийн 15 дугаар зүйл, үнэлгээ болон хүчинтэй тогтоолоор.
1,000 м³ × тухайн эх үүсвэр, зориулалтын баталгаажсан 500 ₮/м³ = 500,000 ₮ гэсэн нөхцөлт жишээ. 500 ₮ нь улсын нийтлэг тариф биш.
Дт Үйлдвэрлэлийн өртөг/холбогдох зардал / Кт Усны нөөцийн төлбөрийн өглөг.
Ус түгээх үйлчилгээний үнэ төлсөн нь нөөц ашигласны төлбөрийг бүх тохиолдолд орлохгүй. Гэрээ, нэхэмжлэлд ямар төлбөр багтсаныг шалгана.
Өөрийн ашиглалтын зөвшөөрөл, гэрээ, хуульд үндэслэсэн ногдуулалт/нэхэмжлэлийн хугацааг мөрдөнө. 23.2, 24.1-ийн дараа сарын 10, дараа оны 01.10 зэрэг нь томилогдсон хураагчийн үүрэг; бүх ашиглагч компанийн тайлангийн хугацаа биш.
Холбогдох эх: Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай (4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл).
Зөвшөөрлийн үндсэн дээр рашаан ашиглагч иргэн, байгууллага.
Ашиглалтын зориулалт, хуулийн төлбөр тооцох нэгж, рашааны төрөл, ашигласан хэмжээ.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулийн 10, 15 дугаар зүйл болон тухайн газрын эрх бүхий шийдвэрээр.
Зөвхөн зарчмын жишээ: төлбөр ногдох 100 нэгж × баталгаажсан 2,000 ₮/нэгж = 200,000 ₮. “Нэгж”-ийг бодит гэрээ, ногдуулалтын хэмжих нэгжээр солино.
Дт Эмчилгээ/үйлчилгээний өртөг / Кт Рашааны төлбөрийн өглөг.
Энгийн усны м³ тарифыг рашаанд шууд хуулж хэрэглэхгүй. Үйлчилгээний борлуулалт ба байгалийн нөөц ашигласан суурь өөр байж болно.
Өөрийн ашиглалтын зөвшөөрөл, гэрээ, хуульд үндэслэсэн ногдуулалт/нэхэмжлэлийн хугацааг мөрдөнө. 23.2, 24.1-ийн дараа сарын 10, дараа оны 01.10 зэрэг нь томилогдсон хураагчийн үүрэг; бүх ашиглагч компанийн тайлангийн хугацаа биш.
Холбогдох эх: Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай (4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл).
Ус, рашаан ашиглан хаягдал ус гаргаж, усны чанарт нөлөөлж буй төлөгч.
Хаягдал усны дүгнэлт, шинжилгээ, бохирдуулах бодисын хэмжээ; стандарт, хаях орчин болон хөнгөлөлтийн нөхцөл.
Хуулийн хувь хэмжээ, Засгийн газрын холбогдох шийдвэр, эрх бүхий байгууллагын дүгнэлтээр.
Аргыг үзүүлэх нөхцөлт жишээ: төлбөр ногдох бохирдуулах бодис 200 кг × баталгаажсан 100 ₮/кг = 20,000 ₮. Тариф ба бодисын ангиллыг бодит шинжилгээгээр тогтооно.
Дт Үйлдвэрлэл/байгаль орчны зардал / Кт Ус бохирдуулсны төлбөрийн өглөг.
Цэвэр усны үйлчилгээний үнэ, усны нөөцийн төлбөр, ус бохирдуулсны төлбөр нь өөр. Ариутгах татуургын нэхэмжлэлд багтсан хэсгийг давхар ногдуулахгүй.
Улирлын төлөлт болон тайланг дараа улирлын эхний сарын 20-ны дотор; жилийн тайланг дараа оны 02.10-ны дотор (9.1). 9.2 дахь 03.15 нь татварын байгууллагын нэгтгэсэн тайлангийн хугацаа.
Холбогдох эх: Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай (4–8; 9 (төлөх, тайлагнах)).
Усны нөөц ашигласны төлбөр нь авсан усны эх үүсвэр, зориулалт, хэмжээнд; ус бохирдуулсны төлбөр нь бохирдуулах бодисын ачаалал болон холбогдох үнэлгээнд тулгуурладаг. Үйлдвэр нэг усны хэрэглээнд эдгээр хоёр үүрэгтэй байж болно. Цэвэр ус нийлүүлэгчид төлсөн үйлчилгээний үнэ нь нөөц ашигласны бүх үүргийг автоматаар хаасан гэсэн үг биш. Гэрээ ба хуульд үүргийг хэнд хамааруулсныг тогтооно.
Тоолуурын эхний заалт, эцсийн заалт, дотоод хэрэглээний хуваарилалт, алдагдал, буцаан ашигласан ус, гадагшлуулсан хэмжээ хоорондын холбоог хянана. Төлбөрийн хэмжээ зөв байсан ч хэмжилтийн эх өгөгдөл буруу бол ногдол буруу хэвээр. Тоолуурын баталгаажуулалт, лабораторийн шинжилгээний огноо, сорьц авсан цэгийг хадгална.
Нөхцөлт жишээнд төлбөр ногдох ус ашиглалт 2,000 м³, баталгаажсан нэгжийн төлбөр 500 төгрөг бол нөөц ашигласны төлбөр 1,000,000 төгрөг. Тусдаа шинжилгээгээр төлбөр ногдох бохирдуулах бодис 300 кг, баталгаажсан тариф 100 төгрөг/кг гэж тогтоосон бол бохирдуулсны төлбөр 30,000 төгрөг. Хоёр тооцооны хэмжих нэгж өөр тул 2,000 м³-ийг 100 төгрөгөөр үржүүлэхгүй.
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнд шууд хамаарах ус, нөөцийн төлбөрийг өртгийн зохих ангиллаар бүртгэж болно. Захиргааны хэрэглээний хэсгийг тусад нь хуваарилна. Хэвийн бус алдагдал, зөрчлийн торгууль, нөхөн сэргээлтийн нөөц нь өөр шинжтэй. Тэдгээрийн санхүүгийн ангилал ба татварын хасалтын нөхцөлийг нэгэн адил гэж үзэхгүй.
Рашаан ашиглалтын хувьд эмчилгээ, савлагаа, үйлчилгээний зориулалт, зөвшөөрсөн хэмжээ, эх үүсвэрийн үнэлгээ чухал. Рашааныг энгийн усны тарифаар бодохоос өмнө тусгай ангиллын нөхцөлийг шалгана. Зөвшөөрөлгүй ашигласан хэмжээг бүртгэлээс орхих нь үүргийг арилгахгүй.
Байгалийн ургамал түүж, бэлтгэж ашиглагч. Таримал ургамал, байгалийн ургамлыг ангиллаар нь ялгана.
Ургамлын төрөл, ховордлын зэрэг, хэмжээ, экологи-эдийн засгийн үнэлгээ.
Хуулийн 14 дүгээр зүйл дэх ангиллын хязгаар болон тухайн эрх бүхий шийдвэрийн хувь.
Зөвшөөрөгдсөн ашиглалтын үнэлгээ 1 сая ₮, тухайн ангиллын баталсан хувь 10% гэж үзвэл төлбөр 100,000 ₮. Жишээ нь ургамал түүх зөвшөөрөл орлохгүй.
Дт Бэлтгэсэн түүхий эдийн өртөг/холбогдох зардал / Кт Ургамлын нөөцийн төлбөрийн өглөг.
Нэн ховор, ховор, элбэг ургамлын ангилал болон ашиглах хязгаарлалтыг төлбөрөөс өмнө шалгана. Нөхөн төлбөр, торгуулийг ердийн төлбөртэй хольж болохгүй.
Өөрийн ашиглалтын зөвшөөрөл, гэрээ, хуульд үндэслэсэн ногдуулалт/нэхэмжлэлийн хугацааг мөрдөнө. 23.2, 24.1-ийн дараа сарын 10, дараа оны 01.10 зэрэг нь томилогдсон хураагчийн үүрэг; бүх ашиглагч компанийн тайлангийн хугацаа биш.
Холбогдох эх: Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай (4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл).
Ойн нөөц бэлтгэж, ашиглах зөвшөөрөлтэй этгээд.
Модны төрөл, эзлэхүүн, ойн мужлал, үнэлгээ, тээврийн зай; дагалт баялагт тохирох тусгай нэгж.
Хэрэглээний мод: экологи-эдийн засгийн үнэлгээний 6–30%; түлээ 2–10%-ийн хүрээнд ялгавартай. Дагалт баялгийн хэмжээ тусдаа.
Хэрэглээний модны нийт экологи-эдийн засгийн үнэлгээ 10 сая ₮, баталгаажсан хувь 20% бол 2 сая ₮. 20% нь бүх модны тогтмол хувь биш.
Дт Мод/түүхий эдийн өртөг / Кт Ойн нөөцийн төлбөрийн өглөг.
Ойн дагалт баялагт хэрэглээний модны хувийг хэрэглэхгүй. Төлбөр төлсөн нь хууль бус бэлтгэлийг зөвшөөрөх үндэслэл болохгүй.
Өөрийн ашиглалтын зөвшөөрөл, гэрээ, хуульд үндэслэсэн ногдуулалт/нэхэмжлэлийн хугацааг мөрдөнө. 23.2, 24.1-ийн дараа сарын 10, дараа оны 01.10 зэрэг нь томилогдсон хураагчийн үүрэг; бүх ашиглагч компанийн тайлангийн хугацаа биш.
Холбогдох эх: Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай (4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл).
Ан амьтан агнах, барих, нөөц ашиглах эрхтэй иргэн, байгууллага.
Төрөл, зориулалт, тоо/жин, экологи-эдийн засгийн үнэлгээ; зарим гадаад ашиглалтад жишиг үнэ.
Хуулийн 17 дугаар зүйлээр ялгаатай. Жишээлбэл ахуйн, үйлдвэрлэл, соёл, шинжлэх ухааны зориулалтын бусад ан амьтанд үнэлгээний 20–40%-ийн хүрээ хэрэглэнэ.
Хуулиар зөвшөөрсөн 2 толгой, нэг бүрийн үнэлгээ 1 сая ₮, тогтоосон хувь 20% гэсэн нөхцөлд: 2 × 1 сая × 20% = 400,000 ₮.
Дт Холбогдох өртөг/зардал / Кт Ан амьтны нөөцийн төлбөрийн өглөг.
Загасны кг тариф, толгойн үнэлгээ, гадаад ан агнуурын жишиг үнийн суурийг хооронд нь сольж болохгүй.
Өөрийн ашиглалтын зөвшөөрөл, гэрээ, хуульд үндэслэсэн ногдуулалт/нэхэмжлэлийн хугацааг мөрдөнө. 23.2, 24.1-ийн дараа сарын 10, дараа оны 01.10 зэрэг нь томилогдсон хураагчийн үүрэг; бүх ашиглагч компанийн тайлангийн хугацаа биш.
Холбогдох эх: Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай (4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл).
Хуулиар тогтоосон байгалийн баялаг ашиглах зөвшөөрөл авч буй этгээд.
Зөвшөөрлийн төрөл, тоо, хугацаа; тухайн хураамжийн хуульд заасан үзүүлэлт.
Тухайн эрхийн хуулийн заалт, Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хууль болон эрх бүхий шийдвэртэй тулгаж тогтооно.
Зөвшөөрөл олгох албан нэхэмжлэл 80,000 ₮ бол хураамж 80,000 ₮. Ашигласан нөөцийн 300,000 ₮ төлбөр байвал үүнээс тусдаа бүртгэнэ.
Дт Эрх/холбогдох өртөг/зардал (бодлогоор) / Кт Банк/өглөг.
Ижил зөвшөөрлийн нэхэмжлэлийг улсын тэмдэгтийн хураамж болон энэ нэрээр хоёр удаа бүртгэхгүй. ТЕХ-ийн ангилал нь өөрөө давхар төлбөр ногдуулах үндэслэл биш.
Эрх олгох, сунгах үйл явдал болон тухайн үйлчилгээний журмаар.
Холбогдох эх: Татварын ерөнхий хууль (6–11 дүгээр зүйл; 7.2 дахь жагсаалт); Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай (4–6 дугаар зүйл; үйлчилгээ тус бүрийн заалт).
Ургамал, ой, ан амьтны төлбөрт биет хэмжээ болон экологи-эдийн засгийн үнэлгээ хоёул оролцож болно. Хуулийн тогтоосон хувь хэмжээг ашигласан нөөцийн тоо хэмжээнд шууд үржүүлэхгүй; эхлээд үнэлгээний суурийг гаргана. Ховор, нэн ховор, үйлдвэрлэлийн болон ахуйн зориулалтын ангилал, ашиглах зөвшөөрөл, бүс нутгийн нөхцөл нөлөөлнө.
Нөөц ашиглах эрхийн хураамж нь бодитоор ашигласан нөөцийн төлбөрөөс тусдаа. Зөвшөөрөл авахад 80,000 төгрөг төлсөн нь дараагийн ашиглалтад төлөх 300,000 төгрөгийг хаахгүй. Нэгийг эрх олголтын зардал, нөгөөг ашиглалтын өртөгт хамааруулах боломжийг үйл ажиллагааны нөхцөлөөр үнэлнэ.
Хууль ёсоор бэлтгэсэн хэрэглээний модны экологи-эдийн засгийн нийт үнэлгээ 24 сая, тухайн ангиллын баталгаажсан хувь 20% гэж өгвөл нөөцийн төлбөр 4.8 сая. Тээвэр, боловсруулах өртөг тусдаа. Модны худалдах үнэ 24 сая биш байсан ч төлбөрийн суурь нь энэ кейст албан үнэлгээ болохыг ялгана.
Агуулахад хүлээн авсан модны хэмжээ, гарал үүслийн гэрчилгээ, ашиглалтын зөвшөөрөл, төлбөрийн баримтыг холбож бүртгэнэ. Зөвхөн бэлэн мөнгөний зарлагын баримтаар барааны хууль ёсны эх үүсвэрийг батлахгүй. Нөөцийн төлбөрийг нийлүүлэгч төлсөн үү, худалдан авагч төлөх үү гэдгийг тухайн харилцааны хууль ба гэрээгээр тогтооно.
Ан амьтны төлбөрийн жишээнд зөвшөөрсөн хоёр толгой, нэг бүрийн үнэлгээ 1 сая, баталгаажсан хувь 20% бол төлбөр 400,000 төгрөг. Энэ тооцоо ан агнах эрх, улирал, тоо хэмжээний зөвшөөрлийг орлохгүй. Үүнтэй адил ургамал түүж бэлтгэхэд ашигласан төрөл, хэсэг, жин, ангиллыг үнэн зөв бүртгэх шаардлагатай.
Нягтлан бодогч төлбөрийн тооцоог хийдэг ч байгаль орчны мэргэжлийн ангиллыг дангаараа тогтоохгүй. Эрх бүхий үнэлгээ, зөвшөөрөл, хэмжилтийг авсны дараа тооцоог журнал, өртөг, төлөлттэй холбоно. Ингэснээр мэргэжлийн хариуцлагын зааг тодорхой болно.
Ашигт малтмал худалдсан, худалдахаар ачуулсан, экспортолсон, өөрийн хэрэгцээнд ашигласан болон хуульд заасан бусад төлөгч/суутгагч.
Хуулийн борлуулалтын үнэлгээ; бүтээгдэхүүний төрөл, агуулга, үнэ, боловсруулалтын түвшин болон нэмэлт төлбөр.
Дотоодод хэрэглэсэн/борлуулсан нүүрсний үндсэн хувь 2.5%; Монголбанк, эрх олгосон банкинд худалдсан алт 5% (нэмэлтгүй); бусад төрөлд үндсэн 5% дээр шаардлагатай нэмэлт хувь.
Жишээний бүтээгдэхүүний баталгаажсан үнэлгээ 100 сая, үндсэн хувь 5%, нэмэлт хувь 2% гэж үзвэл АМНАТ 7 сая ₮. 2% нь зөвхөн жишээнд авсан; бодит нэмэлтийг 47.5-ын хүснэгтээр сонгоно.
Дт Холбогдох үйлдвэрлэлийн өртөг/зардал / Кт АМНАТ-ын өглөг. Суутгасан хэсгийг тусад нь хөтөлнө.
Нэхэмжлэхийн үнийг хуульд заасан үнэлгээ гэж шууд авч болохгүй. Алдагдалтай ажилласан нь АМНАТ үүсэхгүй гэсэн үг биш.
Сарын төлбөр дараа сарын 20, жилийн эцсийн тооцоо дараа оны 02.10 (47.10). Өссөн дүнгийн улирлын тайлан дараа улирлын эхний сарын 20, жилийн тайлан 02.10 (47.11). Банкинд алт тушаахад 47.10, 47.12–47.13-ын суутгалын тусгай нөхцөл үйлчилнэ; 47.11-ийн тайлангийн чөлөөлөлт зөвхөн тэнд алт тушаасан хувь хүнд хамаарна.
Холбогдох эх: Ашигт малтмалын тухай (32–34, 47 дугаар зүйл).
Ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч.
Бүртгэлтэй талбайн гектар, зөвшөөрлийн төрөл, эзэмшсэн жил, ашигт малтмалын ангилал.
Хуулийн 32–33 дугаар зүйлийн хүснэгтээр. Хайгуулын төлбөр эзэмшсэн жилээс хамааран шатална.
Аргыг үзүүлэх нөхцөлт жишээ: 100 га × тухайн жилийн баталгаажсан 10,000 ₮/га = 1 сая ₮. 10,000 ₮ нь бодит тарифын лавлагаа биш.
Дт Урьдчилж төлсөн төлбөр/шаардлага хангасан хайгуулын хөрөнгө/зардал / Кт Банк. НББ-ийн бодлогоор хугацаанд нь хуваарилна.
Эрхийн жилийн төлбөрийг АМНАТ-тай андуурахгүй. Талбайн нэгж, олгосон өдрийн давтамж, сунгалт/цуцлалтад хяналт тавина.
Дараа жилийн төлбөрийг зөвшөөрөл олгосон өдрөөс тооцож жил бүр урьдчилан төлнө (34.2).
Холбогдох эх: Ашигт малтмалын тухай (32–34, 47 дугаар зүйл).
Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын ашиглалтын зөвшөөрөл эзэмшигч.
Олборлож худалдсан, худалдахаар ачуулсан болон ашигласан бүтээгдэхүүний борлуулалтын үнэлгээ.
Хуулийн 33.2-т заасан 2.5%. Тухайн материал энэ хуулийн ангилалд багтаж байгаа эсэхийг эхэлж батална.
Баталгаажсан борлуулалтын үнэлгээ 40 сая ₮ × 2.5% = 1 сая ₮. Өөрийн барилгад ашигласан хэмжээг сууриас орхигдуулахгүй.
Дт Холбогдох бүтээгдэхүүн/барилгын өртөг / Кт Нөөц ашигласны төлбөрийн өглөг.
АМНАТ-ын ерөнхий 5%-ийг автоматаар хэрэглэхгүй. Худалдан авагчийн бараа авах зардал ба олборлогчийн нөөцийн төлбөрийг ялгана.
Улирлын мэдээ дараа улирлын эхний сарын 20; жилийн тайлан дараа оны 01.20 (34.9). Энэ нь төлбөрийн өдөр гэсэн үг биш. Төлөлтийн хугацааг татварын албаны ногдуулалт, баталгаажсан хуваариас ав; 33 дугаар зүйлээс нийтлэг төлөх өдөр дүгнэхгүй.
Холбогдох эх: Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай (33 дугаар зүйл).
АМНАТ-ын үнэлгээ нь санхүүгийн тайлангийн борлуулалтын орлоготой заавал тэнцэхгүй. Бүтээгдэхүүний нэр төрөл, боловсруулалтын түвшин, агуулга, зах зээлийн жишиг үнэ, борлуулсан болон өөрөө хэрэглэсэн хэмжээ, хуулийн үнэлгээний арга нөлөөлнө. Нэхэмжлэхийн үнийг ганц эх болгон ашиглахын өмнө хуулийн суурьтай тулгана.
Үндсэн ба нэмэлт төлбөрийг тус тусад нь тооцно. Нэмэлт хувь нь бүх ашигт малтмалд нэгэн адил биш, бүтээгдэхүүний ангилал, үнийн шатлал, боловсруулалтаас хамаарна. Өмнөх сарын хувийг дараагийн сард хуулж хэрэглэхэд жишиг үнэ өөрчлөгдсөн байж болно. АМНАТ-ын тооцооны хүснэгтэд эх үнэлгээ, арга, хувь сонгосон үндэслэлийг хадгална.
