Санхүүгийн тайлан аж ахуйн нэгжийн өнгөрсөн үр дүнг гадны хэрэглэгчдэд харуулдаг бол удирдлагын бүртгэл удирдлагыг өнөөдрийн болон ирээдүйн шийдвэрт шаардлагатай мэдээллээр ханган, «бүтээгдэхүүн бүр бидэнд хэдэд тусаж байна вэ?», «аль захиалгыг авах нь ашигтай вэ?», «төсвөө хэрхэн төлөвлөж, гүйцэтгэлийг яаж хянах вэ?», «энэ хөрөнгө оруулалт өөрийгөө нөхөх үү?» гэсэн асуултад хариулдаг. Зардлын болон удирдлагын бүртгэлийн арга зүйг эзэмшсэн мэргэжилтэн байгууллагынхаа нөөцийг үр ашигтай ашиглах, үнээ үндэслэлтэй тогтоох, гүйцэтгэлийг шударга үнэлэх гол хэрэгслийг гартаа атгадаг.
Энэ ном нь зардлын бүртгэлийн уламжлалт арга зүй болох материал, хөдөлмөр, нэмэгдэл зардлын бүртгэл, захиалгат ба үе шатны өртөг тооцох арга, стандарт зардлын системийг удирдлагын бүртгэлийн шийдвэр гаргалтад чиглэсэн хэрэгслүүдтэй нэгтгэн, нэг логик дараалалд оруулсан. Уламжлалт сэдэв бүрийг орчин үеийн хандлагатай — үйл ажиллагаанд суурилсан өртөг тооцох арга (ҮАСӨ), зорилтот өртөг, тэнцвэржүүлсэн үзүүлэлтийн систем, дотоод шилжүүлгийн үнэ, хөрөнгө оруулалтын төслийн дискаунтчилсан үнэлгээ — уялдуулан тайлбарласан. Мөн НББОУС 2-ын бараа материалын өртгийн шаардлага болон төсөвт байгууллагын санхүүжилтийн онцлогийг тусгасан нь практикт шууд хэрэглэх боломжийг нэмэгдүүлнэ.
Ном нийт таван хэсэг, хорин бүлэгтэй.
Бүлэг бүр ижил бүтэцтэй: суралцахуйн зорилт, онолын тайлбар, тооцоо бүхий жишээ, багшийн зөвлөгөө, хураангуй, гол нэр томьёо, хяналтын асуулт, өөрийгөө шалгах тест, дасгал, бодлого. Жишээ, бодлогын тоо баримтыг бүхэлд нь шинээр боловсруулж, тооцоо бүрийг шалгасан.
Удирдлагын бүртгэл бол тооцоолол төдийгүй шийдвэрийн урлаг юм. Иймд жишээ бүрийг уншихдаа «энэ тоо удирдлагад юу хэлж байна вэ?» гэж асууж, бодлогыг өөрөө бодож дүгнэлтээ бичиж хэвших нь хамгийн үр дүнтэй суралцах арга болно.
Сурах бичгийн талаарх санал, шүүмжийг талархан хүлээн авч, дараагийн хэвлэлд тусгах болно.
Зохиогч
Номын бүлэг бүрт дараах тогтмол элементүүд ашиглагдсан бөгөөд тэдгээр нь өнгө, хэлбэрээрээ ялгардаг.
| Элемент | Зориулалт |
|---|---|
| Суралцахуйн зорилт | Бүлгийг судалсны дараа эзэмшсэн байх мэдлэг, чадвар |
| Тодорхойлолт | Гол ойлголтын албан ёсны тодорхойлолт |
| Жишээ | Тоо баримт, тооцоо, бичилт, тайлан бүхий бүрэн бодолт |
| Багшийн зөвлөгөө | Практикийн анхааруулга, түгээмэл алдаа, удирдлагын шийдвэрт хэрэглэх нь |
| Хүснэгт, зураг | Ангилал, харьцуулалт, тайлангийн загвар, урсгал схем |
| Бүлгийн хураангуй | Бүлгийн гол санааг давтах товч жагсаалт |
| Гол нэр томьёо | Бүлэгт тодорхойлсон нэр томьёо; номын төгсгөлийн тайлбар толид нэгтгэсэн |
| Хяналтын асуулт | Онолын ойлголтоо шалгах асуулт |
| Өөрийгөө шалгах тест | Олон сонголттой тест; хариу Хавсралт Б-д |
| Дасгал, бодлого | Дасгал — нэг сэдвийн бататгал; бодлого — олон сэдвийг хамарсан цогц даалгавар; хариу Хавсралт Б-д |
Мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнийн хүчин зүйлсийг Хавсралт А-гийн хүснэгтээс авна. Нэгжийн өртгийг шаардлагатай үед бутархай төгрөгөөр, нийт дүнг бүхэл төгрөгөөр бөөрөнхийлсөн.