Санхүүгийн борлуулалтын орлого 90 сая боловч хуулийн дагуу баталгаажсан АМНАТ-ын үнэлгээ 100 сая, үндсэн хувь 5%, нөхцөлт нэмэлт хувь 2% гэж өгвөл төлбөр 7 сая. Үүнийг 90 сая × 7% = 6.3 сая гэж бодох нь 0.7 саяар дутуу. Үнэлгээний 10 саяын зөрүүг санхүүгийн борлуулалтын орлогыг өөрчлөх үндэслэл гэж шууд үзэхгүй; татварын тусдаа суурь юм.
| Хяналтын үзүүлэлт | Тулгах эх |
|---|---|
| Олборлолт ба баяжуулалт | Үйлдвэрлэлийн тайлан, лабораторийн дүн |
| Борлуулсан хэмжээ | Ачилт, жин, гаалийн мэдүүлэг, худалдан авагчийн акт |
| Өөрөө хэрэглэсэн хэмжээ | Дотоод зарлагын баримт, зориулалт |
| Үнэлгээ ба нэмэлт хувь | Хуулийн хүснэгт, албан жишиг үнэ |
| Суутгал ба төлөлт | Суутгагчийн баримт, татварын данс |
Жилийн тусгай зөвшөөрлийн төлбөр нь АМНАТ-аас тусдаа. Талбай, зөвшөөрлийн төрөл, эзэмшсэн жил, сунгалт, төлөх огноог бүртгэнэ. Төлбөр хоцрох нь зөвхөн алдангийн асуудлаар хязгаарлагдахгүй, зөвшөөрлийн эрхэд нөлөөлөх боломжтой учир санхүүгийн хаалтаас гадна эрхийн хугацааны хяналт шаардлагатай.
Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын 2.5%-ийн төлбөрийг ердийн ашигт малтмалын үндсэн болон нэмэлт хувьтай хольж болохгүй. Элс, хайрга зэрэг материалыг өөрийн барилгад ашигласан үед борлуулалтын нэхэмжлэхгүй гэсэн шалтгаанаар суурийг орхихгүй. Материалын ангилал, ашигласан хэмжээ, үнэлгээ, зөвшөөрлийг холбож тооцно.
Газрын тос, байгалийн хий, уламжлалт бус газрын тосны гэрээлэгч.
Олборлосон түүхий тос, байгалийн хийн хэмжээ, гэрээний нөөц ашигласны төлбөрийн нөхцөл.
Түүхий тос, байгалийн хий 5–15%; уламжлалт бус газрын тос 5–10%-ийн хүрээ. Өмнөх бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний тусгай зохицуулалтыг 45.1 дэх заалтаар шалгана.
10,000 баррель олборлолт, гэрээний хувь 10% гэсэн нөхцөлт жишээнд нөөцийн төлбөрт ногдох хэмжээ 1,000 баррель. Мөнгөн үнэлгээг гэрээний үнэлгээ, тооцоогоор тодорхойлно.
Дт Холбогдох өртөг/зардал / Кт Гэрээний төлбөрийн өглөг; мөнгөөр/бүтээгдэхүүнээр барагдуулахыг тусад нь хянана.
Нөөцийн төлбөр, бүтээгдэхүүн хуваалт, ААНОАТ нь өөр тооцоо. Зөвхөн мөнгөн борлуулалтын хувиар тайлбарлавал гэрээний суурийг гажуудуулж болно.
Газрын тосны тухай хууль, хүчинтэй бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ, баталгаажсан тооцооны хуваариар.
Холбогдох эх: Газрын тосны тухай (30–32; 45.1 (хуучин гэрээний нөхцөл)).
Хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч гэрээлэгч.
Гэрээт талбайн км²; хайгуул/ашиглалт; үндсэн хугацаа эсвэл сунгалт.
30 дугаар зүйл: хайгуул 3 ам.доллар/км², сунгалт 8; ашиглалт 100, сунгалт 200 ам.доллар/км²-тэй тэнцэх төгрөг. Хуучин гэрээний тусгай нөхцөлийг шалгана.
Хайгуулын үндсэн хугацааны 1,000 км² × 3 ам.доллар = 3,000 ам.доллартай тэнцэх төгрөг. Төгрөгийн дүнг төлбөрт хэрэглэх албан ханшаар хөрвүүлнэ.
Дт Урьдчилж төлсөн төлбөр/холбогдох хөрөнгө, зардал / Кт Банк/өглөг.
км² ба га-г андуурахгүй: 1 км² = 100 га. Тосны нөөц ашигласны төлбөрөөс тусад нь хөтөлнө.
Санхүүгийн жил эхэлснээс хойш 30 хоногт (30.7); хуучин гэрээний зохицуулалтыг шалгана.
Холбогдох эх: Газрын тосны тухай (30–32; 45.1 (хуучин гэрээний нөхцөл)).
Газрын тосны салбарт нөөц ашигласны төлбөр, өртөг нөхөх тос, ашигт тос, төр ба гэрээлэгчийн хувь, тусгай зөвшөөрлийн төлбөр гэсэн өөр өөр урсгал байж болно. Эдгээрийг нэг “татвар” гэж нэгтгэх нь гэрээний тооцоо болон санхүүгийн тайлагналыг гажуудуулна. Гэрээний хүчинтэй хувилбар, шилжилтийн заалт, хэмжилт, үнэ, тээвэрлэлтийн нөхцөлийг хамтад нь судална.
Нөхцөлт жишээнд олборлолт 10,000 баррель, нөөцийн төлбөрийн гэрээний хувь 10% бол төлбөрт ногдох хэмжээ 1,000 баррель. Төлбөрт зориулсан баталгаажсан үнэ 70 ам.доллар/баррель гэж өгвөл үнэлгээ 70,000 ам.доллар. Энэ дүн нь бүх татвар, бүтээгдэхүүн хуваарилалтын эцсийн үр дүн биш. Төгрөгт хөрвүүлэх ханш болон мөнгөөр эсвэл бүтээгдэхүүнээр төлөх нөхцөлийг гэрээ, хуульд нийцүүлнэ.
Гэрээгээр өртөг нөхөхөд зөвшөөрөгдсөн зардал нь санхүүгийн тайлангийн тухайн үеийн зардалтай адил байх албагүй. Хөрөнгийн зардал, хайгуулын зардал, нөхөгдөх дээд хэмжээ, баталгаажуулах журам, зөвшөөрөөгүй зардлыг тусад нь бүртгэнэ. Гэрээний өртөг нөхөлтийн хүснэгтийг ААНОАТ-ын татварын тохируулгатай ижил гэж үзэхгүй.
Үйлдвэрлэлийн хэмжээг баталгаажуулахад олборлосон, хадгалсан, тээвэрлэсэн, борлуулсан, технологид ашигласан хэмжээний тэнцэл шаардлагатай. Хэмжилтийн зөрүүг шууд алдагдал гэж бичихээс өмнө төхөөрөмж, температур, сорьц, чанарын үзүүлэлт, гэрээний хэмжих цэгийг шалгана. Төлбөрийн суурийн алдаа ихэвчлэн хувь хэмжээнээс бус биет мэдээллээс эхэлдэг.
Монгол Улсад мал өмчилж буй малчин, мал бүхий этгээд.
Тооллогоор бүртгэсэн малын тоо; төрөл; хуулийн бууруулах, чөлөөлөх нөхцөл.
Нэг малд жилд 0–2,000 ₮-ийн хязгаарт эрх бүхий орон нутгийн шийдвэрээр төрөл тус бүрд тогтооно.
100 хонь, тухайн сумын баталгаажсан хувь 500 ₮ бол жилийн татвар 50,000 ₮; ердийн нөхцөлд хоёр хувааж 25,000 ₮-өөр төлнө.
Бизнесийн бүртгэлд: Дт Холбогдох зардал / Кт Малын татварын өглөг.
Өмнөх жилийн нэг толгойн хэмжээг шинэ тогтоолгүйгээр хуулж болохгүй. Мал борлуулсны орлогын татварын асуудал энэ татвараас тусдаа.
Жилийн татварыг 07.15, 12.15-ны дотор тэнцүү хоёр хувааж төлнө (7.1).
Холбогдох эх: Малын тоо толгойн албан татварын тухай (4–7 дугаар зүйл).
Галт зэвсэг эзэмшигч иргэн, хуулийн этгээд; хуулийн чөлөөлөлттэй зэвсгийг тусад нь ялгана.
Галт зэвсгийн тоо, зориулалт, калибр, төрөл.
Үзмэр/цуглуулга/спорт-сургалт 15,000 ₮; ан агнуур/хамгаалалтын 6.4 мм хүртэл 30,000 ₮, 6.5 мм ба түүнээс дээш 60,000 ₮; үрлэн сумтай 30,000 ₮/жил.
Харуул хамгаалалтын 6.5 мм-ээс дээш 3 зэвсэг × 60,000 ₮ = 180,000 ₮/жил, чөлөөлөлтгүй нөхцөлд.
Дт Хамгаалалтын зардал / Кт Галт зэвсгийн татварын өглөг.
Ашиглахгүй байгаа гэдгээр бүртгэлээс автоматаар хасахгүй. Хөнөөх чадваргүй болсон эсэхийг эрх бүхий баримтаар нотолно.
Жил бүр 12.01-ний дотор цагдаагийн бүртгэл болон татварын төлөлтийн үүргийг гүйцэтгэнэ; хуулийн 5, 7 дугаар зүйл.
Холбогдох эх: Галт зэвсгийн албан татварын тухай (2–7 дугаар зүйл).
ТЕХ-ийн 7.2.21-д энэ татварын нэр төрөл орсон. Харин татвар ногдох объект, төлөгч, суурийг нарийвчлах асуудлыг 7.3, 9.2, хувь хэмжээг тогтоох эрхийг 8 дугаар зүйлээр зохицуулдаг. Иймээс амьтан эзэмшдэг гэх ганц мэдээллээр татварын өглөгийн дүнг гаргах боломжгүй.
Байгууллага хамгаалалтын нохойтой байвал амьтны бүртгэл, мал эмнэлгийн үйлчилгээ, татварын ногдуулалтыг ялгаж бүртгэнэ. Үйлчилгээний 120,000 төгрөгийн нэхэмжлэл нь өөрөө нохой, муурын татварын ногдол болохгүй. Татвар гэж нэхэмжилсэн бол тухайн нэхэмжлэлийн хууль, эрх бүхий шийдвэр, хамрах нутаг дэвсгэр, хугацаа, тарифын үндэслэлийг баримтад холбоно.
Ногдуулалтын эрх зүйн үндэслэл бүрдээгүй нөхцөлд 0%-ийн татвар гэж лавлахдаа тэмдэглэхийн оронд “ногдол үүсгэх тусгай үндэслэл шаардлагатай” гэж ангилна. Энэ нь татвараас чөлөөлсөн шийдвэртэй адил утгагүй. Үндэслэлтэй ногдол бий болсны дараа Дт Холбогдох зардал; Кт Татварын өглөг гэсэн бичилтийг баталгаатай дүнгээр хийнэ.
Эх: Татварын ерөнхий хууль, 7.2.21, 7.3, 8.3, 9.2.
ТЕХ-ийн 7.2.22 нь нэр төрлийг жагсаасан заалт. Хөрөнгө үнэ төлбөргүй шилжихэд тусгай татварын асуудлаас гадна орлого хүлээн зөвшөөрөх, хөрөнгийн үнэлгээ, НӨАТ, улсын бүртгэлийн хураамжийн харилцаа үүсэж болно. Хүлээн авагч нь хувь хүн, аж ахуйн нэгж, ашгийн бус байгууллагын аль нь болохыг эхэлж тогтооно.
Жишээлбэл, компани тоног төхөөрөмжийг үнэ төлбөргүй хүлээн авсан бол хөрөнгийг санхүүгийн бүртгэлд ямар үнээр, ямар эсрэг данстай бүртгэх нь шилжүүлэгчийн статус, гэрээ, санхүүгийн стандартаас хамаарна. Өмчлөгч хөрөнгө оруулж байгаа бол өмчийн гүйлгээ байж болно; гуравдагч этгээдийн тусламж ижил ангилалд орохгүй. Үүний дараа ААНОАТ-ын орлогын ангилал, чөлөөлөлтийн нөхцөлийг тогтооно.
100 саяын хөрөнгө бэлэглэсэн учраас “бэлэглэлийн татвар 10 сая” гэж нэрлэн шууд ногдуулах үндэслэлгүй. Нөгөө талаар тусгай бэлэглэлийн татварын дүн тогтоогоогүйгээс ААНОАТ эсвэл ХХОАТ-ын үүрэг автоматаар арилдаггүй. Үл хөдлөх хөрөнгө борлуулалтын 2%-ийг бэлэглэл, өв залгамжлалд нэрээр нь шилжүүлж хэрэглэхгүй.
Хөрөнгө хүлээлцсэн акт, өмчлөх эрхийн шилжилт, үнэлгээний үндэслэл, талуудын хамаарал, орлогын татварын дүгнэлтийг нэг файлд хадгална. Дүгнэлтэд тусгай татвар, бусад татвар, үйлчилгээний хураамжийг тус бүрээр нь шийдвэрлэсэн байх ёстой.
Эх: Татварын ерөнхий хууль, 7.2.22, 7.3, 9.2; ААНОАТ-ын тухай хууль, орлогын ангилал, чөлөөлөлт; ХХОАТ-ын тухай хууль, орлого ба чөлөөлөлтийн холбогдох зүйл.
Генетик нөөцийн тухай хуульд зөвшөөрөл, үр шим хуваах гэрээ, нөөц ашиглах төлбөрийг тусдаа зохицуулсан. 16 дугаар зүйлд гэрээний агуулга, 18 дугаар зүйлд мөнгөн ба мөнгөн бус үр шим, 19 дүгээр зүйлд төлбөрийн харилцааг заасан. 19.4-ийн дагуу тусгай үр шимийн төлбөрийн хэмжээ, төлөх журмыг хуулиар тогтооно.
| Үүргийн төрөл | Эрх зүйн үндэс | Бүртгэлд ялгах зүйл |
|---|---|---|
| Амьтан, ургамлын нөөц ашиглалт | 19.1; Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль | Нөөцийн хэмжээ, үнэлгээ, төлбөр |
| Зөвшөөрөл ба хил нэвтрүүлэх ажиллагаа | 19.2; Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай хууль | Зөвшөөрлийн төрөл, өсгөврийн тоо, хураамж |
| Гэрээгээр хуваарилах үр шим | 16, 18 дугаар зүйл | Гэрээний тал, мөнгөн ба мөнгөн бус үүрэг |
| Тусгай үр шимийн төлбөр | 19.3-19.4 | Хуулиар тогтоосон хэмжээ ба журам |
Гэрээнд борлуулалтын орлогын 2%-ийг уламжлалт мэдлэг эзэмшигчид төлөхөөр тохирсон, тухайн бүтээгдэхүүний борлуулалт 50 сая бол гэрээний үүрэг 1 сая. Тухайн үеийн зардалд хамаарах нөхцөлд Дт Үр шимийн гэрээний зардал 1; Кт Гэрээний өглөг 1 гэж бүртгэнэ. Энэ 2% нь улсын татварын нийтлэг хувь биш бөгөөд гэрээний төлөлт нь бусад хуулийн төлбөрийг автоматаар орлохгүй.
Мөнгөн бус үүрэгт судалгааны үр дүн, технологи, оюуны өмчийн хамтын эрх, сургалт зэрэг багтаж болно. Тэдгээрийн гүйцэтгэл, хугацаа, хэмжилтийн үндэслэлийг гэрээний бүртгэлд хадгална. Хэмжээгүй бүх үүргийг мөнгөн татварын өглөг мэтээр тооцохгүй; санхүүгийн тайланд хүлээн зөвшөөрөх эсвэл тодруулах шаардлагыг тусад нь үнэлнэ.
Эх: Генетик нөөцийн тухай хууль, 16, 18-20; ТЕХ, 7.2.30.
Малын төрөл тус бүрийн баталгаажсан тоо, татварын хувь, чөлөөлөлт, төлөгчийн бүртгэлийг холбоно. Нэг малд 0-2,000 төгрөгийн хуулийн хүрээ байгаа ч тухайн сумын бүх төрлийн малд ижил дээд дүн ногдоно гэсэн үг биш. Нөхцөлт жишээнд 100 хонины хувь 500 төгрөг, 20 үхрийн хувь 1,000 төгрөг бол жилийн татвар 70,000 төгрөг, хоёр тэнцүү төлөлт тус бүр 35,000 төгрөг.
Малын худалдаанаас олсон орлого, малын тоо толгойн татвар, хөдөө аж ахуйн түүхий эдийн НӨАТ-ын тусгай зохицуулалт тусдаа асуудал. Нэг төлбөр хийсэн нь бусад тайлагналын үүргийг автоматаар хаахгүй. Аж ахуйн нэгжийн малын хөрөнгийн санхүүгийн үнэлгээ ба малын тоонд суурилсан татварыг ялгана.
“Сэлбэ Худалдаа” ХХК нэг багц барааг 220 сая төгрөгөөр борлуулсан. Үүнд НӨАТ 20 сая, барааны өртөг 140 сая багтана. Тайлант хугацааны дотор худалдан авагч барааны аравны нэгийг буцааж, 22 саяын авлага буурсан. Буцсан бараа гэмтээгүй, дахин борлуулах боломжтой, анхны өртөг нь 14 сая. Буцаалтын падаан, агуулахын орлогын баримт, тооцоо нийлсэн акт бүрдсэн гэж үзье.
| Үзүүлэлт | Анхны дүн, сая | Буцаалт | Эцсийн дүн, сая |
|---|---|---|---|
| Борлуулалтын орлого | 200 | -20 | 180 |
| Гаралтын НӨАТ | 20 | -2 | 18 |
| Борлуулсан барааны өртөг | 140 | -14 | 126 |
| Нийт ашиг | 60 | -6 | 54 |
Буцаалтыг бүртгэхдээ Дт Борлуулалтын буцаалт 20; Дт НӨАТ-ын өглөг 2; Кт Худалдан авагчийн авлага 22. Барааг агуулахад авахад Дт Бараа материал 14; Кт Борлуулсан барааны өртөг 14. Эхний бичилт орлого, авлагыг, хоёр дахь бичилт барааны үлдэгдэл ба өртгийг засаж байна.
Хэрэв нягтлан зөвхөн 22 саяын авлагыг бууруулж, барааны өртгийг буцаахаа мартвал нийт ашиг 40 сая болж 14 саяар дутна. Харин бүх 22 саяыг орлогоос хасвал НӨАТ-ын өглөг 2 саяар илүү, орлого 2 саяар дутуу үлдэнэ. Тайлангийн тулгалтад барааны тоо, НӨАТ-гүй үнэ, НӨАТ, өртөг дөрвийг зэрэг харьцуулна.
Дараа тайлант үед ирсэн буцаалт бүрийг өмнөх жилийн алдаа гэж үзэхгүй. Анхны борлуулалтын үед буцаалтын эрх байсан эсэх, тухайн үед хийх ёстой тооцоолол, шинэ үйл явдал эсвэл алдааны аль нь болохыг гэрээ, баримтын огноогоор шийднэ.
Эх: НӨАТ-ын тухай хууль, 10, 14; IFRS 15, буцаалтын эрхтэй борлуулалт.
“Өрнөх Барилга” ХХК НӨАТ-гүй 1,200 саяын гэрээг хоёр жилд гүйцэтгэнэ. Гэрээний нөхцөл, гүйцэтгэлийн нотолгоо нь орлогыг хугацааны турш хүлээн зөвшөөрөх шаардлагыг хангасан гэж өгсөн. Эхний жилийн хэмжсэн гүйцэтгэл 30%, хүлээн зөвшөөрөх зардал 252 сая. Кейсийн татварын нөхцөлөөр энэ гүйцэтгэлийн орлого ба зардлыг мөн хугацаанд хүлээн зөвшөөрөх бөгөөд бусад зөрүүгүй.
Захиалагч эхэлж 330 сая шилжүүлсэн: урьдчилгааны суурь 300, НӨАТ 30. Жилийн эцэст 360 саяын гүйцэтгэл хүлээн авч, 36 саяын нийт НӨАТ бүхий 396 саяын тооцоо хийсэн. Өмнөх урьдчилгааг энэ гүйцэтгэлд бүрэн суутгасан тул нэмж нэхэмжлэх авлага 66 сая болно. Анхны 30 саяын НӨАТ-ыг давхар ногдуулахгүй.
| Үйл явдал | Бичилт, сая төгрөг |
|---|---|
| Урьдчилгаа авах | Дт Банк 330; Кт Гэрээний өр төлбөр 300; Кт НӨАТ-ын өглөг 30 |
| Гүйцэтгэлийг хүлээн зөвшөөрөх | Дт Гэрээний өр төлбөр 300; Дт Авлага 66; Кт Орлого 360; Кт НӨАТ-ын өглөг 6 |
| Гүйцэтгэлийн зардал | Дт Гүйцэтгэсэн ажлын өртөг 252; Кт Дуусаагүй үйлдвэрлэл/холбогдох данс 252 |
| Орлогын татвар, 10%-ийн нөхцөлд | Дт Татварын зардал 10.8; Кт ААНОАТ-ын өглөг 10.8 |
Орлого 1,200 × 30% = 360 сая, ашиг 360 - 252 = 108 сая. Банканд орсон 330 саяыг орлого гэж бичвэл санхүүгийн тайлан, НӨАТ-ын суурь, ААНОАТ-ын тохируулга хооронд зөрүү үүснэ. Нөгөө талаар 396 саяын нэхэмжлэлийг өмнөх 330 сая дээр бүтнээр нэмбэл захиалагчийн тооцоо давхардана.
Гүйцэтгэлийн 30%-ийг зөвхөн гарсан зардлыг нийт төсөвт хувааснаар батлахгүй. Хэмжилтийн арга гэрээний үүргийг үнэн зөв илэрхийлж байгаа эсэх, ашиглаагүй материал, хэвийн бус хорогдол, дахин гүйцэтгэлийн зардал нөлөөлсөн эсэхийг инженерийн акт, төсвийн шинэчлэлтэй тулгана. Нэхэмжлэл, төлбөр, гүйцэтгэлийн огноог НӨАТ-ын хуульд заасан үүрэг үүсэх мөчтэй холбоно.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль, 12-13; НӨАТ-ын тухай хууль, 10; IFRS 15, гүйцэтгэлийн үүрэг, явцын хэмжилт.
Үйлдвэр түүхий эд, хувиргалтад 120 сая зарцуулж, хэвийн гарц 10,000 нэгж бүтээгдэхүүн байхаар төлөвлөсөн. Үүнээс 1,000 нэгжтэй холбоотой 12 саяын өртгийг хэвийн бус эвдрэлд хамаарахыг шинжилгээгээр тогтоожээ. Кейсийн нөхцөлөөр ашигтай бүтээгдэхүүний өртөг 108 сая, хэвийн бус алдагдал 12 сая болно. 12 саяыг үлдсэн бүтээгдэхүүний өртөгт шингээвэл барааны үлдэгдэл болон дараагийн үеийн ашиг буруу гарна.
Дт Бараа материал 108; Дт Хэвийн бус хорогдлын зардал 12; Кт Үйлдвэрлэлийн зардлын хуримтлал 120 гэж санхүүгийн бүртгэл хийнэ. Татварын хасалт нь энэ бичилтийн нэрээр шийдэгдэхгүй. Зөвшөөрөгдөх хорогдлын норм, шалтгаан, акт, нөхөн төлөх этгээд, ААНОАТ-ын хасалтын шаардлага нөлөөлнө. Кейсийн 12 саяын 8 сая нь шаардлага хангаж, 4 сая нь хасагдахгүй нь эцэслэн тогтоогдсон бол тохируулгаар 4 саяыг нэмнэ. 10%-ийн нөхцөлд нэмэгдэх татвар 0.4 сая.
Хохирлыг ажилтан эсвэл даатгагч нөхөн төлөхөөр бол авлага үүсэх үндэслэлийг тусдаа үнэлнэ. Нөхөн төлбөрийн боломжийг нотолгоогүйгээр зардалтай шууд суутгаж болохгүй. Үйлдвэрлэлийн тайлангийн биет хэмжээ, өртгийн тооцоо, эвдрэлийн акт гурвыг нэг багцаар хадгалбал татварын тохируулгын шалтгаан тодорхой үлдэнэ.
Эх: IAS 2 Inventories, барааны өртөг ба хэвийн бус алдагдал; ААНОАТ-ын тухай хууль, 13, 16.
Зөвлөх үйлчилгээний компани 120 саяын гэрээг гурван үе шаттай гүйцэтгэнэ. Эхний шатны 40 саяын ажлыг захиалагч тайлант сард хүлээн авсан, үлдсэн ажил эхлээгүй. Компани НӨАТ орсон 132 саяыг урьдчилан авсан гэж үзье. Санхүүгийн орлого хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл зөвхөн эхний 40 саяд бүрдсэн бол үлдсэн 80 сая нь гэрээний өр төлбөр байна.
Энэ жишээнд НӨАТ-ын үүргийг урьдчилгаа авсан мөчид тооцох нөхцөл бүрдсэн тул нийт 12 саяын НӨАТ-ын өглөг үүснэ. Санхүүгийн 40 саяын орлогоос 4 саяын НӨАТ гаргах төдий тооцоо нь урьдчилгаатай холбоотой үлдсэн 8 саяын үүргийг орхино. ААНОАТ-ын орлогын хүлээн зөвшөөрөлтийг 12 дугаар зүйлийн холбогдох нөхцөлөөр тусад нь тогтоож, санхүүгийн орлогоос зөрвөл татварын тохируулга хийнэ.
Гэрээний “урьдчилгаа” гэсэн гарчиг дангаараа өр төлбөрийн нотолгоо биш. Буцаах үүрэг, гүйцэтгэх ажил, захиалагчийн хүлээн авах нөхцөл, үйлчилгээний хугацааг гэрээ ба бодит баримтаас тодорхойлно. Банкны орлогыг гэрээний хуваарьтай тулгахад энэ ялгаа илэрдэг.
“Орон Нутгийн Хөгжил” байгууллага 60 саяын санхүүжилт авч, түүнтэй холбоотой 30 саяын зардал гаргасан. Кейсийн нөхцөлөөр энэ орлого хуулийн шаардлага хангасан чөлөөлөгдөх орлого, түүнд хамаарах зардал татвар ногдох орлогоос хасагдахгүй гэж тогтоосон. Байгууллагын нэрэнд “ашгийн бус” гэж бичсэн нь уг нөхцөлийн оронд хэрэглэгдэхгүй.
Мөн байгууллага татвар ногдох сургалтын үйлчилгээ үзүүлж НӨАТ-гүй 40 саяын орлого, 25 саяын шууд зардалтай байв. Хоёр үйл ажиллагаанд хамаарах 10 саяын нийтлэг зардлаас ажилласан цаг, талбайн ашиглалтын бүртгэлээр 4 саяыг сургалтад, 6 саяыг чөлөөлөгдөх төсөлд хуваарилсан. Энэ харьцаа нь кейсийн баримтаас гарсан; бүх байгууллагын тогтмол хувь биш.
| Тооцоо | Сая төгрөг |
|---|---|
| Санхүүгийн нийт орлого | 60 + 40 = 100 |
| Санхүүгийн нийт зардал | 30 + 25 + 10 = 65 |
| Санхүүгийн ашиг | 35 |
| Чөлөөлөгдөх орлогыг хасах | -60 |
| Түүнд хамаарах хасагдахгүй зардлыг нэмэх | +36 |
| Татвар ногдуулах орлого | 11 |
| Кейсийн 10%-ийн татвар | 1.1 |
Шууд аргаар сургалтын ашиг 40 - 25 - 4 = 11 сая болж мөн дүн гарна. Орлогыг чөлөөлөөд түүнтэй холбоотой бүх зардлыг татвар ногдох үйл ажиллагаанд үлдээвэл суурь үндэслэлгүйгээр буурна. Төсөл тус бүрийн зардлын төв, гэрээ, цагийн бүртгэл нь хуваарилалтын үндэслэл болно.
Сургалтын 40 сая нь НӨАТ ногдох үйлчилгээ гэж кейст өгсөн учир гаралтын НӨАТ 4 сая. Орлогын татварын чөлөөлөлтийг НӨАТ-ын чөлөөлөлттэй адилтгахгүй. Хандивлагчийн зардлын тайлан, санхүүгийн тайлан, татварын тайлан тус бүр өөр суурьтай тул гурван талт тулгалт хөтөлнө.
Эх: ААНОАТ-ын тухай хууль, 13, 16, 21; НӨАТ-ын тухай хууль, 7, 13-14. Чөлөөлөлтийн нөхцөлийг кейст тусгайлан өгсөн.
IAS 12-ын хүрээнд ашигт суурилсан орлогын татварын зардал нь тайлант үеийн татвар болон хойшлогдсон татварын өөрчлөлтөөс бүрдэнэ. НӨАТ, үл хөдлөх хөрөнгийн татвар зэрэг бүх татвар IAS 12-ын орлогын татварт хамаарахгүй. Хойшлогдсон татвар нь өнөөдөр татварын байгууллагад төлөх өглөг биш; хөрөнгө нөхөгдөх эсвэл өр төлөгдөх үед үүсэх ирээдүйн татварын нөлөө.
Хөрөнгийн татварын суурь нь ирээдүйд уг хөрөнгийг нөхөхөд татварын зорилгоор хасагдах дүн. Өрийн татварын суурь нь ерөнхий зарчмаар дансны үнээс ирээдүйд татварт хасагдах дүнг хассан хэмжээ. Анхны хүлээн зөвшөөрөлт, гүүдвилл, хөрөнгө оруулалт зэрэг тусгай үл хамаарах тохиолдлыг стандартын дагуу тусад нь шалгана.
| Нөхцөл | Түр зөрүүний төрөл | Ерөнхий үр дүн |
|---|---|---|
| Хөрөнгийн дансны үнэ татварын сууриас их | Татвар ногдох | Хойшлогдсон татварын өр |
| Хөрөнгийн дансны үнэ татварын сууриас бага | Хасагдах | Нөхцөл хангавал татварын хөрөнгө |
| Өрийн ирээдүйд хасагдах хэсэгтэй зөрүү | Хасагдах | Нөхцөл хангавал татварын хөрөнгө |
| Байнгын хасагдахгүй зардал | Түр зөрүү биш | Хойшлогдсон татвар үүсгэхгүй |
Тоног төхөөрөмжийн дансны үнэ 400 сая, татварын суурь 300 сая. Зөрүү буцах үеийн хүчин төгөлдөр батлагдсан татварын хувь 10%, хөнгөлөлтгүй, тусгай үл хамаарах нөхцөлгүй. Татвар ногдох түр зөрүү 100 сая; хойшлогдсон татварын өр 10 сая. Эхний өр 7 сая бол энэ жилийн зардал 3 сая. Дт Хойшлогдсон татварын зардал 3; Кт Хойшлогдсон татварын өр 3.
Баталгаат засварын өр 40 сая санхүүгийн бүртгэлд хүлээн зөвшөөрсөн. Бодлогын татварын нөхцөлөөр энэ зардал зөвхөн төлөх үед хасагдана, ирээдүйд бүрэн хасагдах эрх нотлогдсон гэж өгсөн. Татварын суурь 0, хасагдах түр зөрүү 40. Ирээдүйн татвар ногдуулах ашиг хангалттай байх магадлалтай, хувь 10% бол татварын хөрөнгө 4 сая. Энэ нь Монголын бүх нөөц төлөхдөө заавал хасагдана гэсэн дүрэм биш; бодлогын тодорхой таамаглал.
Хойшлогдсон татварыг зөвхөн тухайн жилийн элэгдлийн зөрүүгээр бодвол өмнөх үеийн үлдэгдэл, хөрөнгө борлуулалт, дахин үнэлгээ, татварын хувь өөрчлөгдсөн нөлөөг орхиж болно. Тайлант өдрийн хөрөнгө, өрийн дансны үнэ ба татварын суурийг харьцуулж эцсийн үлдэгдлийг гаргана. Дараа нь эхний үлдэгдэлтэй харьцуулан хөдөлгөөнийг тодорхойлно.
Дараах жишээнд буцах үеийн хувь 10%, хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл бүрэн, бусад үл хамаарах нөхцөлгүй гэж өгсөн. Баталгаат засварын өрийг төлөхөд бүрэн хасах эрхтэй гэдэг нь зөвхөн кейсийн татварын нөхцөл юм.
| Зүйл | Дансны үнэ, сая | Татварын суурь, сая | Татварын нөлөө, сая |
|---|---|---|---|
| Тоног төхөөрөмж | 400 | 300 | Өр 10 |
| Баталгаат засварын өр | 40 | 0 | Хөрөнгө 4 |
| Хэзээ ч хасагдахгүй торгуулийн өр | 5 | 5 | Түр зөрүү 0 |
Торгуулийн өрийн дансны үнэ 5 сая байхад “өр тул татварын суурь тэг” гэж үзэхгүй. Ирээдүйд хасагдах дүн байхгүй учир татварын суурь нь дансны үнэтэй тэнцэнэ. Харин баталгаат засварын өрийн кейст ирээдүйд хасагдах 40 сая байгаа тул татварын суурь 40 - 40 = 0 байна. Өрийн төрлийг бус ирээдүйн татварын үр дагаврыг харна.
Тайлант үеийн татвар нь тухайн орлогын жилийн хуульд, хойшлогдсон татвар нь зөрүү буцах үед хэрэглэхээр батлагдсан эсвэл үндсэндээ батлагдсан зохицуулалтад тулгуурлана. Шинэ хууль хараахан мөрдөгдөөгүй байлаа ч батлагдсан нөхцөлөөр хойшлогдсон татварын хэмжилтэд нөлөөлж болно. Буцах хугацааны төсөөлөлгүйгээр бүх зөрүүнд нэг шинэ хувь тавих нь үндэслэлгүй.
Нөхцөлт жишээнд 100 саяын татвар ногдох түр зөрүүг өмнө 10%-иар 10 саяд хэмжсэн. Буцах үед зөв хэрэглэх батлагдсан хувь 15% болж, өөр нөхцөлгүй бол эцсийн өр 15 сая, дахин хэмжилтийн өсөлт 5 сая. Үндсэн гүйлгээ ашиг алдагдалд хамаарч байсан бол энэ өсөлтийг татварын зардалд тусгахыг үнэлнэ. Дахин үнэлгээтэй холбоотой хэсгийн татварын нөлөөг бусад дэлгэрэнгүй орлоготой уялдуулах шаардлагатай байж болно.
Татварын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөхөд борлуулалтын төсөв дангаараа хангалтгүй. Татвар ногдуулах ашигтай болох хугацаа, алдагдлыг ашиглах хууль зүйн хугацаа, хасалтын хязгаар, бусад түр зөрүүний буцах дараалал, гэрээтэй борлуулалт, төсвийн өмнөх биелэлтийг авч үзнэ. Орлогын өсөлтийг хэт өөдрөг тооцож, зардал болон санхүүжилтийн шаардлагыг орхих нь хөрөнгийн дүнг хэтрүүлдэг.
| Нотолгоо | Хүчтэй тал | Хязгаар |
|---|---|---|
| Баталгаатай захиалга | Ирээдүйн орлогын суурь | Ашиг ба татварын суурьтай адилгүй |
| Өмнөх төсвийн биелэлт | Төсөөллийн найдвартай байдал | Зах зээл өөрчлөгдсөн байж болно |
| Түр зөрүүний буцах хуваарь | Татварын ашгийн эх үүсвэр | Ижил татвар төлөгч, зөв хугацаа шаардлагатай |
| Зардал бууруулах шийдвэр | Ашиг нэмэх боломж | Бодитоор хэрэгжих нотолгоо хэрэгтэй |
Хойшлогдсон татварын хөрөнгө ба өрийг толилуулгад суутган харуулах эрхийг тусдаа шалгана. Нэг группийн хоёр өөр компанийн дүн ижил татварын төрөлтэй гэдгээр автоматаар цэвэрлэхгүй. Мөн татварын авлага, өглөг болон хойшлогдсон татварыг нэг дансанд нийлүүлж болохгүй.
Эх: IAS 12 Income Taxes, татварын суурь, хэмжилт, нөхөгдөх боломж, толилуулгын шаардлага.
Хойшлогдсон татварын хөрөнгийг нөхөх боломжийг нотолгоогоор үнэлнэ. Өнгөрсөн алдагдалтай байгууллагын хувьд гэрээтэй борлуулалт, төсвийн найдвартай байдал, түр зөрүүний буцах хугацаа, хуулийн хязгаарлалтыг шалгана. Ашигтай ажиллах тухай ерөнхий төлөвлөгөө дангаараа хангалтгүй.
Хойшлогдсон татварыг буцах үед хэрэглэхээр тайлант өдрийн эцэст батлагдсан эсвэл үндсэндээ батлагдсан хувь, хуулиар хэмжинэ. Тиймээс 2027 оноос мөрдөх хууль 2026 онд батлагдсан бол 2026 оны хойшлогдсон татварын хэмжилтэд нөлөөлж болно. Харин энэ нь 2026 оны тайлант үеийн татварыг 2027 оны хувиар бод гэсэн үг биш.
Татварын өмнөх ашиг 1,000 сая; хасагдахгүй зардал 40; чөлөөлөгдөх орлого 20. Түр зөрүү байхгүй, нийтлэг хувь 10%, хөнгөлөлтгүй. Татварын суурь 1,020; зардал 102. Үр ашигт хувь 102 ÷ 1,000 = 10.2%. Тулгалт: 10.0% + 0.4% − 0.2% = 10.2%. Татварын зардлыг татварын сууринд хуваавал нийтлэг хувь гарна; үр ашигт хувийн суурь нь санхүүгийн ашиг.
IFRIC 23-ын хүрээнд татварын байгууллага холбогдох мэдээллийг бүрэн мэдэж шалгах гэж үзэн, тооцоог хүлээн зөвшөөрөх магадлалыг үнэлнэ. Хүлээн зөвшөөрөх нь магадлалтай биш бол үр дүнг илүү сайн таамаглах хамгийн магадлалтай дүн эсвэл хүлээгдэж буй дүнгийн аргыг сонгоно. “Шалгалт ирэх магадлал бага” гэдгийг өрийг бууруулах шалтгаан болгохгүй.
Бодлогын боломжит нэмэлт татвар 0 саяд 20%, 20 саяд 50%, 50 саяд 30% магадлалтай бөгөөд хүлээгдэж буй дүнгийн арга илүү сайн таамаглана гэж өгвөл хэмжилт 0 × 20% + 20 × 50% + 50 × 30% = 25 сая. Хамгийн магадлалтай ганц үр дүн 20 сая гэдгийг 25 саяын аргын дүнтэй андуурахгүй.
Татварын нөлөөг үндсэн ажил гүйлгээ хаана хүлээн зөвшөөрөгдсөнтэй уялдуулна: ашиг алдагдал, бусад дэлгэрэнгүй орлого, өмч. Бүх хойшлогдсон татварыг ашиг алдагдалд автоматаар бүртгэхгүй.
Татварын зардлыг тайлант үеийн ногдол, өмнөх үеийн залруулга, хойшлогдсон татвар, хувь хэмжээний өөрчлөлт, хүлээн зөвшөөрөөгүй хөрөнгийн нөлөөгөөр задална. Энэ тулгалт үр ашигт хувийн зөрүүг тайлбарлана; банкны төлөлтөөр зардлыг хэмжихгүй.
Ашиг 2,000 сая, хасагдахгүй гэрээний торгууль 50 сая, чөлөөлөгдөх бондын хүү 20 сая, татварын элэгдэл санхүүгийнхээс 60 саяар их, бусад зөрүүгүй гэж үзье. Нийтлэг болон буцах хувь 10%, хөнгөлөлтгүй, эхний түр зөрүү тэг. Тайлант үеийн татвар (2,000 + 50 - 20 - 60) × 10% = 197 сая. Хойшлогдсон татварын өр 6 сая. Нийт зардал 203 сая.
Хоёр дахь арга нь 2,000 × 10% + 50 × 10% - 20 × 10% = 203 сая. Түр зөрүүний 6 сая энэ аргад дахин нэмэгдэхгүй, учир нь тайлант үеийн ба хойшлогдсон татварын нөлөө нийлээд саармагжсан. Үр ашигт хувь 203 / 2,000 = 10.15%. Хувь өөрчлөгдсөн, татварын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөөгүй эсвэл өөр хувьтай орлого байгаа бол нэмэлт мөр шаардлагатай.
Давхар баримт, арифметик алдаа, орхигдсон орлогыг залруулна. Харин тодорхой гүйлгээнд хуулийг хэрэглэх талаар үндэслэлтэй өөр тайлбар байгаа бол татварын байр суурийг үнэлнэ. Мэдэгдэж байгаа алдааг тодорхойгүй байдал гэж ангилахгүй.