НББ — Нягтлан бодох бүртгэл
НББОУС — Нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын стандарт (IAS)
ҮНЗ — Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал
ДҮ — Дуусаагүй үйлдвэрлэл
ББ — Бэлэн бүтээгдэхүүн
ББӨ — Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг
ҮАСӨ (ABC) — Үйл ажиллагаанд суурилсан өртөг тооцох арга
CVP — Зардал–тоо хэмжээ–ашгийн шинжилгээ
EOQ — Захиалгын оновчтой хэмжээ
ROI — Хөрөнгө оруулалтын өгөөж
RI — Үлдэгдэл орлого
ӨЦҮЦ (NPV) — Өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ
ДӨХ (IRR) — Дотоод өгөөжийн хувь
ARR — Нягтлан бодох бүртгэлийн өгөөжийн хувь
Т / ТГ — Таатай / таагүй хэлбэлзэл
ERP — Байгууллагын нөөцийн төлөвлөлтийн систем
НӨАТ, ААНОАТ — Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар
НДШ — Нийгмийн даатгалын шимтгэл
ХХК, ХК — Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани, хувьцаат компани
₮ — Монгол төгрөг
Менежер өдөр бүр «Энэ бүтээгдэхүүн хэдээр өртөж байна вэ?», «Үнийг хэд байлгах вэ?», «Төсвөө хэтрүүлсэн нэгж аль вэ?» гэсэн асуултад хариулт хайдаг. Эдгээрт тоон хариулт өгдөг салбар бол зардал ба удирдлагын бүртгэл юм. Энэ бүлэг номын суурийг тавьж, зардлын ангиллыг 2-р бүлэгт, өртөг тооцох аргыг 3–13-р бүлэгт, төлөвлөлт, хяналт, шийдвэр гаргалтыг 14–20-р бүлэгт дэлгэрүүлнэ.
Удирдлагын бүртгэл нягтлан бодох бүртгэлийн бүх мэдээллийг ашигладаг хамгийн өргөн тогтолцоо бөгөөд санхүүгийн бүртгэл, зардлын бүртгэл нь түүний бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Гурвуулаа нэг мэдээллийн сангаас, өнөөдөр ихэвчлэн аж ахуйн нөөцийн төлөвлөлтийн нэгдсэн программаас (ERP) тэжээгддэг (Зураг 1.1).
Анхан шатны баримт►Нэгдсэн мэдээллийн сан (ERP)►Санхүүгийн бүртгэл►Гадаад хэрэгцээ: санхүүгийн тайлан
▼
Нэгдсэн мэдээллийн сан (ERP)►Зардлын бүртгэл►Удирдлагын бүртгэл►Дотоод хэрэгцээ: удирдлагын тайлан
Зураг 1.1. Бүртгэлийн нэгдсэн мэдээллийн систем
Санхүүгийн бүртгэл гадны хэрэглэгчдийг үйл ажиллагааны үр дүн, санхүүгийн байдлын мэдээллээр хангана. Тайланг IFRS-д нийцүүлэн бэлтгэж, аудитаар баталгаажуулдаг бөгөөд түүнийг өмчлөгч, зээлдүүлэгч, татварын алба, төрийн зохицуулах байгууллага, бизнесийн түнш, ажилтнууд, олон нийт ашиглана. Удирдлагын бүртгэлийг хууль заавал шаарддаггүй; гарах зардлаасаа илүү үр өгөөжтэй бол хөтөлнө (Хүснэгт 1.1).
Хүснэгт 1.1. Санхүүгийн ба удирдлагын бүртгэлийн харьцуулалт
| Шалгуур | Санхүүгийн бүртгэл | Удирдлагын бүртгэл |
|---|---|---|
| Хэрэглэгч | Гадны: өмчлөгч, зээлдүүлэгч, төр | Дотоод: бүх шатны менежер |
| Зохицуулалт | Хууль, IFRS заавал мөрдөнө | Хязгаарлалтгүй; хэрэгцээ, өртөг–үр өгөөжөөр тодорхойлогдоно |
| Цаг хугацаа | Өнгөрсөн үеийн үр дүн | Ирээдүй: төсөв, таамаглал, хувилбар |
| Объект | Байгууллага бүхэлдээ | Бүтээгдэхүүн, хэлтэс, үйлчлүүлэгч, хариуцлагын төв |
| Давтамж | Улирал, жил | Өдөр, сар; хэрэгцээ гарсан даруйд |
| Мэдээллийн шинж | Нарийвчлал, баталгаажилт | Шуурхай, уян хатан, шийдвэрт хангалттай нарийвчлал |
| Хэмжүүр | Мөнгөн дүн | Мөнгөн ба биет: цаг, тоо, чанар |
| Шинжлэх ухааны суурь | Бүртгэлийн онол | Эдийн засаг, санхүү, статистик, менежмент |
Хоёр бүртгэл төстэй талтай. Нэгдүгээрт, нэг мэдээллийн системд тулгуурладаг; тусдаа хоёр систем хөтлөх нь үргүй зардал тул удирдлагын бүртгэлийг санхүүгийн бүртгэлийн өргөтгөл гэж үзэж болно. Хоёрдугаарт, хариуцлага ба хөрөнгийн хамгаалалтын зарчимд тулгуурладаг. Гэхдээ санхүүгийн бүртгэл хөрөнгийн ашиглалтыг байгууллага бүхэлд нь, удирдлагын бүртгэл нэгж бүр, зардал хариуцсан хүн бүрийн түвшинд харуулна.
Зардлын бүртгэл (cost accounting) бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ, үйл ажиллагааны өртгийг хэмжиж, удирдлагыг дотоод санхүүгийн мэдээллээр хангахаас гадна төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын хяналтыг хамардаг. Санхүүгийн тайланд энэ нь хоёр мэдээлэл өгнө: (1) орлогын тайлангийн гол элемент болох борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг; (2) санхүүгийн байдлын тайланд тусгагдаж, үнэ тогтоох үндэслэл болох бараа материалын үнэлгээ. Гадаад тайлагналд бараа материалыг НББОУС 2-ын дагуу бүрэн шингээлтийн аргаар үнэлж, хэвийн бус гарз, сул зогсолтыг тухайн үеийн зардалд хүлээн зөвшөөрнө (2, 4, 11-р бүлэг). Сүүлийн үед түгээмэл болсон өртгийн удирдлага (cost management) нь зардлыг бүртгээд зогсохгүй, түүнийг үүсгэж буй үйл ажиллагааг өөрчлөн идэвхтэй бууруулахыг хэлнэ.
Удирдлагад шаардлагатай мэдээлэл өртөг тодорхойлох, төлөвлөх ба шийдвэр гаргах, хянах ба гүйцэтгэлийг үнэлэх гэсэн гурван зорилготой.
Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ болон бусад өртгийн объектын өртгийг тогтоохыг өртөг тодорхойлох гэнэ: нэг мэс засал, нэг сургалтын хөтөлбөр, нэг тоглолтын өртөг гэх мэт. Объектод шууд хамаарах зардал дээр хэд хэдэн объектод хамтран үйлчилдэг шууд бус зардлаас ногдох хэсгийг хуваарилж нэмнэ. Уламжлалт удирдлагын бүртгэл үйлдвэрийн өртөгт голлон анхаардаг байсан бол өрсөлдөөн, төсвийн хязгаарлалтын улмаас өнөөдөр банк, эмнэлэг, сургууль, төрийн байгууллагад ч өртөг тооцох арга өргөн нэвтэрчээ.
Байгууллагын оршин тогтнол төлөвлөлтийн чанар, гаргасан шийдвэрээс хамаарна. Төлөвлөлт олон шийдвэрийн цогц, шийдвэр бүр төлөвлөгөөнд тулгуурладаг тул хоёрыг энэ номонд «төлөвлөлт» гэсэн өргөн утгаар хэрэглэнэ. Төлөвлөлт гэдэг нь зорилт, хүрэх үр дүн, түүнд хүрэх арга замыг урьдчилан тодорхойлох явдал юм. Борлуулалтын үнэ ба хэмжээ, бүтээгдэхүүний ашигт ажиллагаа, нэр төрлийг өргөтгөх эсвэл хасах, эд ангийг өөрөө хийх эсвэл худалдан авах, худалдан авалт, хүчин чадлыг өргөтгөх эсвэл бууруулах, капиталын зарцуулалт зэрэг чиглэл бүрээр зардлыг нарийн төсөвлөнө. Урт хугацааны капиталын төсөв их мөнгийг удаан хугацаагаар холбодог тул амархан өөрчлөгддөггүй (19-р бүлэг); түүний дараа ихэвчлэн нэг жилийн урсгал төсөв боловсруулна (14-р бүлэг).
Бизнес бол бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ хүргэж ашиг олох зохион байгуулалттай үйл ажиллагаа юм. Удирдлагын шийдвэр гурван хүрээтэй бөгөөд тус бүр тодорхой тайланд тусгагдана (Хүснэгт 1.3).
Хүснэгт 1.3. Удирдлагын шийдвэрийн гурван хүрээ
| Хүрээ | Гол асуулт | Тайлан | Мөнгөн нөөцөд үзүүлэх нөлөө |
|---|---|---|---|
| Хөрөнгө оруулалт | Хөрөнгийг хаана байршуулах вэ? | Санхүүгийн байдлын тайлан (хөрөнгө) | Хөрөнгө авах нь нөөцийг зарцуулж, худалдах нь чөлөөлнө |
| Үйл ажиллагаа | Юуг, хэдийг, ямар үнээр борлуулах вэ? | Орлого, үр дүнгийн тайлан | Ашиг нөөцийг нэмж, алдагдал бууруулна; элэгдэл мэт мөнгөн бус бичилт нөлөөлөхгүй |
| Санхүүжилт | Эх үүсвэрийг хэрхэн тасралтгүй хангах вэ? | Санхүүгийн байдлын тайлан (эх үүсвэр) | Шинэ санхүүжилт нэмж, өр төлөх, ногдол ашиг олгох нь бууруулна |
Гурван хүрээний мөнгөн нөлөөг мөнгөн гүйлгээний тайлан нэгтгэнэ. Тайлагналын утга нь тоо дэлгэхэд бус, хүрсэн түвшнээ үнэлж, цаашдын бодлогоо тогтооход оршино. Хэрэглэгч бүр өөрт чухал үзүүлэлтийг түрүүлж хардаг (Хүснэгт 1.4).