Үнэлгээнд бодит нөхцөл, хууль, дэмжих ба эсрэг үндэслэл, боломжит дүн, магадлал, хэмжилтийн арга, дахин үнэлэх нөхцөлийг баримтжуулна. Шүүхийн шийдвэр, албан тайлбар, бусад хэлцлийн шийдвэрийг ашиглахдаа нөхцөл ижил эсэхийг шалгана.
Шалгалтаар тогтоосон үндсэн татвар, торгууль, алдангийг салгаж бүртгэнэ. Үндсэн татварын төрөл, хамаарах тайлант үеийг тогтоож, өмнөх үеийн материаллаг алдааг залруулах шаардлагыг үнэлнэ. Актын бүх дүнг тухайн жилийн орлогын татварын зардалд хамааруулахгүй.
Жишээнд орлогын татвар 10 сая, торгууль 3 сая, алданги 1 сая ногдсон бол төлөх нийт мөнгө 14 сая. Гэвч орлогын татварын зардал 14 сая гэж автоматаар дүгнэхгүй. Ангилал, тайлант үе, маргааны төлөв, татварын хасагдахгүй хэсгийг тусад нь үнэлнэ. Гомдол гаргасан нь санхүүгийн өр төлбөрийн үнэлгээг хийхгүй орхих үндэслэл биш.
Эх: IFRIC 23; Татварын ерөнхий хуулийн нөхөн ногдуулалт, маргаан, өрийн зохицуулалт.
Татварын тайлангийн ногдол нь банкнаас өнөөдөр төлөх үлдэгдэлтэй заавал тэнцэхгүй. Урьдчилгаа төлөлт, бусдад суутгуулсан татвар, өмнөх үеийн үлдэгдэл, буцаан олголт, батлагдсан хөнгөлөлт байж болно. Өөрийн урьдчилгааг бусдад суутгуулсан татварын мөрөнд хийж болохгүй.
Эхний өглөг 12 сая, тухайн жилийн ногдол 203 сая, өөрийн төлсөн урьдчилгаа 180 сая, бусдад суутгуулсан баталгаатай татвар 5 сая гэж өгвөл эцсийн өглөг 12 + 203 − 180 − 5 = 30 сая. Энэ нь өглөгийн дансны хөдөлгөөний тулгалт; 203 саяын ногдлыг өөрчлөх тооцоо биш.
Дт Тайлант үеийн орлогын татварын зардал 203; Кт ААНОАТ-ын өглөг 203. Урьдчилгаа төлөхөд Дт Татварын авлага/өглөг 180; Кт Банк 180. Дансны төлөвлөгөөгөөр авлага ба өглөгийг тусад нь хөтөлж, хаалтаар зохих тулгалтыг хийнэ.
2026 оны НӨАТ-ын 16.1-д дараа сарын 10-ны дотор төлж тайлагнана. ААНОАТ-ын давтамжид өмнөх жилийн татвар ногдуулах орлогын 6 тэрбумын зааг, хялбаршуулсан горим нөлөөлнө. Хуулийн 26.1-д улирлын тайланг дараа улирлын эхний сарын 20, 26.2-т хагас жилийн тайланг 7 дугаар сарын 20-ны дотор хүргүүлнэ.
2026 оны жилийн тайланг 2027 онд хүргүүлэхэд шинэчилсэн заалтын үйлчлэх хүрээ, шилжилтийн журам, албан ёсны тайлагналын хуваарийг тулгана. Тайлант жилийн татварын хувь ба тайлан хүргүүлэх хугацаа тусдаа асуудал юм.
Борлуулалт ба худалдан авалтын бүртгэл → цахим баримт ба гаалийн мэдүүлэг → цалингийн дэлгэрэнгүй → ерөнхий дэвтэр → татварын тохируулга → тайлангийн хавсралт → ногдол → төлөлт ба татварын данс. Зөрүү гарвал эх үүсвэр, шалтгаан, засварын мөрийг хадгална.
Өглөгийн бүртгэлд эхний үлдэгдэл, тухайн үеийн ногдол, өмнөх үеийн залруулга, төлөлт, суутгуулсан татвар, шилжүүлсэн илүү төлөлт, буцаан олголт, торгууль, алдангийг ялгана. Банкны төлбөр бүрийг татварын төрөл, тайлант үе, нэхэмжлэлийн дугаартай холбоно. Өөр татварын дансанд буруу төлсөн мөнгө тайлангийн өглөгийг автоматаар хаахгүй.
| Хөдөлгөөн | Өглөг нэмэгдэх/буурах | Баримт |
|---|---|---|
| Эхний үлдэгдэл | Өмнөх хаалтын дүн | Баталгаажсан тулгалт |
| Тайлангийн ногдол | Нэмэгдэнэ | Хүлээн авсан тайлан |
| Банкны төлөлт | Буурна | Банк, нэхэмжлэл |
| Суутгуулсан татвар | Эрхтэй хэмжээгээр буурна | Суутгагчийн албан баримт |
| Илүү төлөлт шилжүүлэх | Баталгаажсан шийдвэрээр | Шилжүүлгийн шийдвэр |
| Буцаан олголт | Авлагын бууралт | Шийдвэр, банкны орлого |
Илүү төлөлттэй дансыг ирээдүйн бүх татвараас өөрөө дур мэдэн хасахгүй. Хуульд заасан суутган тооцох, буцаан олгох ажиллагаа, төрлүүд хооронд шилжүүлэх эрхийг тогтооно. Нэхэмжлэлийн төлөв “төлөгдсөн” боловч ерөнхий дэвтэрт үлдэгдэлтэй бол банкны гүйлгээ, давхар бичилт, буруу дансны ангиллыг шалгана.
Татварын тайлан илгээх өдөр ба мөнгө төлөх өдөр нэг байх албагүй. НДШ-ийн сарын төлөлт тухайн сард, тайлан дараа сарын эхэнд байж болно. Газрын төлбөрийн улирлын хугацаа болон үл хөдлөх эд хөрөнгийн төлбөрийн улирлын хугацаа өөр. Хугацааны календарийг “бүх татвар дараа сарын 20” гэсэн нэг дүрмээр тохируулахгүй.
ААНОАТ-ын 26.1-26.2-ын жилийн тайлагналын заалтад 2027.01.01-нээс дараа оны 03.05 хүртэлх шинэ хугацаа үйлчлэх өөрчлөлт туссан. 2026 оны орлогын татварын хувь ба 2027 онд тайлан хүргүүлэх хугацааг хооронд нь сольж болохгүй. Жилийн хаалтын календарийг шинэ заалт, шилжилтийн албан тайлбар, тухайн жилийн татварын хуваарьтай тулган баталгаажуулна.
Төлбөрийн хүндрэл гарсан нь тайлан илгээх үүргийг арилгахгүй. Ногдлыг үнэн зөв тайлагнаж, өрийн тооцоог баталгаажуулсны дараа хуульд боломжтой хугацааны сунгалт, хуваарь, баталгаа, бусад нөхцөлийг судална. Хүсэлт гаргасан нь автоматаар зөвшөөрөгдсөн гэсэн үг биш; шийдвэр болон түүний нөхцөлийг бүртгэнэ.
Мөнгөн урсгалын төсөвт НӨАТ, цалингийн суутгал, ажил олгогчийн шимтгэл, ААНОАТ-ын урьдчилгаа, хөрөнгийн төлбөрийг салгана. Борлуулалтын мөнгө орж ирэхээс өмнө импортын татвар, НӨАТ төлөх шаардлага үүсэж болохыг төсөвт тусгана.
Хяналт шалгалтад хамгийн их цаг алддаг ажил нь тайлбаргүй үлдэгдлийг эх баримттай холбох явдал. Тайлангийн дүн зөв байсан ч гэрээ, акт, төлбөр, журнал хоорондын холбоо харагдахгүй бол ижил асуултад дахин дахин хариулна. Иймээс файл бүрийг татварын төрөл, хугацаа, гүйлгээний дугаар, маргаантай дүнгээр нь бүртгэнэ.
Шалгалт эхлэхэд хамрах татвар, хугацаа, баримт шаардах хүрээ, байгууллагыг төлөөлөх хүний эрхийг тогтооно. Өгсөн баримтын жагсаалт, хувилбар, хүлээлгэн өгсөн тэмдэглэлийг хадгална. Алдааг тайлбарлахдаа урьд нь байгаагүй акт, баримт нөхөж зохиохгүй; тухайн үед үүссэн баримт болон дараа нь авсан тайлбарыг ялгаж тэмдэглэнэ.
“Хангай Техник” ХХК-ийн баримтад дараах гурван асуудал илэрсэн гэж үзье. Дүн сая төгрөгөөр. Борлуулалт, зардалд 10%-ийн нийтлэг ААНОАТ үйлчилнэ, хөнгөлөлтгүй. НӨАТ 10%. Торгууль, алдангийг үндсэн татварын тооцооноос тусгаарлана.
| Асуудал | Эхний тайлбар | Нэмэлт баримт |
|---|---|---|
| Банкны 110 саяын орлого тайлангийн борлуулалтад байхгүй | Бүх мөнгө орлого гэж байцаагч үзсэн | 66 саяын борлуулалт; 44 саяын банкны зээлийн гэрээ |
| Засварын 22 саяын зардал, НӨАТ-ын хасалт | Гүйцэтгэл нотлогдоогүй | Үйлдвэрийн засвар 16.5; захирлын хувийн орон сууцны засвар 5.5 |
| 33 саяын нийлүүлэгчийн падаан | Худалдан авалтын дүн их | Ижил падааныг хоёр удаа оруулсан бүртгэл |
Банкны 110 саяыг бүхэлд нь борлуулалт гэж үзвэл суурь хэтэрнэ. Зээлийн үндсэн төлбөрийн 44 саяыг орлогоос ялгана. Үлдсэн 66 саяын НӨАТ-тай борлуулалтын суурь 60, НӨАТ 6 сая. Тухайн борлуулсан барааны 42 саяын өртөг мөн бүртгэлээс орхигдсон, хасалтын шаардлага хангасан гэж өгвөл ААНОАТ-ын суурийн нэмэгдэл 18 сая, татвар 1.8 сая болно.
Засварын 22 саяас үйлдвэрийн хэсгийн суурь 15, НӨАТ 1.5 сая. Баримт бүрэн, хасалтын шаардлага хангасан гэж кейст өгсөн. Хувийн хэрэглээний хэсгийн суурь 5, НӨАТ 0.5 сая. Байгууллага захирлаас 5.5 саяыг нөхөн авах эрхтэй нь тогтоогдсон бол зардал, НӨАТ-ын авлагыг бууруулж, захирлаас авах авлага үүсгэнэ. Авлагаар зассан 5 саяыг татварын тохируулгад дахин нэмэхгүй.
Давхар падааны 33 сая нь суурь 30, НӨАТ 3 сая. Зөв хуулбар нь бүртгэлд үлдэнэ. Давхардсан бичилтээр зардал 30, НӨАТ-ын авлага 3, нийлүүлэгчийн өглөг 33 сая тус тус илүү гарсан бол гурвууланг нь буцаана. Бараа үлдэгдэлтэй байсан бол 30 саяын эсрэг данс зардал бус бараа материал байх байв; эхний бичилтийг шалгаж байж залруулна.
Кейсийн алдаа одоогийн, хараахан эцэслээгүй тайлант үед гарсан гэж үзэв. Өмнөх жилийн материаллаг алдаа бол IAS 8-ын нөхөн залруулга, харьцуулсан мэдээлэл, татварын тайлан засах эрхийг тусад нь шийднэ.
| Залруулга | Дебет | Кредит | Сая төгрөг |
|---|---|---|---|
| Орхигдсон борлуулалтын мөнгө | Банк | Борлуулалт 60; НӨАТ-ын өглөг 6 | 66 |
| Орхигдсон өртөг | Борлуулсан барааны өртөг | Бараа материал | 42 |
| Хувийн засварыг авлага болгох | Захирлаас авах авлага | Засварын зардал 5; НӨАТ-ын авлага 0.5 | 5.5 |
| Давхар падааныг буцаах | Нийлүүлэгчийн өглөг | Зардал 30; НӨАТ-ын авлага 3 | 33 |
Ашгийн нэмэгдэл 60 - 42 + 5 + 30 = 53 сая; ААНОАТ-ын нэмэгдэл 5.3 сая. НӨАТ-ын өглөгийн нэмэгдэл 6 + 0.5 + 3 = 9.5 сая. Зээлийн 44 саяыг анх банкны орлогоос бүхэлд нь орхисон бол Дт Банк 44; Кт Зээлийн өглөг 44 гэж бүртгэх бөгөөд энэ нь ашгийг өөрчлөхгүй.
Банкны үлдэгдэл өмнө нь зөв бүртгэгдсэн, харин 66 саяыг түр дансанд хийсэн байвал банкны дансыг дахин дебетлэхгүй. Түр дансны кредитийг орлого, НӨАТ руу зөв ангилна. Бичилтийн зорилго нь зөв эцсийн үлдэгдэлд хүрэх учир дансны анхны төлөвийг үл харгалзан жишээний журналыг хуулж болохгүй.
Татварын нэмэгдэл 5.3 ба 9.5 саяыг хүлээн зөвшөөрөхөд торгууль, алдангийг автоматаар тогтмол хувиар нэмж тооцохгүй. Зөрчлийн төрөл, хугацаа, хуульд заасан үндэслэл, шийдвэрийг тус бүрээр нь тогтоож, үндсэн татвар, хариуцлага, төлсөн дүнг салгаж бүртгэнэ.
Байцаагч банкны бүх 110 саяыг борлуулалт гэж үзсэн бол байгууллага зээлийн 44 саяын ангилалд маргаж болно. Харин баримтаар тогтоогдсон 66 саяын борлуулалтыг “зээлийн мөнгө орсон” гэх ерөнхий тайлбараар бүхэлд нь үгүйсгэх үндэслэлгүй. Зөвшөөрөх хэсэг, маргах хэсгийн дүн ба нотолгоог тусдаа хүснэгтээр гаргана.
Гомдлын нэг асуудлын бичвэрт гүйлгээний нөхцөл, актын дүгнэлт, хэрэглэх хууль, байгууллагын тайлбар, тооцоо, хавсралтын дугаарыг дарааллаар тусгана. Жишээ нь: “44 сая нь З-04 гэрээний зээлийн үндсэн төлбөр. Банкны хуулгын 18 дугаар мөр, зээлийн өглөгийн дэлгэрэнгүйтэй тохирно. Борлуулалтын сууриас 40 сая, түүнээс тооцсон НӨАТ 4 саяыг хасуулах хүсэлттэй” гэж бичиж болно. Энэ задаргаа нь 110 саяыг НӨАТ орсон борлуулалт гэж анх тооцсон нөхцөлд хамаарна.
ТЕХ-ийн 43.1-д нөхөн ногдуулалтын актыг гардан авснаас хойш 30 хоногт Маргаан таслах зөвлөлд гомдол гаргах боломжийг заасан. Хүлээн авсан огноо, хүргүүлсэн баримт, гарын үсэг зурах эрхийг бүрдүүлнэ. 43.3-ын дагуу гомдол гаргах нь татвар төлөх үүргийг өөрөө зогсоохгүй. Зөвлөлийн шийдвэрийг эс зөвшөөрөхөд 47.19 дэх шүүхэд хандах хугацааг мөн хянана.
Шүүхийн шийдвэрийг жишээ болгон уншихдаа маргааны бодит нөхцөл, хэрэглэсэн хуулийн хувилбар, шат шатны шийдвэр, эцэслэсэн эсэхийг хамтад нь судална. Өөр компанийн нэг өгүүлбэрийг өөр нөхцөлтэй гүйлгээнд шууд шилжүүлэхгүй.
Эх: Татварын ерөнхий хууль, 31, 41-47; Тайлан залруулах журам; IAS 8, өмнөх үеийн алдаа. Байгууллага, баримтын дугаар, мөнгөн дүн нь сургалтын кейсийн өгөгдөл.
Татварын тайлангийн чанар импортолсон файлын чанараас эхэлдэг. Харилцагчийн дугаар, баримтын огноо, татварын код, валют, нэгж, цуцлалтын төлөв алдаатай бол томьёо зөв байсан ч үр дүн буруу. Эх системээс татсан өгөгдлийг өөрчлөхгүй хадгалж, боловсруулсан хувилбарт засварын мөр үлдээнэ.
Нэг баримт хоёр өөр файлаар орж ирэхэд зөвхөн мөрийн тоогоор давхардлыг илрүүлэх боломжгүй. Баримтын давтагдашгүй дугаар, нийлүүлэгч, огноо, нийт дүн зэрэг түлхүүрийг хамтатган ашиглана. Харин ижил нийлүүлэгчийн ижил дүнтэй хоёр бодит гүйлгээг автоматаар устгаж болохгүй. Давхардлын дохиог баримтаар баталгаажуулсны дараа шийдвэрлэнэ.
Эхний түвшин нь гүйлгээ оруулах үеийн хяналт: заавал бөглөх талбар, хүчинтэй татварын код, баримтын дугаар. Хоёр дахь түвшин нь сарын тулгалт: борлуулалт, банк, агуулах, падаан, цалин, ерөнхий дэвтэр. Гурав дахь түвшин нь тайлангийн эцсийн хяналт: суурь, хувь, хөнгөлөлт, ногдол, төлөлт, тайлангийн хүлээн авалтын баталгаа. Нэг түвшний хяналт бусдыг орлохгүй.
| Эрсдэл | Илрүүлэх арга | Шийдвэрлэх баримт |
|---|---|---|
| Давхар падаан | Дугаар ба дүнгийн хослол | Эх баримт, цуцлалт |
| Сарын заагийн алдаа | Сарын сүүлийн ба дараа сарын эхний гүйлгээ | Хүргэлт, хүлээн авалт |
| Буруу татварын код | Код тус бүрийн хэвийн бус дүн | Гэрээ, хууль, ангилал |
| Үндсэн хөрөнгийн НӨАТ шууд хассан | Хөрөнгийн данс ба оролтын хасалт | Хасалтын хуваарь |
| Хуучин хувь ашигласан | Хүчинтэй огнооны шалгалт | Батлагдсан тариф |
Цөөн ажилтантай байгууллага үүргийг бүрэн салгаж чадахгүй байж болно. Энэ тохиолдолд удирдлага банкны төлбөр, татварын тайлангийн гол тулгалт, том дүнтэй гар журнал, шинэ нийлүүлэгчийн мэдээллийг бие даан хянана. Нягтлан бодогчийн хийсэн ажлыг зөвхөн “тайлан илгээсэн үү” гэж асуух нь хангалтгүй.
Хяналтын босгыг дүн, эрсдэл, гүйлгээний шинжээр тогтооно. Бага дүнтэй боловч олон давтагдсан хувийн зардал, шинэ гадаад нийлүүлэгч, холбоотой этгээдийн төлбөр, татваргүй кодтой том борлуулалт нь тусгай анхаарал шаардана. Зөвхөн хамгийн том арван гүйлгээг шалгах нь эрсдэлийг бүрэн хамрахгүй.
Татварын системд тайлан бэлтгэх, батлах, илгээх эрхийг боломжтой хэмжээнд ялгана. Ажлаас гарсан ажилтны эрхийг хааж, эрх олгосон болон өөрчилсөн шийдвэрийг бүртгэнэ. Нууц үгийг олон хүн хамт хэрэглэх нь хэн ямар үйлдэл хийснийг тогтооход хүндрэлтэй. Цалин, иргэний дугаар, банкны мэдээлэлтэй файлыг зөвхөн ажил үүргийн шаардлагатай хүнд хүргэнэ.
Автомат тооцоог нэвтрүүлэхдээ хувь, шатлалын зааг, тэг утга, сөрөг дүн, буцаалт, өндөр цалингийн хязгаар, он солигдох өдрийг шалгана. Хуучин болон шинэ тохиргооны үр дүнг тодорхой кейсээр харьцуулж байж ашиглалтад оруулна. Технологи нь мэргэжлийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болохоос хууль хэрэглэх хариуцлагыг өөртөө шилжүүлдэггүй.