Хүснэгт 1.4. Үзүүлэлтийн систем
| Хүрээ | Удирдлага | Өмчлөгч | Зээлдүүлэгч |
|---|---|---|---|
| Үйл ажиллагаа | Борлуулалтад эзлэх ББӨ, ашгийн хувь; нэмэгдсэн өртөг | Ашигт ажиллагаа, EPS | Төлбөрийн ба түргэн хөрвөх чадвар |
| Хөрөнгө оруулалт | Хөрөнгө, бараа материал, авлагын эргэц | Ногдол ашгийн өгөөж, нөхөгдөх хугацаа | Санхүүгийн хөшүүрэг, өрийн харьцаа |
| Санхүүжилт | ROA, ROE | Хувьцааны үнэ ба ашгийн харьцаа | Хүү ба үндсэн өрийг төлөх чадвар |
Хяналт нь бодит гүйцэтгэлийг төлөвлөгөөтэй харьцуулж, зөрүүг залруулах үйл явц бөгөөд зорилт хэр биелсэн (үр нөлөө, effectiveness), нөөцийг хэр хэмнэлттэй ашигласан (үр ашиг, efficiency) гэдгийг харуулна. Нягтлан бодогч гүйцэтгэлийн мэдээллийг удирдлагад буцаан хүргэж эргэх холбоо үүсгэх бөгөөд үүнийг гүйцэтгэлийн үнэлгээ гэнэ (Зураг 1.2).
Стратеги, зорилт►Төлөвлөх (төсөв)►Хэрэгжүүлэх►Хянах (хэмжих, харьцуулах)►Үнэлэх, залруулах (эргэх холбоо)
Зураг 1.2. Удирдлагын үйл явцын мөчлөг
Гүйцэтгэлийн тайлан бодит үр дүнг төсөвтэй зэрэгцүүлж хэлбэлзлийг харуулна. Зөвхөн тогтоосон босгоос давсан хэлбэлзэлд анхаарах зарчмыг онцгой тохиолдлоор удирдах (management by exception) гэнэ.
Хяналтын системийн зорилго нь сайн ажилласныг урамшуулж, үр дүнд хүрээгүйд хариуцлага тооцох явдал юм. Хоёр бүртгэл хоёулаа эзэн ба гүйцэтгэгчийн харилцааг (principal–agent) тайлангаар дамжуулан хянах хэрэгсэл болно.
Дотоод мэдээллийн шууд хэрэглэгч нь дээд, дунд, доод шатны менежерүүд юм. Гадны хэрэглэгчид ч сонирхдог боловч байгууллага өрсөлдөх чадвараа хамгаалах, эрсдэлээ бууруулах үүднээс дотоод мэдээллээ ил болгодоггүй.
Хүснэгт 1.6. Удирдлагын түвшин ба мэдээллийн хэрэгцээ
| Түвшин | Гол үүрэг | Мэдээллийн шинж | Жишээ тайлан |
|---|---|---|---|
| Дээд | Зорилго, стратеги, бүтээгдэхүүн ба зах зээлийн сонголт; эдийн засаг, өрсөлдөгчийн нөлөөг үнэлэх | Нэгтгэсэн, урт хугацааны, ирээдүйд чиглэсэн; гадаад эх сурвалжтай | Стратеги төлөвлөгөө, сегментийн ашиг |
| Дунд | Нөөцийн үр ашигтай ашиглалт, өдөр тутмын удирдлагын хяналт | Байнгын, хэсэгчлэн нэгтгэсэн | Стандарт ба төсөв, ажлын капитал, хүний нөөцийн төлөвлөгөө |
| Доод | Тодорхой ажлын гүйцэтгэлийг биечлэн хянах | Дэлгэрэнгүй, богино хугацааны, өдөр бүрийн, дотоод | Ээлжийн гарц, гологдол, сул зогсолт |
Удирдлагын ажилтан, нягтлан бодогч, гадны хэрэглэгч гэсэн гурван бүлгийн сонирхол бүрэн давхцах хүрээ бага тул мэдээллийн системийг байгууллагын бүтэц, удирдлагын түвшинд нийцүүлнэ.
Сүүлийн хэдэн арван жилд эдийн засаг үйлдвэрлэлээс үйлчилгээ рүү шилжиж байна. Бизнесийн байгууллагыг гурав ангилна.
Үнэ цэнийн гинж (value chain) бол бүтээгдэхүүнд хэрэглэгчийн төлөхөд бэлэн үнэ цэнийг нэмдэг үндсэн чиг үүргийн дараалал юм (Зураг 1.3).
Судалгаа, хөгжүүлэлт►Загвар►Үйлдвэрлэл
▼
Маркетинг►Түгээлт►Хэрэглэгчийн үйлчилгээ
Зураг 1.3. Үнэ цэнийн гинж
Тэнгэр Сүү ХК-ийн нэг аяга тарагны бүрэн өртөгт сүү, сав, цалингаас гадна жорын судалгаа, сурталчилгаа, хөргөлттэй тээвэр орно. Бараа материалд зөвхөн үйлдвэрлэлийн зардал шингэдэг ч үнийн шийдвэрт гинжийн бүх зардлыг харгалзана (18-р бүлэг).
Санхүү эрхэлсэн захирал удирдлагын багийн гишүүн бөгөөд санхүүгийн зорилт, чиг хандлагын үнэлгээ, капитал татах, мөнгө зарцуулах, санхүүгийн хяналтын тогтолцоог хариуцна. Том компанид тэрээр хянагч (controller), санхүүгийн менежер (treasurer) гэсэн хоёр туслахтай; жижиг компанид эдгээр үүргийг нэг хүн хослуулна.
Хянагч төлөвлөлт ба хяналтын үндсэн хариуцагч, бүртгэлийн ажлын тэргүүн юм. Нэр нь бүртгэлийн хяналтын давхар дэвтэр гэсэн утгатай франц үгнээс (contre-rôle) гаралтай. Хянагч бүтээгдэхүүн, тоног төхөөрөмж, үнэ, өрсөлдөөний нөхцөлийг сайн мэдэж, ашигт байнга нөлөөлдөг тул хариуцлага өндөр. Санхүүгийн менежер мөнгө, санхүүжилтийг удирдана (Хүснэгт 1.7).
Хүснэгт 1.7. Хянагч ба санхүүгийн менежерийн үүрэг
| Хянагч | Санхүүгийн менежер |
|---|---|
| Бүртгэлийн системийг зохион байгуулах | Капиталын хэрэгцээг тодорхойлж, санхүүжилт олох |
| Санхүүгийн тайлан бэлтгэх | Хөрөнгө оруулагч, шинжээчидтэй харилцах, үнэт цаас байршуулах |
| Үйл ажиллагааны ба санхүүгийн төсвийг уялдуулах | Богино хугацааны зээл бүрдүүлэх |
| Зардлын мэдээллийг хуримтлуулах, шинжлэх | Банкны харилцаа, мөнгө, үнэт цаасны хадгалалт |
| Гүйцэтгэлийн тайлан бэлтгэх, шинжлэх | Зээлийн бодлого, авлагын цуглуулалт |
| Шийдвэрт мэдээлэл өгөх, удирдлагад зөвлөх | Чөлөөт мөнгө, тэтгэврийн сангийн хөрөнгө оруулалт |
| Татварыг төлөвлөх, тайлагнах | Даатгалын хөтөлбөр |
Өнөөдөр хянагч «тоо бүртгэгч»-өөс бизнесийн түнш болж, шийдвэрийн санхүүгийн үр дагаврыг урьдчилан тооцдог; дотоод аудитор мэдээллийн найдвартай байдлыг хараат бусаар шалгана.
Зардлын шинжээч, хянагч, аудитор, санхүүгийн төлөвлөгч, татварын байцаагчийн ажил нийгэмд их нөлөөтэй тул мэргэжлийн ба төрийн байгууллагууд зохицуулдаг:
Удирдлагын нягтлан бодогч менежерийн урамшууллыг тодорхойлох тоонд нөлөөлдөг тул ёс зүйн дарамтад орох эрсдэлтэй (Хүснэгт 1.8).
Хүснэгт 1.8. Ёс зүйн зарчим
| Үзүүлэлт | IMA | CIMA |
|---|---|---|
| Үндсэн зарчим | Шударга, тэгш, бодитой, хариуцлагатай байх | Шударга байдал, бодитой байдал, ур чадвар ба зохих анхаарал, нууцлал, мэргэжлийн зан төлөв |
| Шаардлага | Ур чадвар, нууцлал, шударга байдал, найдвартай мэдээлэл | Хувийн ашиг сонирхол, өөрийгөө хянах, ойр дотно байдал, айлган сүрдүүлэх аюулаас хамгаалах |
Ёс зүйн зөрчилд нягтлан бодогч: (1) байгууллагын журмыг баримтална; (2) шууд удирдлагатайгаа, тэр өөрөө холбогдсон бол дээд шат, аудитын хороотой ярилцана; (3) мэргэжлийн ёс зүйн зөвлөх, хуульчаас нууцаар зөвлөгөө авна; (4) шийдэгдэхгүй бол гарын үсгээ татах, эцэст нь ажлаасаа гарна. Хуульд зааснаас бусад үед нууц мэдээллийг гадагш задруулахгүй.