2027 оны шинэчлэл зөвхөн хувь сольдог ажил биш. ААНОАТ-ын 6-10 тэрбумын шатлал, хөнгөлөлтийн 2.5 тэрбумын босго, НӨАТ-ын 400 саяын босго, ХХОАТ-ын шинэ суурь ба ялгаатай 21.1.1/21.1.2, тайлагналын хугацаа зэрэг хоорондоо холбоотой. Цалингийн шинэ 0%-ийн хэсгийг хуучин 23.1-ийн хөнгөлөлттэй давхар хэрэглэхгүй; хуучин хэсэг 2027 оноос хүчингүй болох тэмдэглэлтэй.
| Алхам | Шалгах зүйл |
|---|---|
| 1 | Өөрчлөлтийн батлагдсан өдөр ба мөрдөх өдөр |
| 2 | Хамаарах татвар төлөгч, орлого, салбар, тайлант үе |
| 3 | Суурь, шатлал, хувь, хасалт, хөнгөлөлтийн өөрчлөлт |
| 4 | Тайлангийн маягт, программын тохиргоо, шилжилтийн заавар |
| 5 | Тайлант үеийн ба хойшлогдсон татварт үзүүлэх тусдаа нөлөө |
| 6 | Өмнөх жишээ, хариу, хүснэгтэд оруулах өөрчлөлт |
Хөнгөлөлтгүй нийтлэг орлогын суурь 8 тэрбум гэж үзвэл 2026 оны татвар 600 сая + 2 тэрбум × 25% = 1,100 сая. Батлагдсан 2027 оны шинэ шатлалаар 600 сая + 2 тэрбум × 15% = 900 сая. 200 саяын зөрүүг зөв тайлбарлахын тулд ижил суурь, ижил хөнгөлөлтгүй нөхцөлтэй хоёр өөр татварын жилийг харьцуулсан гэдгийг тэмдэглэнэ.
Татварын хуульд зөвшөөрсөн сонголтыг баримттай хэрэглэх нь татвар нуухтай адил биш. Гэхдээ бодит бус гэрээ, хуурамч зардал, орлого санаатай орхих, тайлангийн огноо өөрчлөх нь хууль ёсны төлөвлөлт болохгүй. Удирдлага зардлын баримт зохиохыг шаардвал татгалзаж, бодит гүйлгээ ба эрсдэлийг баримтжуулж, зохих удирдлага/засаглалын түвшинд асуудлыг тавина.
Дүгнэлтэд хэрэглэсэн таамаглалыг тодорхой бичнэ. Тухайлбал, “20.2.7 ба 22.1-ийн хөнгөлөлтөд хамрагдахгүй” гэсэн нөхцөлийг тооцооны өмнө тэмдэглэнэ. Үр дүнг тайлбарлахдаа суурь, хувь, хугацаа, төлөх дүн ба зардлын ялгааг харуулна.
Татварын төлөвлөлтөөр гүйлгээний зорилго, хуульд зөвшөөрсөн сонголт, мөнгөн урсгал, бүртгэлийн үр дагаврыг хамтад нь үнэлнэ. Татварын хэмнэлт нь ашиггүй хөрөнгө худалдан авах, шаардлагагүй зардал гаргахыг эдийн засгийн хувьд зөвтгөхгүй.
100 саяын зардал гаргаж 10 саяын татвар хэмнэсэн ч уг зардал орлого, үр өгөөж бий болгохгүй бол цэвэр мөнгөн зарлага 90 сая. Иймээс сонголтуудыг татварын дараах мөнгөн урсгалаар харьцуулна.
Хуучин үеийн залруулгад хуучин дүрэм, шинэ гүйлгээнд шинэ дүрэм хэрэглэнэ. Программын татварын хувийг үйлчлэх хугацаатай нь хадгалж, өмнөх тайланг дахин нээхэд анхны тооцоо өөрчлөгдөхөөс сэргийлнэ.
| Асуудал | 2026 оны тооцоо | 2027 оноос анхаарах өөрчлөлт |
|---|---|---|
| ААНОАТ нийтлэг шатлал | 6 тэрбум хүртэл 10%, давсан хэсэг 25% | 6-10 тэрбумын хэсэгт 15%; түүнээс дээш 25% |
| 90%-ийн хөнгөлөлт | Хуулийн нөхцөлтэй 1.5 тэрбумын босго | 2.5 тэрбумын босго |
| НӨАТ-ын бүртгэл | 50 саяын босго | 400 саяын босго |
| Цалингийн ХХОАТ | 10%, 15%, 20%; 23.1-ийн хөнгөлөлт | Шинэ суурь, шатлал; 23.1-ийн хөнгөлөлт хүчингүй |
| Ажил олгогчийн НДШ, ЭМД ороогүй | 10.5%, 11.5%, 12.5% | 10.4%, 11.3%, 12.3% |
Шинэ босго өссөнөөр өмнө бүртгэлтэй НӨАТ төлөгч автоматаар бүртгэлээс гарсан гэж үзэхгүй. Бүртгэл өөрчлөх хүсэлт, нөхцөл, үлдэгдэл бараа ба хөрөнгө, өмнөх хасалтын асуудлыг шинэ заалт, хэрэгжүүлэх журмаар шийдвэрлэнэ. Татварын босго нь санхүүгийн тайлан гаргах үүргийг автоматаар өөрчилдөггүй.
Удирдлага аваагүй үйлчилгээнд 50 саяын баримт шаардав. Нягтлан бодогч зохиомол бичилтээс татгалзаж, үндэслэлээ тайлбарлана. Татварын тооцоог бууруулах хууль ёсны боломжийг бодит алдаа, эдлээгүй хөнгөлөлт, элэгдэл, урьдчилгаа төлөлтийн тулгалтаас эрэлхийлнэ.
Санал зөрөлдөөний үндэслэл, тооцоо, удирдлагын шийдвэрийг бичгээр хадгална. Нууцлалын үүргийг баримтлахын зэрэгцээ хууль болон мэргэжлийн ёс зүйд заасан мэдээлэх үүргийг хэрэгжүүлнэ.
“Оргил Үйлчилгээ” ХХК-ийн 2026 оны нэг сарын НӨАТ болон жилийн орлогын татварын хаалтыг тусдаа өгөгдлөөр үзье. Сарын НӨАТ-ын өгөгдлийг жилийн санхүүгийн ашигт дахин нэмж болохгүй. Энэ кейс татваруудын мэдээлэл хооронд хэрхэн уялдахыг харуулна; дүн сая төгрөг.
Сарын 10%-ийн НӨАТ ногдох борлуулалтын суурь 80, 0%-ийн шаардлага хангасан экспортын суурь 20, чөлөөлөгдөх борлуулалт 50. Татвар ногдох үйл ажиллагаанд шууд хамаарах зөвшөөрөгдсөн оролтын НӨАТ 3; чөлөөлөгдөх үйл ажиллагаанд шууд хамаарах оролт 1.2; хамтын зардлын оролт 3. Бодлогод тухайн нөхцөлийн хүчинтэй журмаар хамтын оролтыг татвар ногдох борлуулалтын нийт борлуулалтад эзлэх харьцаагаар хуваарилахыг өгсөн. Бодит хэрэглээнд хуваарилалтын арга ба хамрах суурийг заавал хуультай тулгана.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Дүн сая |
|---|---|---|
| Гаралтын НӨАТ | 80 × 10% + 20 × 0% | 8 |
| Хамтын зардлын хасалтын харьцаа | (80 + 20) ÷ (80 + 20 + 50) | 2/3 |
| Хамтын оролтоос хасагдах | 3 × 2/3 | 2 |
| Нийт зөвшөөрөх оролт | Шууд 3 + хамтын 2 | 5 |
| Хасагдахгүй оролт | Шууд 1.2 + хамтын 1 | 2.2 |
| Төлөх НӨАТ | 8 − 5 | 3 |
Экспортын 20-ийг чөлөөлөгдөх борлуулалт мэт хасалтын тооцооны хүрээнээс хасвал харьцаа буруу болно. Харин чөлөөлөгдөх үйл ажиллагааны 1.2-ыг бүрэн хасвал татвар дутна. Нийт оролтын НӨАТ 7.2 нь зөвшөөрөгдсөн 5 ба хасагдахгүй 2.2-ын нийлбэртэй тэнцэж буйг тулгана.
Хасагдахгүй оролт нь тухайн худалдан авалтын шинжээс хамаарч хөрөнгийн өртөг эсвэл зардалд хамаарна. “НӨАТ-ын хасалтгүй тул ААНОАТ-д бүхэлдээ хасагдахгүй” гэж дүгнэж болохгүй; орлогын татварын зардлын нөхцөлийг тусдаа үнэлнэ.
Татварын өмнөх ашиг 2,400. Байнгын хасагдахгүй зардал 60, чөлөөлөгдөх орлого 30. Татварын элэгдэл санхүүгийн элэгдлээс 100-аар их. Мөн санхүүгийн бүртгэлд зардалд орсон баталгаат засварын 40-ийг бодлогын татварын нөхцөлөөр энэ жил хасахгүй, дараа төлөх үед бүрэн хасах эрхтэй гэж өгсөн. Компанид хөнгөлөлт, тусгай хувь, алдагдал байхгүй; одоогийн ба буцах үеийн хувь 10%.
Татварын суурь 2,400 + 60 − 30 − 100 + 40 = 2,370. Тайлант үеийн татвар 237. Элэгдлээс татвар ногдох түр зөрүү 100, хойшлогдсон татварын өр 10. Засварын өрөөс хасагдах түр зөрүү 40; ашиглах хангалттай ашиг магадлалтай тул татварын хөрөнгө 4. Эхний хойшлогдсон татварын үлдэгдлүүд 0 гэж өгсөн учир цэвэр хойшлогдсон татварын зардал 10 − 4 = 6. Нийт татварын зардал 243.
Нэгдүгээр арга: тайлант үеийн 237 + хойшлогдсон 6 = 243. Хоёрдугаар арга: санхүүгийн ашиг 2,400 × 10% = 240; байнгын нэмэгдэх 60 × 10% = 6; байнгын буурах 30 × 10% = 3; 240 + 6 − 3 = 243. Хувь өөрчлөгдөөгүй, хүлээн зөвшөөрөөгүй түр зөрүүгүй энэ жишээнд хоёр арга таарна. Бусад нөхцөлд татварын тулгалтад нэмэлт зүйл орно.
Урьдчилгаа 200, эхний татварын өглөг 5, баталгаатай суутгуулсан татвар 7 бол эцсийн орлогын татварын өглөг 5 + 237 − 200 − 7 = 35. НӨАТ-ын сарын өглөг 3, жилийн орлогын татварын өглөг 35, хойшлогдсон татварын өр 10 ба хөрөнгө 4-ийг хооронд нь үндэслэлгүй суутган нэг дүн болгож болохгүй.
Бие даалт. Засварын түр зөрүүний 40-өөс зөвхөн 25-ыг ашиглах магадлалтай бол татварын хөрөнгө ба нийт татварын зардал хэд вэ? Хариу: хөрөнгө 2.5; хойшлогдсон зардал 10 − 2.5 = 7.5; нийт зардал 244.5. Тайлант үеийн татвар 237 хэвээр, өөрчлөлт нь хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөлтийн үнэлгээнд гарсан.
Нэгдсэн кейсийн эцэст удирдлагад дөрвөн тоог тусад нь мэдээлнэ: тайлангийн татварын ногдол, төлөх мөнгөний үлдэгдэл, санхүүгийн тайлангийн нийт татварын зардал, хойшлогдсон татварын хөрөнгө ба өр. Эдгээрийг нэг “татвар” гэсэн тоонд нийлүүлбэл мөнгөн урсгал болон ашигт ажиллагааны шийдвэр буруу болно.
Жишээний 35 саяын ААНОАТ-ын өглөг нь татварын байгууллагад төлөх үлдэгдэл; 243 саяын нийт татварын зардал нь ашигт нөлөөлсөн дүн; 10 саяын хойшлогдсон татварын өр болон 4 саяын хөрөнгө нь ирээдүйн үр дагаврын хэмжилт юм. НӨАТ-ын 3 саяын өглөг өөр төрлийн үүрэг хэвээр. Тулгалт бүрийн суурь өөр гэдгийг тайлбарлах нь тооцоог зөв гаргасантай адил чухал.
Энэ кейс IAS 12-ын нэг ажил гүйлгээнээс зэрэг үүсэх түр зөрүүний логикийг харуулна. Монголын бүх түрээсийн гэрээний татварын суурийг ижил гэж тогтоогоогүй. Доорх татварын сууриудыг кейсийн нөхцөл гэж авна. Буцах үеийн хувь 10%, түр зөрүүг ашиглах хангалттай татвар ногдуулах ашиг магадлалтай, тусгай бусад үл хамаарах нөхцөл байхгүй.
Түрээслэгч ашиглах эрхтэй хөрөнгө 100, түрээсийн өр 100 бүртгэв. Бодлогын татварын нөхцөлөөр хөрөнгийн татварын суурь 0, өрийн татварын суурь 0. Хөрөнгийн талаас татвар ногдох түр зөрүү 100; өрийн талаас хасагдах түр зөрүү 100 үүснэ. Хоёр зөрүү тэнцүү байна гээд шинжилгээг алгасахгүй.
| Зүйл | Дансны үнэ | Татварын суурь | Татварын нөлөө |
|---|---|---|---|
| Ашиглах эрхтэй хөрөнгө | 100 | 0 | Хойшлогдсон татварын өр 10 |
| Түрээсийн өр | 100 | 0 | Хойшлогдсон татварын хөрөнгө 10 |
Анхны хүлээн зөвшөөрөлтөөр тэнцүү татвар ногдох ба хасагдах түр зөрүү үүсэх тодорхой ажил гүйлгээнд анхны хүлээн зөвшөөрөлтийн чөлөөлөлтийг механикаар хэрэглэхгүй байх IAS 12-ын өөрчлөлтийг авч үзнэ. Хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл хангагдсан энэ кейст хөрөнгө 10, өр 10 бүртгэнэ. Толилуулгад цэвэрлэх эрх нь тусдаа шалгууртай; нэг ижил дүнтэй байх нь цэвэрлэх хангалттай үндэс биш.
Ашиглах эрхтэй хөрөнгийн дансны үнэ 80, түрээсийн өр 82 болсон. Татварын сууриуд 0 хэвээр гэж өгсөн. Хойшлогдсон татварын өр 8; хөрөнгө 8.2. Өмнөх 10-тай харьцуулахад өр 2-оор буурч татварын орлого 2; хөрөнгө 1.8-аар буурч татварын зардал 1.8. Цэвэр хойшлогдсон татварын орлого 0.2.
Журнал: Дт Хойшлогдсон татварын өр 2; Кт Хойшлогдсон татварын орлого 2. Дт Хойшлогдсон татварын зардал 1.8; Кт Хойшлогдсон татварын хөрөнгө 1.8. Хэрэв уг ажил гүйлгээний татварын нөлөө ашиг алдагдалд хамаарах нөхцөлтэй бол цэвэр орлого 0.2 болно. Хөрөнгө эсвэл өрийг тэглэхийн оронд данс тус бүрийн хөдөлгөөнийг тулгана.
Элэгдлийн ганц зөрүүгээр сурсан “дансны үнэ их бол өр” дүрмийг бүх зүйлд сохроор хэрэглэхэд түрээсийн өрийн хасагдах зөрүү алдагдана. Хөрөнгө ба өрийн татварын суурийг тус бүр тодорхойлж, дараа нь хүлээн зөвшөөрөлт, хэмжилт, толилуулгыг шийдвэрлэнэ. Цэвэр үлдэгдэл бага байсан ч хоёр талын томоохон зөрүү, хүлээн зөвшөөрөх нөхцөл чухал хэвээр.
Бие даалт. Дараа жилийн хөрөнгийн дансны үнэ 60, өр 64, татварын сууриуд 0, хувь 10% бол эцсийн хөрөнгө ба өр хэд вэ? Өмнөх 8.2 ба 8-аас цэвэр өөрчлөлт хэд вэ? Хариу: татварын хөрөнгө 6.4, өр 6.0; цэвэр хөрөнгө 0.4. Өмнөх цэвэр хөрөнгө 0.2-оос 0.2-оор өссөн тул энэ кейсийн нөхцөлөөр цэвэр татварын орлого 0.2.
Өөрийгөө шалгах 1. Хууль 2026 онд батлагдсан боловч 2027.01.01-нээс мөрдөхөөр заасан бол 2026 оны гүйлгээнд автоматаар хэрэглэх үү?
Өөрийгөө шалгах 2. Ашиг 800, хасагдахгүй зардал 30, чөлөөлөгдөх орлого 10, санхүүгийн элэгдэл 70, татварын элэгдэл 90 бол татварын суурийг ол. Хөнгөлөлт, тусгай хувь, алдагдалгүй гэж үз.
Өөрийгөө шалгах 3. Хөнгөлөлтгүй компанийн 2026 оны нийтлэг хувьтай татвар ногдуулах орлого 7,000 сая бол татвар хэд вэ? 7,000 саяыг бүхэлд нь 25%-иар үржүүлэх үү?
Өөрийгөө шалгах 4. 25 саяын үйлчилгээний зардал баримттай боловч захирлын хувийн үл хөдлөх хөрөнгийг засахад гарсан. Баримт байгаа нь хангалттай юу?
Өөрийгөө шалгах 5. Бүтэн жил ашигласан компьютерийн өртөг 24 сая, санхүүгийн хугацаа 3 жил, татварын хугацаа 2 жил, үлдэх үнэ 0 бол жилийн зөрүү ба татварын ашгийн чиглэлийг ол.
Өөрийгөө шалгах 6. Энэ жил хасах эрх баталгаажсан алдагдал 70 сая, алдагдал хасахаас өмнөх орлого 100 сая бол энэ жилийн дээд хасалт хэд вэ? Үлдэгдлийн ирээдүйн эрхийг автоматаар баталж болох уу?
Өөрийгөө шалгах 7. НӨАТ-тай 22 саяын борлуулалтын орлого ба НӨАТ хэд вэ? НӨАТ-гүй үнэ 22 сая байсан бол нийт авлага хэд болох вэ?
Өөрийгөө шалгах 8. Гаралтын НӨАТ 6 сая, зөвшөөрөгдсөн оролт 4.2 сая, шилжсэн хасалт 0.3 сая бол төлөх дүн хэд вэ? Хувийн хэрэглээний 0.5 саяын НӨАТ-ыг нэмэн хасаж болох уу?
Өөрийгөө шалгах 9. Гаалийн үнэ 60 сая, бодлогод өгсөн тариф 10%, онцгой татваргүй, НӨАТ 10% бол гаалийн татвар ба импортын НӨАТ хэд вэ?
Өөрийгөө шалгах 10. Ажилтны сарын нийт цалин 5 сая, НДШ ба ЭМД нийлээд 11.5%, ХХОАТ-ын хувь 10%, хөнгөлөлт 0, шимтгэлийн дээд хязгаар нөлөөлөхгүй гэж өгсөн. Ажилтны шимтгэл, ХХОАТ, цэвэр олголтыг ол.
Өөрийгөө шалгах 11. 2026 оны татвар ногдуулах цалингийн орлого 130 сая, хөнгөлөлтгүй бол жилийн татвар хэд вэ?
Өөрийгөө шалгах 12. Бодлогод өгсөн суутгалын хувь 10%, хүлээн авагчид цэвэр 90 сая өгөх бол нийт дүн ба суутгал хэд вэ?
Өөрийгөө шалгах 13. Холбоотой компанид үйлчилгээний 50 саяын төлбөр төлсөн ч тайлан, ажлын үр дүн байхгүй. Зөвхөн гэрээ ба шилжүүлэг хангалттай юу?
Өөрийгөө шалгах 14. Эхний өглөг 0, ногдол 96, урьдчилгаа 70, суутгуулсан татвар 6 сая бол төлөх үлдэгдэл хэд вэ?
Өөрийгөө шалгах 15. Хөрөнгийн дансны үнэ 250, татварын суурь 190, хувь 10% бол ямар татварын үлдэгдэл хэд үүсэх вэ?
Өөрийгөө шалгах 16. Ашиг 500 сая, байнгын нэмэгдүүлэх зөрүү 30 сая, өөр зөрүүгүй, хувь 10%, хөнгөлөлтгүй бол татварын зардал ба үр ашигт хувь хэд вэ?
Өөрийгөө шалгах 17. Тайлант үеийн татвар 197 сая, хойшлогдсон татварын зардал 6 сая, нийт татварын зардал 203 сая, эхний татварын өглөг 0 гэж өгсөн. Урьдчилгаа төлөлт 150 саяас 180 сая болсон бол нийт татварын зардал өөрчлөгдөх үү? Төлөх үлдэгдэл хэд болох вэ?