Хүснэгт 1.9. Орчин үеийн чиг хандлага
| Чиг хандлага | Удирдлагын бүртгэлд үзүүлэх нөлөө |
|---|---|
| ERP, автоматжуулалт, өгөгдлийн шинжилгээ | Өртөг бодит хугацаанд тооцогдож, KPI-ийн самбар шуурхай болно; нягтлан бодогч шинжилгээ, зөвлөгөөнд төвлөрнө |
| Яг цагтаа үйлдвэрлэл (JIT), туранхай үйлдвэрлэл (lean) | Нөөц багасч, бүртгэл хялбарчлагдана; үнэ цэнэ нэмдэггүй үйлдлийг арилгана |
| Чанарын нэгдсэн удирдлага (TQM) | Урьдчилан сэргийлэх, үнэлэх, дотоод ба гадаад алдааны зардлыг хэмжинэ |
| ABC | Шууд бус зардлыг үйл ажиллагаа, зардлын хөтлөгчөөр хуваарилна (7-р бүлэг) |
| Тэнцвэржүүлсэн үзүүлэлтийн карт (BSC) | Санхүү, хэрэглэгч, дотоод үйл явц, суралцах ба хөгжих хэтийн төлөвийг стратегитай холбоно (16-р бүлэг) |
| Тогтвортой хөгжлийн тайлагнал (ESG) | Эрчим хүч, ус, хаягдал, хүлэмжийн хийн ялгарал, байгаль орчны зардлыг хэмжинэ |
Төрийн салбарт ашиг зорилго биш ч хязгаарлагдмал төсвөөр иргэдэд их, чанартай үйлчилгээ үзүүлэх шаардлага удирдлагын бүртгэлийг чухал болгодог. Нэг сурагч, аймгийн эмнэлгийн нэг ор хоног, нэг километр зам засварын өртөг нь төсөвлөх, байгууллагуудыг харьцуулах, ажлыг гэрээгээр гүйцэтгүүлэх эсэхийг шийдэх үндэс болно. Монгол Улсын Төсвийн тухай хууль (2011) үр дүнд чиглэсэн төсөвлөлтийн суурийг тавьсан: санхүүжилтийг орцоор бус гарц, үр дагавраар хэмжиж, менежерт үр дүнгийн хариуцлага хүлээлгэнэ (Хүснэгт 1.10; 15-р бүлэг).
Хүснэгт 1.10. Төрийн салбарын хариуцлагын гинж
| Түвшин | Үр дүнгийн баримт бичиг | Шийдвэрийн эрх | Тайлагнал |
|---|---|---|---|
| Улсын Их Хурал | Батлагдсан төсөв | Төсвийг батлах | Засгийн газрын тайланг хэлэлцэх |
| Засгийн газар | Төсвийн төсөл, хөтөлбөр | Санхүү, эрх зүйн зохицуулалт | Төсвийн гүйцэтгэлийн тайлан |
| Төсвийн ерөнхийлөн захирагч (сайд, Засаг дарга) | Төсвийн санал, стратеги төлөвлөгөө | Орцын бүтэц, хуваарилалт | Жилийн тайлан |
| Төсвийн байгууллага | Үр дүнгийн гэрээ | Боловсон хүчин, орц, бүтэц | Гэрээний биелэлт |
| Төрийн өмчит аж ахуйн нэгж | Зорилтот үзүүлэлт, бизнес төлөвлөгөө | Бүтээгдэхүүн, зардал, хөрөнгө оруулалт | Санхүүгийн ба гүйцэтгэлийн тайлан |
Иргэд эцсийн «эзэн» болж сонгуулиар улс төрийн хариуцлага тооцно; байгууллагын удирдлагад үр дүнгийн урамшуулал, төрийн өмчит компанийн удирдлагад гүйцэтгэлтэй холбосон цалин хэрэглэгддэг.
а) ирээдүйд чиглэсэнб) хэлтсээр задалсанв) IFRS-ийг заавал мөрдөхг) биет хэмжүүр ашиглах
а) мөнгөн урсгал, өр төлбөрб) ББӨ, бараа материалын үнэлгээв) татвар, ногдол ашигг) хувьцааны үнэ, EPS
а) хяналтб) өртөг тодорхойлохв) төлөвлөлтг) санхүүжилт
а) арван жилийн стратегиб) ээлжийн гологдлын тайланв) хувьцааны ханшг) үйл ажиллагааны төсөв, стандарт
а) хянагчб) санхүүгийн менежерв) дотоод аудиторг) зардлын нягтлан бодогч
а) шударга байдалб) нууцлалв) ашгийг хамгийн их байлгахг) мэргэжлийн зан төлөв
Нэг зардал зорилгоосоо хамаарч өөр ангилалд ордог: цехийн мастерын цалин бүтээгдэхүүнд шууд бус, цехэд шууд, хэмжээний хувьд тогтмол, ихэнх шийдвэрт хамаарагдахгүй зардал. «Өөр зорилгод өөр өртөг» гэсэн энэ зарчим дараагийн бүх бүлгийн нэр томьёог тогтооно.
Зардлыг мөнгө, материал, тоног төхөөрөмж зэрэг хөрөнгийн бууралт эсвэл өр төлбөрийн өсөлтөөр хэмжинэ. Үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн хийж борлуулах, худалдаачинд бараа авч борлуулах, үйлчилгээний байгууллагад үйлчилгээ үзүүлэхтэй холбогдон зардал гарна.