Өөрийгөө шалгах 18. Татварын төлбөрийг хугацаанд нь хийсэн боловч орлого санаатай дутуу тайлагнасан бол “өргүй учраас зөрчилгүй” гэж үзэж болох уу?
Нийлүүлэгчийн үнэ 120 сая, хил хүртэлх тээвэр 8 сая, даатгал 2 сая. Эдгээрийг гаалийн үнэд бүрэн оруулах нөхцөлтэй. Кейсийн баталгаажсан тариф 5%, онцгой татвар 10 сая, НӨАТ 10%, хасалтын эрх бүрэн. Хилээс агуулах хүртэлх НӨАТ-гүй тээвэр 4 сая. Гаалийн татвар, НӨАТ, барааны өртгийг ол.
Шийдэл. Гаалийн үнэ 130 сая. Гаалийн татвар 6.5 сая. Импортын НӨАТ-ын суурь 130 + 6.5 + 10 = 146.5 сая, НӨАТ 14.65 сая. Барааны өртөг 130 + 6.5 + 10 + 4 = 150.5 сая. Нөхөн авах НӨАТ 14.65 саяыг өртөгт оруулахгүй. Өртөг ба гаалийн үнэ 20.5 саяар ялгаатай бөгөөд зөрүү нь татвар 16.5 сая, дотоод тээвэр 4 саяас бүрдэнэ.
А барилгын татварын суурь 600 сая, баталгаажсан хувь 1%; Б барилгын суурь 400 сая, баталгаажсан хувь 1.5%. Чөлөөлөлтгүй, жилийн ногдол бүтнээр үүссэн. Байгууллага эхний улиралд нийт 3 сая төлсөн. Жилийн ногдол ба үлдэгдлийг ол.
Шийдэл. А барилга 6 сая, Б барилга 6 сая, нийт 12 сая. Эхний төлөлтийн дараах өглөг 9 сая. Бүх хөрөнгийн 1,000 саяын сууринд дундаж 1%-ийг тавивал татвар 2 саяар дутна. Данс: Дт Холбогдох татварын зардал 12, Кт Өглөг 12; төлөлтөөр Дт Өглөг 3, Кт Банк 3. Хөрөнгө тус бүрийн үлдэгдэл болон нэхэмжлэлийн хаалтыг салгаж хөтөлнө.
Үйлдвэрийн төлбөр ногдох ус ашиглалт 3,000 м³, тухайн эх үүсвэрийн баталгаажсан тариф 400 төгрөг/м³. Бохирдуулах бодисын төлбөр ногдох хэмжээ 500 кг, баталгаажсан тариф 120 төгрөг/кг. Нийт төлбөр болон хоёр төрлийн суурийг тайлбарла.
Шийдэл. Усны нөөц ашигласны төлбөр 1,200,000 төгрөг. Ус бохирдуулсны төлбөр 60,000 төгрөг. Нийт 1,260,000 төгрөг боловч хоёр өөр өглөгөөр хянана. Нэг нь эзлэхүүн, нөгөө нь бохирдуулах бодисын массаар хэмжигдсэн. Тариф болон хэмжээг тус тусын зөвшөөрөл, шинжилгээ, албан шийдвэрээр нотлох ёстой.
Борлуулалтын орлого 180 сая, хуулийн дагуу тогтоосон АМНАТ-ын үнэлгээ 200 сая. Кейсийн үндсэн хувь 5%, нэмэлт хувь 3%. Өмнө 12 сая төлсөн. Ногдол, төлөх үлдэгдэл, буруу суурь хэрэглэвэл гарах зөрүүг тооц.
Шийдэл. Ногдол 200 × (5% + 3%) = 16 сая, үлдэгдэл 4 сая. Борлуулалтын орлогоор бодсон бол 14.4 сая болж 1.6 саяар дутна. АМНАТ-ын үнэлгээ 200 сая гэж тогтоосон нь санхүүгийн орлогыг 20 саяар нэмэх автомат үндэслэл болохгүй. Хоёр үзүүлэлтийн зөрүүг үнэлгээний арга, бүтээгдэхүүний мэдээллээр тайлбарлана.
Гаралтын НӨАТ 9 сая, худалдан авалтын нийт татвар 6 сая. Үүнээс хувийн хэрэглээний татвар 0.4 сая, чөлөөлөгдөх үйл ажиллагаанд шууд хамаарах 0.6 сая, хугацаагаар хасах тоног төхөөрөмжийн нийт НӨАТ 1.2 сая байна. Тоног төхөөрөмжийн энэ сард зөвшөөрөх хасалт 0.02 сая, бусад оролт бүрэн зөвшөөрөгдөнө. Өмнөх үлдэгдэлгүй.
Шийдэл. Ердийн зөвшөөрөх оролт 6 - 0.4 - 0.6 - 1.2 = 3.8 сая. Үүнд тоног төхөөрөмжийн энэ сарын 0.02 саяыг нэмбэл нийт хасалт 3.82 сая. Төлөх НӨАТ 9 - 3.82 = 5.18 сая. Тоног төхөөрөмжийн ирээдүйд хасах үлдэгдэл 1.18 сая. Хувийн болон чөлөөлөгдөх үйл ажиллагааны 1 саяыг ирээдүйн хасалтын авлага мэт шилжүүлэхгүй; холбогдох хөрөнгө, зардал, авлагын ангиллыг тусад нь шийднэ.
Гадаад үйлчилгээ үзүүлэгчид цэвэр 72 сая олгохоор тохирсон. Тухайн орлогын суутгалын баталгаажсан хувь 20%, НӨАТ болон бусад татварыг энэ бодлогод авч үзээгүй. Нийт гэрээний суурь ба суутгалыг ол. Хэрэв 72 сая нь нийт үнэ байсан бол ялгаа юу вэ?
Шийдэл. Цэвэр дүнгийн гэрээнд нийт суурь 72 / 0.8 = 90 сая, суутгал 18 сая. Дт Үйлчилгээний зардал 90, Кт Банк 72, Кт Суутгалын өглөг 18. Нийт үнэ 72 сая байсан бол суутгал 14.4 сая, үйлчилгээ үзүүлэгчид 57.6 сая олгоно. Гэрээний нэг өгүүлбэрийн ялгаа байгууллагын зардлыг 18 саяар өөрчилсөн байна.
Хуулийн ашиглах эрхтэй алдагдал 150 сая. Ашиглах хугацаанд нөхөгдөх боломжийг нотолсон дүн 90 сая, хамаарах хувь 10%. Өмнө хүлээн зөвшөөрсөн татварын хөрөнгө 12 сая байв. Эцсийн хөрөнгө, өөрчлөлт, хүлээн зөвшөөрөөгүй хэсгийг ол.
Шийдэл. Эцсийн хөрөнгө 9 сая. Өмнөх 12 саяас 3 саяар бууруулна: Дт Хойшлогдсон татварын зардал 3, Кт Хойшлогдсон татварын хөрөнгө 3, үндсэн гүйлгээ ашиг алдагдалд хамаарах нөхцөлтэй гэж үзэв. Хүлээн зөвшөөрөөгүй 60 саяын алдагдлын татварын нөлөө 6 сая. Тоон үлдэгдэл болон хуульд заасан цаашид ашиглах эрхийг тусдаа хянана.
Компани 22 саяын НӨАТ-тай борлуулалтыг бүртгээгүй, барааны өртөг 12 сая мөн орхигдсон. ААНОАТ-ын нийтлэг хувь 10%, хөнгөлөлтгүй, бусад тохируулгагүй. Борлуулалтын мөнгө банканд орсон боловч түр дансанд бүртгэгдсэн. Орлого, ашиг, НӨАТ, ААНОАТ-ын нөлөөг тодорхойл.
Шийдэл. Орлого 20 сая, гаралтын НӨАТ 2 сая. Өртөг 12 сая нэмэгдсэнээр татварын өмнөх ашиг 8 саяар өснө. ААНОАТ-ын нэмэгдэл 0.8 сая. Нийт нэмэгдэх татварын ногдол 2.8 сая боловч НӨАТ нь орлогын татварын зардал биш. Түр дансыг борлуулалтын орлого ба НӨАТ-ын өглөгт зөв ангилж, барааны зарлагыг бүртгэнэ. Тайлангийн залруулга, хугацааны нөлөө, алданги ба бусад асуудлыг тусад нь үнэлнэ.
1. Үгүй. 2026 оны гүйлгээнд тухайн үеийн хүчин төгөлдөр зохицуулалтыг хэрэглэнэ. Харин ирээдүйд буцах түр зөрүүний хэмжилтэд батлагдсан шинэ хууль нөлөөлөх эсэхийг IAS 12-ын дагуу тусад нь үнэлнэ.
2. 800 + 30 − 10 + 70 − 90 = 800 сая. Ашиг ба татварын суурь тэнцсэн нь зөрүү байхгүй гэсэн үг биш; нэмэгдүүлэх ба бууруулах зөрүүнүүд энэ жишээнд цэвэрлэгдсэн.
3. 600 + (7,000 − 6,000) × 25% = 850 сая. Бүх 7,000-ыг 25%-иар үржүүлэхгүй.
4. Хангалтгүй. Орлого олох үйл ажиллагаатай холбоо, бодит ашиг хүртэгчийг шалгана. Хувийн хэрэглээг компанийн татварын хасалтад автоматаар оруулахгүй; хувь хүнд олгосон орлогын үр дагаврыг мөн үнэлнэ.
5. Санхүүгийн элэгдэл 8 сая, татварын элэгдэл 12 сая. Санхүүгийн ашгаас татварын суурь руу шилжихэд 8-ыг нэмж 12-ыг хасна, цэвэр бууралт 4 сая. Түр зөрүүний чиглэл нь ирээдүйд татвар ногдох нөлөөтэй.
6. Дээд хасалт 100 × 50% = 50 сая. Эрхтэй алдагдал 70 боловч энэ жил 50 хүртэл хасна. Үлдэгдлийн ирээдүйн эрхийг хугацаа, 19.3 ба баталгаажуулалтаар шалгана.
7. НӨАТ орсон 22 саяын суурь 20, татвар 2 сая. НӨАТ-гүй үнэ 22 сая бол НӨАТ 2.2, нийт авлага 24.2 сая.
8. 6 − 4.2 − 0.3 = 1.5 сая. Хувийн хэрэглээний 0.5 саяыг бизнесийн зөвшөөрөгдсөн хасалт мэт нэмж хасахгүй.
9. Гаалийн татвар 60 × 10% = 6 сая; импортын НӨАТ (60 + 6) × 10% = 6.6 сая. Энэ бодлогын тариф нь бүх импортын барааны хувь биш.
10. Шимтгэл 575,000; суурь 4,425,000; ХХОАТ 442,500; цэвэр олголт 3,982,500 төгрөг. Ажил олгогчийн шимтгэлийг ажилтны цэвэр цалингаас дахин суутгахгүй.
11. 12 + (130 − 120) × 15% = 13.5 сая. Дээд шатлалын 15%-ийг нийт 130 саяд хэрэглэхгүй.
12. Нийт дүн 90 ÷ 90% = 100 сая; суутгал 10 сая. Хүлээн авагчийн цэвэр дүн 90 саятай тулгана.
13. Хангалтгүй. Үйлчилгээ бодитой үзүүлсэн, ашиг хүртсэн, төлбөр давхардсан эсэх, үнэ зах зээлийн нөхцөлтэй эсэхийг нотлох шаардлагатай.
14. 96 − 70 − 6 = 20 сая. Ногдол 96 хэвээр, үлдэгдэл 20 болсон.
15. Татвар ногдох түр зөрүү 60 сая; хойшлогдсон татварын өр 6 сая. Тусгай үл хамаарах нөхцөлгүй гэж үзнэ.
16. Татварын суурь 530 сая; зардал 53 сая; үр ашигт хувь 53 ÷ 500 = 10.6%.
17. Нийт татварын зардал 203 сая хэвээр. Тайлант үеийн төлөх үлдэгдэл 197 − 180 = 17 сая. Урьдчилгаа нь төлөлтийг өөрчилдөг, зардлыг биш.
18. Болохгүй. Буруу суурьтай тайлан нь зөв төлөлт гэж тооцогдохгүй. Бодит орлого, татварын ногдол, засварын шаардлагыг үнэлнэ.
30 асуулт, нэг зөв хариу. 35 минут. Бүх татварын жил 2026; өөрөөр заагаагүй бол бодлогод өгсөн хөнгөлөлтгүй нөхцөлийг мөрдөнө. Дүн сая төгрөг.
1. НӨАТ орсон 33-ын суурь? А 33; Б 30; В 29.7; Г 36.3.
2. НӨАТ-гүй 33-ын НӨАТ? А 3; Б 3.3; В 30; Г 0.
3. 2026 оны 50 саяын бүртгэлийн босгыг 2027 оны 400 саяар солих уу? А Тийм; Б Үгүй; В Компани хүсвэл; Г Баримтгүй бол.
4. Ашиг 500, хасагдахгүй зардал 20, чөлөөлөгдөх орлого 10 бол суурь? А 470; Б 490; В 510; Г 530.
5. Санхүүгийн элэгдэл 80, татварын элэгдэл 100 бол ашгийн тохируулга? А Нэмэх 20; Б Хасах 20; В Нэмэх 180; Г Өөрчлөлтгүй.
6. Байнгын зөрүүнээс хойшлогдсон татвар үүсэх үү? А Бүх зөрүүний 10%-иар; Б Үгүй; В Зөвхөн төлөгдөөгүй зардалд; Г Дараа жил ашигтай бол үүснэ.
7. 2026 оны хөнгөлөлтгүй нийтлэг суурь 6,500-ын татвар? А 650; Б 725; В 1,625; Г 675.
8. 1%-ийн зохицуулалтад зөвхөн бага борлуулалт хангалттай юу? А Борлуулалт 300 саяас бага бол хангалттай; Б Үгүй; В Татварын өргүй бол хангалттай; Г Алдагдалтай бол автоматаар хамрагдана.
9. 90%-ийн хөнгөлөлт ба 1%-ийн хувь ижил механизм уу? А Эцсийн ачаалал ойролцоо тул ижил; Б Үгүй; В Хоёул нийт борлуулалтаас бодно; Г Аль аль нь урьдчилсан бүртгэлээр л хэрэгжинэ.
10. Цахим баримттай хувийн амралтын зардал автоматаар хасагдах уу? А Компанийн нэр дээр баримттай бол; Б Үгүй; В Төлбөр банкнаас гарсан бол; Г Удирдлагын шийдвэртэй бол.
11. НӨАТ-ын гаралт 9, зөвшөөрөгдсөн оролт 6, шилжсэн хасалт 1 бол төлөх дүн? А 2; Б 3; В 4; Г 16.
12. 0%-ийн борлуулалт ба чөлөөлөгдөх борлуулалт ижил үү? А Тийм; Б Үгүй; В Зөвхөн дотоодод ижил; Г Зөвхөн экспортод ижил.
13. Хасалт хийх эрхтэй импортын НӨАТ барааны өртөгт орох уу? А Бүх импортын татвар өртөгт орно; Б Ерөнхийдөө тусдаа авлагаар; В Зөвхөн төлсөн сард өртөг болно; Г Борлуулах хүртэл өртөгт хэвээр байна.
14. Гаалийн үнэ 200, өгсөн тариф 5%, онцгой татваргүй. НӨАТ 10% бол? А 20; Б 21; В 10; Г 31.
15. Нийт цалин 4 сая, ажилтны шимтгэл 0.46, ХХОАТ 0.354 бол цэвэр цалин? А 3.186; Б 3.54; В 4.5; Г 3.646.
16. Ажил олгогчийн өөрийн шимтгэл? А Ажилтны нийт цалингаас дахин суутгана; Б Тусдаа зардал; В Ажилтны ХХОАТ-аас хасна; Г Цэвэр цалинд аль хэдийн багтсан.
17. 150 саяын татвар ногдуулах цалингийн жилийн орлогын татвар? А 15; Б 16.5; В 22.5; Г 30.
18. 210 саяын ижил орлогын татвар? А 21; Б 27; В 31.5; Г 42.
19. 10% суутгалтай, цэвэр 90 олгох гэрээний нийт дүн? А 90; Б 99; В 100; Г 110.
20. 20% суутгалтай, нийт дүн 100 гэрээнээс хүлээн авагчид олгох дүн? А 80; Б 100; В 120; Г 125.
21. Дансны үнэ 300, татварын суурь 250, хувь 10% бол? А Татварын хөрөнгө 5; Б Татварын өр 5; В НӨАТ 5; Г Зөрүүгүй.
22. Татварын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөхөд юу чухал вэ? А Санхүүгийн алдагдалтай тайлан байгаа нь; Б Ирээдүйн ашиглах боломжийн нотолгоо; В Алдагдлын дүн том байх нь; Г Өмнөх жил татвар төлсөн нь.
23. Урьдчилгаа татвар нэмэгдсэнээр татварын зардал буурах уу? А Төлсөн хэмжээгээр зардал буурна; Б Үгүй, төлөх үлдэгдэлд нөлөөлнө; В Урьдчилгааг тухайн үеийн зардалд нэмнэ; Г Ногдлыг урьдчилгаатай тэнцүүлнэ.
24. Ногдол 120, урьдчилгаа 80, эхний үлдэгдэлгүй бол төлөх? А 40; Б 120; В 200; Г 80.
25. Ашиг 1,000, татварын зардал 110 бол үр ашигт хувь? А 10%; Б 11%; В 9.09%; Г 110%.
26. Холбоотой талын үнэ зах зээлийнх гэдгийг зөвхөн гэрээ нотлох уу? А Гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан бол; Б Үгүй; В Банк төлбөрийг хүлээн зөвшөөрсөн бол; Г Өмнөх жил ижил үнээр авсан бол.
27. 100 орлогын 50%-ийн хязгаартай, эрхтэй алдагдал 80 бол энэ жилийн дээд хасалт? А 80; Б 100; В 50; Г 0.
28. 2026 онд батлагдсан, 2027 оноос мөрдөх хувь хойшлогдсон татварт нөлөөлж болох уу? А Зөвхөн шинэ хууль мөрдөгдсөний дараа; Б Буцах үе ба нөхцөлөөс хамаарч болно; В 2026 оны бүх татварыг шинэ хувиар бодно; Г Зөвхөн урьдчилгаа төлсөн хэсэгт.
29. Татварын байгууллага шалгах магадлал бага учир тодорхойгүй татварыг тэг болгох уу? А Шалгалтын магадлалаар бууруулна; Б Үгүй; В Тайлан хүлээн авсан бол тэглэнэ; Г Нөхөн ногдуулалтын акт иртэл хэмжихгүй.
30. 2026 оны 8 тэрбумын хөнгөлөлтгүй нийтлэг суурийн татвар 1,100; 2027 оны шинэ шатлалаар? А 800; Б 900; В 1,100; Г 2,000.
| Асуулт | Зөв хариу | Үндэслэл |
|---|---|---|
| 1 | Б | 33 ÷ 1.1 = 30. |
| 2 | Б | 33 × 10% = 3.3. |
| 3 | Б | Хэрэгжих он өөр. |
| 4 | В | 500 + 20 − 10 = 510. |
| 5 | Б | 80-ыг нэмээд 100-ыг хасна. |
| 6 | Б | Ирээдүйд буцах түр зөрүү үүсээгүй. |
| 7 | Б | 600 + 500 × 25% = 725. |
| 8 | Б | Суурь, салбар, холбоотой этгээд зэрэг нөхцөлийг шалгана. |
| 9 | Б | Хувь ба хөнгөлөлтийн механизм ялгаатай. |
| 10 | Б | Бизнесийн холбоо ба бусад нөхцөл шаардлагатай. |
| 11 | А | 9 − 6 − 1 = 2. |
| 12 | Б | Оролтын хасалтын үр дагавар өөр байж болно. |
| 13 | Б | Нөхөн авах эрхтэй татвар өртөг биш. |
| 14 | Б | (200 + 10) × 10% = 21. |
| 15 | А | 4 − 0.46 − 0.354 = 3.186. |
| 16 | Б | Ажил олгогчийн үүргийг ажилтнаас давхар суутгахгүй. |
| 17 | Б | 12 + 30 × 15% = 16.5. |
| 18 | Б | 21 + 30 × 20% = 27. |
| 19 | В | 90 ÷ 0.9 = 100. |
| 20 | А | 100 − 20 = 80. |
| 21 | Б | Хөрөнгийн татвар ногдох түр зөрүү 50. |
| 22 | Б | Хүлээн зөвшөөрөлт ашиглах боломжийн нөхцөлтэй. |
| 23 | Б | Төлөлт ба зардал өөр ойлголт. |
| 24 | А | 120 − 80 = 40. |
| 25 | Б | 110 ÷ 1,000 = 11%. |
| 26 | Б | Харьцуулалт ба бодит үүргийн шинжилгээ хэрэгтэй. |
| 27 | В | 100 × 50% = 50. |
| 28 | Б | Батлагдсан хууль ба буцах үеийн хувь чухал. |
| 29 | Б | IFRIC 23-ын шинжилгээ шалгалт ирэх магадлалаар буурахгүй. |
| 30 | Б | 600 + 2,000 × 15% = 900. |
Хариугаа зөвхөн үсгээр бус нэг өгүүлбэрийн үндэслэлээр давтан бич. Тооцоонд зөв дүн гарсан ч буруу суурь хэрэглэсэн бол дараагийн өөр нөхцөлтэй бодлогод алдах эрсдэлтэй.
Дараах бодлогод зөв тооноос гадна санхүүгийн бичилт, татварын тохируулга, дүгнэлтийн хязгаарыг тайлбарлана. Мөнгөн дүн сая төгрөгөөр. Бодлого тус бүрийн дараа шийдэл орсон тул өөрийн тооцоог эхэлж бичээд харьцуулна.
Компанийн борлуулалт 900, борлуулсан барааны өртөг 720, үйл ажиллагааны зардал 135. Харьцуулалтын бүрэн шинжилгээгээр 6%-ийн цэвэр ашгийн үзүүлэлт энэ хэлцэлд тохирох нь тогтоогдсон. Бүх бараа борлогдсон. Татварын нийтлэг хувь 10%, хөнгөлөлтгүй. Нийлүүлэгч үнийн кредит баримт гаргаагүй. Татварын суурийн тохируулга, нэмэлт татвар, санхүүгийн бичилтийг тодорхойл.
Шийдэл. Тайлагнасан ашиг 900 - 720 - 135 = 45; харьцуулалтын ашиг 900 × 6% = 54; суурийн нэмэгдэл 9; татварын нэмэгдэл 0.9. Татварын тохируулгаар 9-ийг нэмэгдүүлж, Дт Татварын зардал 0.9; Кт ААНОАТ-ын өглөг 0.9 гэж бүртгэнэ. Нийлүүлэгчээс 9-ийн авлага үүсгэх гэрээний эрх нотлогдоогүй тул авлага бүртгэхгүй. Хоёрдогч тохируулгын асуудал тусдаа үлдэнэ.
Байгууллага үл хөдлөх хөрөнгийг 900-гаар борлуулсан; борлуулах үеийн санхүүгийн дансны үнэ 700. Кейсийн нөхцөлөөр ААНОАТ-ын үл хөдлөх хөрөнгө борлуулалтын 2%-ийн ангилал бүрэн хамаарна, чөлөөлөлтгүй; НӨАТ ба бусад зардлыг энэ тооцоонд оруулаагүй. Санхүүгийн ашиг, орлогын татвар, татварын дараах үр дүнг ол.
Шийдэл. Санхүүгийн ашиг 900 - 700 = 200. Тусгай суурьт ногдох татвар 900 × 2% = 18; татварын дараах үр дүн 182. 200 × 10% = 20 гэж бодох нь энэ орлогын тусгай ангиллыг орхисон алдаа. Дт Авлага/Банк 900; Кт Хөрөнгийн дансны цэвэр үнэ 700; Кт Хөрөнгө борлуулсны олз 200. Дт Татварын зардал 18; Кт Татварын өглөг 18. Анхны өртөг, хуримтлагдсан элэгдлийг дэлгэрэнгүй дансанд тус тус хаана.
Хасагдах түр зөрүү 90, буцах үеийн хувь 10%, өмнөх тайлангаар татварын хөрөнгө 9-ийг хүлээн зөвшөөрсөн. Шинэ тайлант өдөр зөвхөн 60-ийн зөрүүг ашиглах ирээдүйн татвар ногдох ашиг нотлогдож байна. Зөрүүний нийт дүн, хууль, хувь өөрчлөгдөөгүй. Шинэ үлдэгдэл ба бичилтийг гарга.
Шийдэл. Хүлээн зөвшөөрөх хөрөнгө 60 × 10% = 6. Өмнөх 9-өөс 3-аар бууруулна: Дт Хойшлогдсон татварын зардал 3; Кт Хойшлогдсон татварын хөрөнгө 3. Үлдсэн 30-ийн зөрүүг тусдаа бүртгэлд хадгалж, 3-ын боломжит нөлөөний хүлээн зөвшөөрөлтийг дараагийн үед дахин үнэлнэ. Өнгөрсөн төсөв буруу болсон эсэх ба шинэ мэдээллээс үүссэн тооцооллын өөрчлөлтийг ялгана.
НӨАТ-ын дансны эхний өглөг 2. Сарын гаралтын татвар 12, зөвшөөрөгдсөн оролтын хасалт 7, өмнөх сарын тайланг залруулснаар нэмэгдэх үндсэн татвар 1.5. Төсөвт 6 төлсөн. Өмнөх залруулгын 1.5-ыг тайланд тусгасан боловч дансанд бичээгүй. Нягтлан эцсийн өглөгийг 1 гэж гаргасан. Зөв үлдэгдэл, зөрүүний шалтгааныг ол.
Шийдэл. Зөв үлдэгдэл 2 + 12 - 7 + 1.5 - 6 = 2.5. Дансны 1 ба татварын 2.5-ын зөрүү нь төлбөрийн хоцрогдол бус, орхигдсон залруулгын 1.5. Үндсэн алдааны эсрэг дансыг тогтоож журналд бүртгэнэ. Зөвхөн тулгалтыг тэнцүүлэхээр тайлбаргүй “бусад зардал” бичихгүй. Нөхөн ногдуулалт, торгууль, алданги байвал тус тусын үндэслэл, дансаар нэмж тулгана.
Нийт 100 оноо, 150 минут. 2026 оны татварын жил. Дүн сая төгрөг, цалингийн хэсэг төгрөгөөр. Компанийн кейсүүд хялбаршуулсан горим, 1% ба 90%-ийн хөнгөлөлт, өмнөх алдагдал, тусгай хувьтай орлогод хамаарахгүй гэж тусгайлан өгсөн. Хуулийн ердийн 10%-ийн шатлалд багтана. Зөвхөн заасан татваруудыг тооц.
Татварын өмнөх ашиг 1,800. Үүнд хасагдахгүй торгууль 40, чөлөөлөгдөх Засгийн газрын бондын хүү 10 багтсан. Санхүүгийн элэгдэл 120, татварын элэгдэл 180. Өөр зөрүүгүй. Урьдчилгаа төлсөн татвар 140, эхний татварын өглөг 0, суутгуулсан татвар 0.
Тохируулгын хүснэгт байгуул 12 оноо. Тайлант үеийн татвар ба төлөх үлдэгдлийг ол 8 оноо. Байнгын, түр зөрүүг ангил 4 оноо. Тайлант үеийн татварын зардал ба өглөгийн бичилт гарга 6 оноо.
Бүх борлуулалт 10%-ийн НӨАТ-тай, НӨАТ орсон дүн 132. Ердийн барааны бүх шаардлага хангасан худалдан авалт НӨАТ орсон 66. Нэмэлт хувийн хэрэглээний худалдан авалтын НӨАТ 1 бөгөөд хасалт хийх эрхгүй. Өмнөх үеийн зөвшөөрөгдсөн шилжсэн хасалт 2. Үндсэн хөрөнгө, импорт, буцаалт байхгүй.
Борлуулалтын суурь ба гаралтын НӨАТ 6 оноо; худалдан авалтын суурь ба зөвшөөрөгдсөн НӨАТ 6 оноо; хувийн хэрэглээний шийдвэр 3 оноо; төлөх НӨАТ 4 оноо; борлуулалт ба худалдан авалтын бичилт 6 оноо.
Нийт цалин 4,000,000. Ажилтны шимтгэл 11.5%, ажил олгогчийн шимтгэл 12.5%, шимтгэлийн дээд хэмжээ нөлөөлөхгүй. 2026 оны тухайн сарын ХХОАТ 10%-ийн шатлал, хөнгөлөлт 0. Ажилтны шимтгэл, татварын суурь, ХХОАТ, цэвэр олголт, ажил олгогчийн шимтгэл, нийт зардлыг тооц 12 оноо. Хоёр журналын бичилт гарга 8 оноо.
Даалгавар 1-ийн элэгдлийн зөрүү нь зөвхөн энэ жил үүссэн, эхний түр зөрүү 0. Татварын суурь санхүүгийн дансны үнээс 60-аар бага. Буцах үеийн батлагдсан хувь 10%, хөнгөлөлтгүй, тусгай үл хамаарах нөхцөлгүй. Түр зөрүүний төрөл ба татварын үлдэгдэл 6 оноо; бичилт 3 оноо; нийт татварын зардал 3 оноо; үр ашигт хувь 3 оноо.
2026 онд борлуулалт 80 саяд хүрсэн компани 2027 оны НӨАТ-ын 400 саяын босгыг хэрэглэж бүртгүүлэхгүй гэж үзсэн. Алдааг тайлбарла 5 оноо. Санхүүгийн бүртгэлд орсон бүх зардлыг баримтын нэмэлт шалгалтгүй хассан. Ямар шалгалт хийхийг тайлбарла 5 оноо.
| Тохируулга | Сая төгрөг | Шалтгаан |
|---|---|---|
| Санхүүгийн ашиг | 1,800 | Эхлэх үзүүлэлт |
| Хасагдахгүй торгууль | +40 | Байнгын нэмэгдүүлэх зөрүү |
| Чөлөөлөгдөх бондын хүү | -10 | Байнгын бууруулах зөрүү |
| Санхүүгийн элэгдэл | +120 | Санхүүгийн зардлыг буцаах |
| Татварын элэгдэл | -180 | Хуулийн дагуу зөвшөөрсөн хасалт |
| Татвар ногдуулах орлого | 1,770 | Нийлбэр |
Тайлант үеийн татвар 1,770 × 10% = 177 сая. Урьдчилгаа 140 саяыг хасахад төлөх үлдэгдэл 37 сая. Урьдчилгаа нь 177 саяын зардлыг өөрчлөхгүй. Дт Тайлант үеийн татварын зардал 177; Кт ААНОАТ-ын өглөг 177. Урьдчилгаа дансыг өглөгтэй хаах бичилтээр төлөх үлдэгдлийг 37 сая болгоно.
НӨАТ орсон борлуулалт 132 / 1.10 = 120 саяын суурьтай, гаралтын татвар 12 сая. Шаардлага хангасан худалдан авалт 66 / 1.10 = 60 саяын суурьтай, оролтын татвар 6 сая. Өмнөх үеийн зөвшөөрөгдсөн шилжих хасалт 2 сая тул төлөх НӨАТ 12 - 6 - 2 = 4 сая.
Хувийн хэрэглээний НӨАТ 1 саяыг хасалтад нэмэхгүй. Түүнийг хариуцах этгээд, нөхөн төлөх эрх, холбогдох хөрөнгө эсвэл зардлын ангиллыг баримтаар шийднэ. Борлуулалтыг Дт Авлага/Банк 132; Кт Борлуулалтын орлого 120; Кт НӨАТ-ын өглөг 12 гэж бүртгэнэ. Бизнесийн худалдан авалтыг Дт Бараа 60; Дт НӨАТ-ын авлага 6; Кт Нийлүүлэгчийн өглөг/Банк 66 гэж бүртгэнэ. Эдгээр бичилтэд хувийн хэрэглээний 1 саяыг хавсаргаж болохгүй.
| Үзүүлэлт | Тооцоо | Төгрөг |
|---|---|---|
| Ажилтны шимтгэл | 4,000,000 × 11.5% | 460,000 |
| ХХОАТ-ын суурь | 4,000,000 - 460,000 | 3,540,000 |
| ХХОАТ | 3,540,000 × 10% | 354,000 |
| Цэвэр олголт | 4,000,000 - 460,000 - 354,000 | 3,186,000 |
| Ажил олгогчийн шимтгэл | 4,000,000 × 12.5% | 500,000 |
| Ажил олгогчийн нийт зардал | 4,000,000 + 500,000 | 4,500,000 |
Дт Цалингийн зардал 4,000,000; Кт Ажилтны шимтгэлийн өглөг 460,000; Кт ХХОАТ-ын өглөг 354,000; Кт Цалингийн өглөг 3,186,000. Ажил олгогчийн шимтгэлд Дт Шимтгэлийн зардал 500,000; Кт Шимтгэлийн өглөг 500,000. Хоёр бичилтийн нийт зардал 4,500,000 төгрөгтэй тохирно.
Санхүүгийн дансны үнэ татварын сууриас 60 саяар их тул татвар ногдох түр зөрүү 60 сая, хойшлогдсон татварын өр 6 сая. Эхний үлдэгдэл тэг учир Дт Хойшлогдсон татварын зардал 6; Кт Хойшлогдсон татварын өр 6 гэж бүртгэнэ.
Нийт татварын зардал 177 + 6 = 183 сая; үр ашигт хувь 183 / 1,800 × 100 = 10.1667%. Үүнийг 1,800 × 10% + 40 × 10% - 10 × 10% = 183 гэсэн хоёр дахь аргаар тулгаж болно. Төлөх 37 саяын өглөгийг нийт зардал 183 саятай адилтгахгүй.
Борлуулалт 2026 онд 80 сая хүрсэн тул 2026 оны 50 саяын босго, бүртгүүлэх үүрэг үүссэн огноо, хуулийн хугацааг хэрэглэнэ. 2027 оны 400 саяын босгыг өмнөх үеийн үүрэгт хэрэглэхгүй.
Санхүүгийн зардал бүр татварын хасалт болохгүй. Бодит гүйцэтгэл, орлого олох үйл ажиллагаатай холбоо, анхан шатны баримт, хуулийн тусгай хязгаар, зөв тайлант үеийг тогтооно. Энэ шалгалтын үр дүнг тохируулгын ажлын хүснэгтэд баримтын дугаартай үлдээнэ.
| Даалгавар | Үнэлэх ажил | Оноо |
|---|---|---|
| 1 | Тохируулгын хүснэгт 12; татвар ба өглөг 8; зөрүүний ангилал 4; бичилт 6 | 30 |
| 2 | Борлуулалт 6; худалдан авалт 6; хувийн хэрэглээ 3; төлөх НӨАТ 4; бичилт 6 | 25 |
| 3 | Тооцооны зургаан үзүүлэлт 12; хоёр журналын бичилт 8 | 20 |
| 4 | Түр зөрүү ба үлдэгдэл 6; бичилт 3; нийт зардал 3; үр ашигт хувь 3 | 15 |
| 5 | Хуулийн хугацааны алдаа 5; зардлын нотолгооны дүгнэлт 5 | 10 |
| Нийт | Аргачлал ба тайлбарыг хамтатган үнэлнэ | 100 |
Нийт 100 оноо, 150 минут. 2026 он. Дүн сая төгрөг. Тооцоонд зөвхөн заасан татваруудыг ав. Нэг татварын хөнгөлөлтийг өөр татварт автоматаар хэрэглэхгүй.
а. Хөнгөлөлтгүй компанийн нийтлэг хувьтай жилийн татварын суурь 7,200. Татвар ба 700 саяын урьдчилгааны дараах төлөх үлдэгдлийг ол 10 оноо.
б. Тусдаа компанийн алдагдал хасахаас өмнөх суурь 240. Энэ жил хасах эрх баталгаажсан алдагдал 150. Хуулийн 50%-ийн хязгаар хэрэглэнэ. Компани 1% ба 90%-ийн хөнгөлөлтөд хамрагдахгүй салбарт ажилладаг. Энэ жилийн хасалт, суурь, 10%-ийн татвар, үлдэгдлийн ирээдүйн эрхийг яагаад шууд баталж болохгүйг тайлбарла 15 оноо.
Гаалийн үнэ 200, бодлогод өгсөн тариф 5%, онцгой татваргүй, НӨАТ 10%. Энэ нь шууд борлуулах ердийн бараа; НӨАТ-ын хасалтын бүх нөхцөл хангагдсан. Нийт барааны өртгийг тогтоо 5; гаалийн татвар 4; импортын НӨАТ 6; журналын бичилт 6; хасалт хийх эрхгүй байсан бол НӨАТ-ын өртөгт үзүүлэх нөлөө 4 оноо. Банк/гадаад өглөгийн задаргааг 200 ба гааль дээр төлсөн татвараар илэрхийл.
а. Гадаад үйлчилгээний төлбөрийн бодит суутгалын хувь 20%, хүлээн авагчид цэвэр 80 өгөхөөр гэрээлсэн. Гэрээний нийт дүн, суутгал, бичилт гарга 10 оноо. НӨАТ-ыг энэ тооцоонд оруулаагүй.
б. Хувь хүний 2026 оны татвар ногдуулах цалингийн орлого 210. Хөнгөлөлтгүй. Жилийн татвар, 24 саяын суутгалын дараах нэмэлт төлөх дүнг ол 6 оноо. Нийт орлогод 20% хэрэглэх нь яагаад буруу вэ 4 оноо.
Нэг хөрөнгийн дансны үнэ 300, татварын суурь 360. Буцах үеийн батлагдсан хувь 10%, тусгай үл хамаарах нөхцөлгүй. Хасагдах түр зөрүүний 40 саяыг ашиглах хангалттай ирээдүйн татвар ногдуулах ашиг магадлалтай, үлдэх 20 саяд тийм нотолгоо байхгүй. Хасагдах түр зөрүү ба боломжит нийт татварын хөрөнгө 6; хүлээн зөвшөөрөх хөрөнгө ба хүлээн зөвшөөрөөгүй хэсэг 6; эхний хөрөнгө 1 сая байвал энэ жилийн өөрчлөлт ба бичилт 5; дахин үнэлэх шаардлага 3 оноо.
Удирдлага бодитоор аваагүй зөвлөх үйлчилгээний 50 саяын нэхэмжлэх гаргуулж татвар бууруулах санал тавьсан. Нягтлан бодогчийн хийх үйлдэл, татварын хасалтын асуудал, мэргэжлийн баримтжуулалтыг тайлбарла.
7,200 саяын нийтлэг суурийн татвар 600 + (7,200 - 6,000) × 25% = 900 сая. Урьдчилгаа 700 сая тул төлөх үлдэгдэл 200 сая. 25%-ийг бүх 7,200 саяд хэрэглэхгүй.
Алдагдлын тусдаа хувилбарт тухайн жилийн хасалтын хязгаар 240 × 50% = 120 сая. Хасах эрхтэй 150 саяас энэ жил 120 саяыг хасахад суурь 120 сая, 10%-ийн татвар 12 сая. Хүснэгтийн үлдэгдэл 30 саяын цаашдын эрхийг ААНОАТ-ын 19.3, үүссэн он, хугацаа, баталгаажуулалттай нь тогтооно. Тоон үлдэгдэл бүрийг ирээдүйн хасалт гэж үзэхгүй.
Гаалийн татвар 200 × 5% = 10 сая. Импортын НӨАТ-ын суурь 200 + 10 = 210 сая, НӨАТ 21 сая. Хасалтын эрхтэй нөхцөлд барааны өртөг 210 сая, НӨАТ-ын авлага 21 сая байна.
Дт Бараа материал 210; Дт НӨАТ-ын авлага 21; Кт Гадаад нийлүүлэгчийн өглөг/Банк 200; Кт Банк буюу гаалийн төлбөрийн өглөг 31. Нийт дебет, кредит тус бүр 231 сая. НӨАТ-ын хасалтгүй, бусад нөхцөл хэвээр бол 21 саяыг барааны өртөгт оруулж нийт өртөг 231 сая болно.
Хүлээн авагчид цэвэр 80 сая олгох, суутгалын хувь 20% гэсэн нөхцөлд нийт дүн 80 / 80% = 100 сая, суутгал 20 сая. Дт Үйлчилгээний зардал 100; Кт Банк 80; Кт Суутган төлөх татварын өглөг 20.
Жилийн цалингийн татвар ногдуулах орлого 210 сая, хөнгөлөлтгүй бол 2026 оны шатлалаар 21 + (210 - 180) × 20% = 27 сая. Өмнө суутгуулсан 24 саяыг хасахад нэмж төлөх 3 сая. 20%-ийн хувь зөвхөн 180 саяас давсан 30 саяд үйлчилнэ.