Үр өгөөж буурах нь магадлалтай бөгөөд дүнг найдвартай хэмжиж чадах үед зардлыг хүлээн зөвшөөрнө; энэ нь өр төлбөр нэмэгдэх эсвэл хөрөнгө буурахтай зэрэг явагдана (цалин, элэгдэл). Дараах гүйлгээ тухайн үеийн зардал биш:
Хуримтлуулах суурийн дагуу мөнгө төлсөн эсэхээс үл хамааран зардлыг хамаарах үед нь бүртгэж, олон жил үр өгөөж өгөх хөрөнгийн өртгийг элэгдэл, хорогдол (патент, зохиогчийн эрх, программ хангамж) хэлбэрээр хуваарилна. Гудвилл IFRS-ээр хорогдуулагдахгүй, үнэ цэнийн бууралтаар шалгагдана. Орлого зардлын тохирлын зарчмаар борлогдсон бүтээгдэхүүний өртгийг тухайн борлуулалтын орлоготой нэг үед хүлээн зөвшөөрнө.
Өртөг гэдэг нь тодорхой зорилгод хүрэх, хөрөнгө олж авахын тулд золиосолсон нөөцийн солилцооны үнээр хэмжсэн дүн юм. Худалдан авсан хөрөнгийн өртөгт нэхэмжилсэн үнэ дээр захиалах, тээвэрлэх, хүлээн авах, даатгах зардлыг нэмж, хөнгөлөлтийг хасна. Өртгийг ихэвчлэн төлсөн буюу төлөх мөнгөөр, заримдаа солилцоонд өгсөн барилга, тоног төхөөрөмжийн бодит үнэ цэнээр хэмжинэ.
Өртөг үр өгөөжөө ирээдүйд өгөх бол хөрөнгө (хугацаа нь дуусаагүй өртөг), орлого олоход зарцуулагдвал зардал, орлого авчралгүй үгүй болбол алдагдал болно (Зураг 2.1).
Нөөц олж авах: өртөг►Ирээдүйн үр өгөөж: хөрөнгө►Орлоготой тулгах: зардал
▼
Нөөц олж авах: өртөг►Үр өгөөжгүй устах: алдагдал
Зураг 2.1. Өртөг хөрөнгө, зардал, алдагдал болох нь
Өртгийн объект гэдэг нь өртгийг нь тусад нь мэдэх шаардлагатай аливаа зүйл юм: бүтээгдэхүүн, хагас бүтээгдэхүүн, төсөл, гэрээ, захиалга, үйл явц, хэлтэс, салбар, байршил, үйлчлүүлэгч, үйл ажиллагаа. Объектыг сонгох нь «Энэ зардал юунд зориулж гарсан бэ?» гэсэн асуултад хариулах явдал бөгөөд дараах зарчмыг баримтална:
Объектын өртгийг хэмжихэд шууд зардлыг шууд хамааруулж, шууд бус зардлыг хуваарилах суурийн тусламжтайгаар хуваарилна (Зураг 2.2). Ихэнх байгууллага олон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг тул хуваарилалт зайлшгүй. Шууд бус зардлыг объектоор төсөвлөж, бодит дүнтэй харьцуулан хэлбэлзлийн шалтгааныг тогтоох ёстой тул өртөг тооцох аргачлалыг бүртгэлийн бодлогоор баталж, тохирох системийг суурилуулна.
Шууд зардал►Шууд хамааруулах (tracing)►Өртгийн объект
▼
Шууд бус зардал►Хуваарилах суурь (allocation)►Өртгийн объект
Зураг 2.2. Зардлыг өртгийн объектод оноох
Зардлын бүртгэлийн мэдээллийн систем бараа материал, ББӨ, үйл ажиллагааны зардлын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгч, төсөв ба гүйцэтгэлийг объект бүрээр харьцуулах, алдагдлыг бууруулах, хариуцлага тооцоход үйлчилнэ. Систем мэдээллийг бүх объектоор хуримтлуулж, зардал гарсан даруйд үнэн зөв бүртгэж, ойлгомжтой маягтаар шуурхай хүргэж, удирдлагын бүх шатанд нэгдсэн загвартай байна.
Дансны төлөвлөгөө зардлыг дэлгэрэнгүй, агуулгаас илүү зориулалтаар нь харуулна: жишээ нь 7110-03-21 код нь ҮНЗ (71), цахилгаан (10), угсралтын цех (03), ном шүүгээ (21)-г заана. Үйлдвэрлэл, борлуулалт, удирдлагын зардлын дансыг хяналтад онцгой анхаарна. Программ хангамж өгөгдлийг анхан шатны баримтаас оруулах, боловсруулах (ангилах, нэгтгэх, журнал ба ерөнхий дэвтэр хөтлөх, тайлан бэлтгэх, хадгалах), дэлгэцэнд гаргах буюу хэвлэх гурван шаттай. Системийг үйлдвэрлэлийн процесст нийцүүлж, гарц, чанар, машин цаг, хүчин чадлын ашиглалт зэрэг санхүүгийн бус үзүүлэлтийг хамт хуримтлуулна; учир нь шийдвэр, стандарт, төсөв, үйлдвэрлэлийн хяналт зөвхөн мөнгөн дүнгээр хангагдахгүй.