Хөрөнгийн татварын суурь 360 сая, дансны үнэ 300 сая тул хасагдах түр зөрүү 60 сая. 10%-иар хэмжсэн боломжит татварын хөрөнгө 6 сая. Үүнээс 40 саяын зөрүүг ашиглах ашгийн нотолгоо хангалттай учир 4 саяыг хүлээн зөвшөөрч, үлдсэн 20 саяд ногдох 2 саяыг хүлээн зөвшөөрөхгүй.
Эхний хөрөнгө 1 сая, эцсийн хөрөнгө 4 сая тул өсөлт 3 сая. Дт Хойшлогдсон татварын хөрөнгө 3; Кт Хойшлогдсон татварын орлого 3. Тайлант үе бүр ашиглах боломж, зөрүү буцах хугацаа, татварын хувийг дахин үнэлнэ. “60 саяын зөрүү байна” гэсэн тоо дангаараа 6 саяын хөрөнгө хүлээн зөвшөөрөх үндэслэл болохгүй.
Аваагүй үйлчилгээний 50 саяын баримт авах, зардал бичихээс татгалзана. Гүйцэтгэл, үүрэг, нотолгоо байхгүй тул зардал болон татварын хасалтын үндэслэл бүрдээгүй. Удирдлагад шалтгаан, тайлангийн нөлөөг бичгээр тайлбарлаж, асуудлыг зохих удирдлагын түвшинд тавина. Харилцаа, баримт, гаргасан шийдвэрийг хадгална.
| Даалгавар | Үнэлэх ажил | Оноо |
|---|---|---|
| 1 | Шаталсан татвар 6; төлөх үлдэгдэл 4; алдагдлын хязгаар, хасалт, суурь, татвар, эрхийн тайлбар тус бүр 3 | 25 |
| 2 | Гааль 4; НӨАТ 6; өртөг 5; бичилт 6; хасалтгүй хувилбар 4 | 25 |
| 3 | Нийт дүн 3; суутгал 3; бичилт 4; ХХОАТ 4; төлөх дүн 2; шатлалын тайлбар 4 | 20 |
| 4 | Зөрүү 3; боломжит хөрөнгө 3; хүлээн зөвшөөрсөн 3; үл зөвшөөрсөн 3; хөдөлгөөн 2; бичилт 3; дахин үнэлгээ 3 | 20 |
| 5 | Зохиомол гүйлгээнээс татгалзах 3; хасалтын үндэслэл 3; мэдээлэх 2; баримтжуулах 2 | 10 |
| Нийт | Аргачлал ба тайлбарыг хамтатган үнэлнэ | 100 |
Хүснэгтийг нэг зөрүү нэг мөр гэсэн зарчмаар хөтөлнө. Дансны дүнг эх баримттай, татварын тохируулгыг заалттай, түр зөрүүг ирээдүйн буцах хугацаатай холбоно. Нэмэх ба хасах баганын тэмдгийг нэг мөрөөр тогтоож, нийт дүнг санхүүгийн ашигтай тулгана.
| Зөрүүний нэр | Санхүүгийн эх | Тохируулга, сая | Шинж ба нотолгоо |
|---|---|---|---|
| Гэрээний торгууль | Зардлын данс 50 | +50 | Байнгын; гэрээ ба 16.1.3 |
| Чөлөөлөгдөх бондын хүү | Орлогын данс 20 | -20 | Байнгын; үнэт цаас, 21.1.1 |
| Элэгдлийн цэвэр зөрүү | Санхүү 160, татвар 220 | -60 | Түр; хөрөнгийн хуваарь |
| Нийт тохируулга | Ашиг 2,000 | -30 | Суурь 1,970 |
Хүснэгтэд дансны дугаар, баримтын дугаар, бэлтгэсэн болон хянасан хүний тэмдэглэл нэмнэ. Түр зөрүүний жилийн хөдөлгөөн нь татварын суурийн үлдэгдэлтэй тохирох ёстой. Өмнөх үеийн үлдэгдлийг дангаар хуулсан бол борлуулсан хөрөнгө, ашигласан алдагдал, шинэ өөрчлөлтийг орхих эрсдэлтэй.
| Үзүүлэлт | ААНОАТ, сая | НӨАТ, сая |
|---|---|---|
| Эхний өглөг | 5 | 0 |
| Тайлангийн ногдол | 237 | 8 |
| Зөвшөөрөх оролтын НӨАТ | Хамаарахгүй | -5 |
| Өөрийн төлөлт | -200 | 0 |
| Баталгаатай суутгуулсан татвар | -7 | Хамаарахгүй |
| Эцсийн өглөг | 35 | 3 |
Энэ хүснэгтийн баганууд хооронд дүн шилжүүлэх бол хууль зүйн үндэслэл, баталгаажсан шийдвэртэй байна. ААНОАТ-ын илүү төлөлтөөр НӨАТ-ыг өөрөө тэглэж болохгүй. Татварын дансны хуулга ба ерөнхий дэвтэр зөрсөн бол төлбөрийн огноо, тайлан хүлээн авсан төлөв, буруу код, торгууль, өмнөх залруулгыг дарааллаар шалгана.
| Талбар | Бичих агуулга |
|---|---|
| Бодит нөхцөл | Талууд, гүйцэтгэл, төлбөр, огноо, өмчлөл |
| Санхүүгийн бүртгэл | Орлого, зардал, хөрөнгө, өрийн үндэслэл |
| Татварын төрөл | ААНОАТ/ХХОАТ, НӨАТ, суутгал, бусад үүрэг |
| Хууль ба гэрээ | Хэрэглэх заалт, хамрах хүрээ, хүчинтэй огноо |
| Тооцоо | Суурь, хувь, хасалт, ногдол, төлөх дүн |
| Нотлох баримт | Гэрээ, акт, падаан, мэдүүлэг, төлөлт |
| Шийдвэр | Сонгосон тайлбар, өөр хувилбар, үлдсэн асуудал |
Дүгнэлтийг уншсан өөр нягтлан бодогч ижил баримтаас тооцоог давтан гаргаж чадахаар бичнэ. Зөвхөн “хуулийн дагуу” гэсэн өгүүлбэр хангалтгүй; аль нөхцөл биелснээр ямар үр дүн гарсныг тодорхойлно.
• Борлуулалтын бүртгэл, барааны хөдөлгөөн, банкны орлого, авлага хооронд тайлбаргүй зөрүүгүй болсон.
• Худалдан авалтын баримтыг бодит гүйцэтгэл, татварын ангилал, хасалтын хугацаатай тулгасан.
• Цалин, суутгал, шимтгэлийн нийт болон ажилтан тус бүрийн дүн нийцсэн.
• Татварын тохируулга, түр зөрүү, хөнгөлөлтийн нөхцөлийг баримтжуулсан.
• Тайлангийн хавсралт, үндсэн тайлан, ногдол, татварын данс хооронд тулгалт хийсэн.
• Илгээсэн тайлангийн хүлээн авалт, төлөлтийн баримт, үлдсэн асуудлын жагсаалт хадгалагдсан.
Эдгээр нь “алдаагүй” гэсэн баталгаа биш, хаалтын ажлыг бүрэн гүйцэтгэсний хяналтын шалгуур юм. Шийдвэрлээгүй асуудлыг нууцалж тэмдэг тавихын оронд хариуцагч, дүн, хугацаатай үлдэгдэл ажлын жагсаалтад оруулна.
Дараах хүснэгтэд гол тайлагнал, төлөлтийн хугацааг ялгав. Амралтын өдөр, хуульд заасан сунгалт, тухайн татварын тусгай нөхцөл болон 2027 оны шилжилтийг бодит календарьт тусгана. Төлөгчийн үүргийг татварын байгууллагын дотоод нэгтгэлийн хугацаатай сольж болохгүй.
| Төрөл | Төлөх хугацаа | Тайлагнах хугацаа |
|---|---|---|
| НӨАТ, ердийн сарын | Дараа сарын 10-ны дотор | Дараа сарын 10-ны дотор |
| ХХОАТ, ердийн суутгал | Дараа сарын 10-ны дотор | Улирлын тайлан дараа улирлын эхний сарын 20; жилийн тусгай нөхцөлийг шалгана |
| НДШ | Тухайн сард | Дараа сарын 5; амралт, баяр бол дараагийн ажлын өдөр |
| Үл хөдлөх хөрөнгө, хуулийн этгээд | 03.15, 06.15, 09.15, 12.15 | Дараа оны 02.10 |
| Үл хөдлөх хөрөнгө, иргэн | 02.15 | Хуулийн 9.1-ийн жилийн тайлан |
| Газрын төлбөр | Улирал бүр дараа улирлын эхний сарын 20 | Газрын байгууллагын нэгтгэлийг төлөгчийн тайлантай андуурахгүй |
| Автотээврийн татвар, байгууллага | Улирлын сүүлийн сарын 25 | Хуулийн 7 дугаар зүйл, холбогдох журам |
| Автотээврийн татвар, иргэн | 06.01-нээс өмнө | Бүртгэл, ногдуулалтын нөхцөлөөр |
| Хотын албан татвар | Дараа сарын 10 | Улирал: дараа улирлын эхний сарын 20; жил: дараа оны 01.20 |
| Малын тоо толгой | 07.15, 12.15 | Холбогдох тайлан, бүртгэлийн журмаар |
| Онцгой татвар, дотоодын ердийн бараа | Тухайн сарын 25-ны урьдчилгаа | Дараа сарын 5; спирт, тусгай үйл ажиллагаа өөр |
| АМНАТ | Сар: дараа сарын 20; жилийн эцсийн тооцоо 02.10 | Улирлын өссөн дүн: дараа улирлын эхний сарын 20; жил: 02.10 |
| Ус бохирдуулсны төлбөр | Улирлын дараах сарын 20 | Улирал: мөн хугацаа; жил: дараа оны 02.10 |
| Түлшний тусдаа татвар, импорт | Орж ирснээс хойш хуанлийн 30 хоног | Улирлын дараах сарын 20 |
| Газрын тосны тусгай зөвшөөрөл | Санхүүгийн жил эхэлснээс хойш 30 хоног | Хууль, гэрээний холбогдох нөхцөл |
ААНОАТ-ын 2026 оны явцын тайлагналд өмнөх жилийн татвар ногдуулах орлогын 6 тэрбумын зааг болон хялбаршуулсан горим нөлөөлнө. Улирлын тайлангийн хуучин хугацаа дараа улирлын эхний сарын 20, хагас жилийнх 07.20. 2027.01.01-нээс үйлчлэх шинэ хугацааг жилийн хаалтын бүлгийн тайлбартай хамт хэрэглэнэ. ААНОАТ-ын өөрийн урьдчилгаа төлөлтийн батлагдсан хуваарийг тайлан хүргүүлэх өдөртэй адилтгахгүй.
| Нэр томьёо | Тайлбар |
|---|---|
| Татварын суурь | Тухайн татварыг тооцох хуулиар тодорхойлсон хэмжээ; IAS 12-ын хөрөнгө өрийн суурийн утгаас нөхцөлөөр нь ялгана |
| Татвар ногдуулах орлого | Хуулийн хасалт ба тохируулгын дараах орлогын татварын суурь |
| Байнгын зөрүү | Ирээдүйд эсрэгээр буцахгүй санхүүгийн ба татварын ялгаа |
| Түр зөрүү | Хөрөнгө өрийн дансны үнэ ба татварын суурийн зөрүү |
| Тайлант үеийн татвар | Одоогийн болон өмнөх үеийн татвар ногдуулах үр дүнд холбогдох татвар |
| Хойшлогдсон татварын өр | Ирээдүйд татвар ногдох түр зөрүүний татварын нөлөө |
| Хойшлогдсон татварын хөрөнгө | Нөхцөл хангасан ирээдүйн хасалтын татварын ашиг |
| Үр ашигт татварын хувь | Орлогын татварын зардлыг санхүүгийн татварын өмнөх ашигт харьцуулсан хувь |
| Гаралтын НӨАТ | Борлуулалтад ногдуулсан татвар |
| Оролтын НӨАТ | Худалдан авалтад төлсөн татвар; хасалт хийх эрхийг тусад нь шалгана |
| Суутган төлөгч | Бусдад орлого олгохдоо татвар суутгаж төсөвт шилжүүлэх үүрэгтэй этгээд |
| Нийт дүнд шилжүүлэх | Цэвэр төлбөрөөс татвар багтсан нийт гэрээний дүн тооцох |
| Харилцан хамааралтай этгээд | Хуульд заасан хяналт, оролцоо, харилцааны нөхцөлөөр холбогдох этгээд |
| Зах зээлийн нөхцөлийн зарчим | Хяналтгүй хараат бус талуудын харьцуулж болох нөхцөлтэй дүйцүүлэх зарчим |
Хүснэгтэд хуулийн жагсаалтын бүх төрлийг холбогдох бүлэгтэй холбоно. Жагсаалтад нэрлэгдсэн боловч ногдуулалтын нарийвчилсан зохицуулалт тусдаа шаардлагатай төрлийг тухайн бүлгийн тайлбартай хамт уншина.
| ТЕХ-ийн заалт | Татвар, төлбөр, хураамж | Бүлэг |
|---|---|---|
| 7.2.1 | Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар | 4 |
| 7.2.2 | Гаалийн албан татвар | 14 |
| 7.2.3 | Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар | 11 |
| 7.2.4 | Онцгой албан татвар | 15 |
| 7.2.5 | Автобензин, дизелийн түлшний албан татвар | 16 |
| 7.2.6 | Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр | 29 |
| 7.2.7 | Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр | 29 |
| 7.2.8 | Агаарын бохирдлын төлбөр | 25 |
| 7.2.9 | Улсын тэмдэгтийн хураамж | 26 |
| 7.2.10 | Ус бохирдуулсны төлбөр | 27 |
| 7.2.11 | Газрын тосны нөөц ашигласны төлбөр | 30 |
| 7.2.12 | Газрын тосны хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр | 30 |
| 7.2.13 | Хувь хүний орлогын албан татвар | 18 |
| 7.2.14 | Үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татвар | 23 |
| 7.2.15 | Малын тоо толгойн албан татвар | 31 |
| 7.2.16 | Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар | 25 |
| 7.2.17 | Байгалийн баялаг ашиглах эрхийн зөвшөөрлийн хураамж | 28 |
| 7.2.18 | Газрын төлбөр | 24 |
| 7.2.19 | Галт зэвсгийн албан татвар | 31 |
| 7.2.20 | Хотын албан татвар | 26 |
| 7.2.21 | Нохой, муурын албан татвар | 31 |
| 7.2.22 | Өв залгамжлал, бэлэглэлийн албан татвар | 31 |
| 7.2.23 | Хог хаягдлын үйлчилгээний хураамж | 26 |
| 7.2.24 | Байгалийн ургамал ашигласны төлбөр | 28 |
| 7.2.25 | Усны нөөц ашигласны төлбөр | 27 |
| 7.2.26 | Рашаан ашигласны төлбөр | 27 |
| 7.2.27 | Ойн нөөц ашигласны төлбөр | 28 |
| 7.2.28 | Ан амьтны нөөц ашигласны төлбөр | 28 |
| 7.2.29 | Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр | 29 |
| 7.2.30 | Генетик нөөц, уламжлалт мэдлэг ашигласны үр шимийн төлбөр | 31 |
Татварын ерөнхий хууль. 6–11 дүгээр зүйл; 7.2 дахь жагсаалт.
Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай. 13, 16–20, 22, 24–26, 29 дүгээр зүйл.
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай. 14–17, 19–21, 23, 25–27 дугаар зүйл.
ХХОАТ-ын 2022.11.11-ний нэмэлт, өөрчлөлт. 2 дугаар зүйл; 2026 онд хэрэглэх шатлал.
Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай. 4–6, 9, 11–16 дугаар зүйл.
Гаалийн тариф, гаалийн татварын тухай. 4–7, 9–20; 35–41 (ногдуулалт ба төлөлт).
Онцгой албан татварын тухай. 4–8 дугаар зүйл.
Автобензин, дизелийн түлшний албан татварын тухай. 3–8 дугаар зүйл.
Үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын тухай. 5–9 дүгээр зүйл.
Газрын төлбөрийн тухай. 5–8; 10 дахь зүйлийн 5 (төлөх хугацаа).
Автотээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийн албан татварын хууль. 3–7 дугаар зүйл.
Хотын албан татварын тухай. 7–11 дүгээр зүйл.
Хот, тосгоны эрх зүйн байдлын тухай. 54.1; 2026.06.01-нээс мөрдөх.
Улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай. 4–6 дугаар зүйл; үйлчилгээ тус бүрийн заалт.
Хог хаягдлын тухай. 41 дүгээр зүйл.
Агаарын бохирдлын төлбөрийн тухай. 4–9 дүгээр зүйл.
Ус бохирдуулсны төлбөрийн тухай. 4–8; 9 (төлөх, тайлагнах).
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай. 4–12, 14–17, 20–24 дүгээр зүйл.
Ашигт малтмалын тухай. 32–34, 47 дугаар зүйл.
Түгээмэл тархацтай ашигт малтмалын тухай. 33 дугаар зүйл.
Газрын тосны тухай. 30–32; 45.1 (хуучин гэрээний нөхцөл).
Малын тоо толгойн албан татварын тухай. 4–7 дугаар зүйл.
Галт зэвсгийн албан татварын тухай. 2–7 дугаар зүйл.
Генетик нөөцийн тухай. 13–19 дүгээр зүйл.
Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль. 18–21, 25 дугаар зүйл.
Эрүүл мэндийн даатгалын тухай. 8 дугаар зүйл.
ЭМД-ын шимтгэлийн 2026 оны хувь хэмжээ. Засгийн газрын 2026 оны 01 дүгээр тогтоол.
ТЕГ — тайлангийн маягт, зааврын сан. Тайлангийн нэр, хүчинтэй хувилбар, хавсралтыг сонгох.
Газрын үнэлгээ, татвар, төлбөрийн албан систем. egazar.gov.mn дахь өөрийн нэгж талбарын мэдээлэл.
ЗГ-ын 2026 оны 328 дугаар тогтоол. Жагсаасан боомтууд; 2026.08.06–2027.08.05.
ТТ-05 нөхөх заавар · 2026 онд хэрэглэх хувилбар. 2027.01.01-нээс хүчингүй болох тэмдэглэлтэй.
ТТ-02 нөхөх заавар, А/56; А/68 өөрчлөлт. 21–24; 31–32; 52; 54 дүгээр мөр.
ТТ-02 хавсралтын 2024 оны А/216 өөрчлөлт. Хавсралт мэдээний шинэчлэл.
ТТ-02 үндсэн тайлангийн албан маягт. 1–21 дүгээр мөрийн орлого/зардал; 54 — төлбөл зохих албан татвар.
СТ-30 · Сангийн сайдын 2020 оны 144 дүгээр тушаал. 1–13; 22–23; 27 дугаар мөр.
ТТ-03а маягт ба нөхөх заавар. ТЕГ-ын 2020 оны А/03 тушаалын нийтэлсэн хүснэгт; 5, 25-26, 31, 35, 42-49, 56-57, 65-66 дугаар мөр.
ТТ-11 / ХМ-11 · 2022 оны А/210 тушаал. ТТ-11, ХМ-11(1) болон нөхөх заавар.
НӨАТ-ын хасалт, буцаан олголт, бүртгэлийн журам.
Татварын зөрүүг бүртгэх аргачлал.
IFRIC 23 Uncertainty over Income Tax Treatments.
IAS 16 Property, Plant and Equipment.
IFRS 15 Revenue from Contracts with Customers.
Татварын тайлан залруулах журам.
Үнэ шилжилтийн тохируулгын арга сонгох, хэрэглэх журам. Сангийн сайдын 2019 оны 308 дугаар тушаал; 2-7 дугаар хэсэг.
Дотоод үнэ шилжилтийн тайлан. Хяналтад байгаа хэлцэл, арга, харьцуулалт, санхүүгийн мэдээлэл.
Татварын харилцан тохирох журам. Давхар татварын гэрээнд нийцээгүй татварын асуудлаар хүсэлт гаргах.
Монгол-Их Британийн давхар татварын хэлэлцээр. 4, 5, 7, 12 дугаар зүйл.
HMRC: Монгол Улс, хүү ба эрхийн шимтгэл. Хэлэлцээрийн 11-12 дугаар зүйлийн тайлбар.
ТЕГ: давхар татварын гэрээ, ДТ маягт. Оршин суугчийн баримт ба гэрээ хэрэглэх хүсэлт.
IAS 2 Inventories. Барааны өртөг, хэвийн бус хорогдол.
IAS 8 Accounting Policies, Changes in Accounting Estimates and Errors. Өмнөх үеийн алдаа, тооцооллын өөрчлөлт.