Санхүүгийн бүртгэл бараа материал үнэлж, ашиг тодорхойлоход бүтээгдэхүүний ба хугацааны, шууд ба шууд бус зардлын ангиллыг ашигладаг бол удирдлагын бүртгэл төлөвлөлт, хяналт, шийдвэрт зардлын төлөв байдал, хяналт ба шийдвэрийн ангиллыг голлон хэрэглэнэ (Хүснэгт 2.2).
Хүснэгт 2.2. Зардлын ангилал ба зорилго
| Үндэслэл | Ангилал | Гол зорилго |
|---|---|---|
| Эдийн засгийн элемент | Материал, цалин, шимтгэл, элэгдэл, үйлчилгээ, бусад | Зардлын бүтэц, мөнгөний төсөв |
| Чиг үүрэг | Үйлдвэрлэлийн; борлуулалтын; ерөнхий удирдлагын | Бараа материал, орлогын тайлан |
| Өртгийн объект | Шууд, шууд бус | Өртөг тооцох |
| Зардлын төв | Үйлдвэрлэлийн ба үйлчилгээний нэгж | Хариуцлага, ҮНЗ хуваарилах |
| Төлөв байдал | Хувьсах, тогтмол, холимог, шаталсан | Төлөвлөлт, зардал–хэмжээ–ашгийн шинжилгээ, уян хатан төсөв |
| Тайлант хугацаа | Бүтээгдэхүүний ба хугацааны; капиталжуулах ба орлогын | Ашиг тодорхойлох |
| Хяналт | Хянагдах ба хянагдахгүй; инженерийн, үзэмжийн, хүлээсэн | Хариуцлагын бүртгэл |
| Шийдвэр | Хамаарагдах, буцалтгүй, боломжийн, ялгавартай, өсөлтийн, ахиу, мөнгөн гарах, зайлсхийж болох | Хувилбарын сонголт |
Элементээр ангилахад «юунд мөнгө зарцуулав?» гэсэн асуултад хариулна: материал, цалин хөлс, ажил олгогчийн нийгмийн даатгалын шимтгэл, элэгдэл, гадны үйлчилгээ (тээвэр, холбоо, түрээс), бусад. Энэ ангилал зардлын бүтэц, мөнгөний төсөв, шинжээр толилуулах орлогын тайланд хэрэгтэй ч зардал хаана, юунд гарсныг харуулдаггүй.
Үйлдвэрлэлийн зардал нь түүхий эдийг олж бэлтгэхээс бэлэн бүтээгдэхүүн гарах хүртэлх мөчлөгт гарах бүх зардал юм. Энэ зардал бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх (худалдаанд бараа олж авах) үйл ажиллагаатай холбогдож, ирээдүйн үр өгөөжид чиглэнэ; борлогдох хүртэл балансад хөрөнгө болж, борлогдоход ББӨ болон орлогын тайланд орно. Гурван элементтэй:
Материал худалдан авахад «Түүхий эд материал» дансыг дебетэлж, үйлдвэрлэлд олгоход шууд материалыг «Дуусаагүй үйлдвэрлэл», шууд бус материалыг «ҮНЗ» дансанд шилжүүлнэ. Цалинг эхлээд цалингийн өглөгөөр хуримтлуулж, дараа нь шууд ба шууд бус хэсэгт хуваарилна (5–7-р бүлэг).
Хүснэгт 2.3. Хангай Тавилга ХХК-ийн 2025 оны 5-р сарын бичилт
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 05.03 | Түүхий эд материал | 14,600,000 | |
| Өглөг – ханган нийлүүлэгч | 14,600,000 | ||
| 05.31 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл (шууд материал) | 11,800,000 | |
| Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал (шууд бус материал) | 900,000 | ||
| Түүхий эд материал | 12,700,000 | ||
| 05.31 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл (шууд хөдөлмөр) | 8,050,000 | |
| Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал (шууд бус хөдөлмөр) | 2,030,000 | ||
| Цалингийн өглөг | 10,080,000 |
Борлуулалтын (түгээлтийн) зардал нь үйлдвэрлэл дууссанаас бүтээгдэхүүн худалдан авагчид хүрэх хүртэл гарна: сурталчилгаа, бэлэн бүтээгдэхүүний агуулах, хүргэлт, борлуулагчийн цалин, шимтгэл, томилолт. Ерөнхий удирдлагын зардал байгууллагыг бүхэлд нь удирдахад гарна: гүйцэтгэх удирдлага, хүний нөөц, нягтлан бодох бүртгэл, оффис. Уламжлалт ангилалд хүүгийн зардлыг удирдлагын зардалд оруулдаг байсан бол IFRS-ийн тайланд санхүүгийн зардал болгон тусад нь харуулна.
Үндсэн зардал = Шууд материал + Шууд хөдөлмөр
Боловсруулалтын зардал = Шууд хөдөлмөр + ҮНЗ
Байгууллагыг цех, хэлтэс, бригад зэрэг зардлын төвд хувааснаар зардлыг хуримтлуулах, хянах, хариуцлага оноох суурь бүрдэнэ. Үйлдвэрлэлийн нэгж (зүсэх, угсрах, савлах) бүтээгдэхүүнийг шууд боловсруулна. Үйлчилгээний нэгж (засвар, агуулах, хоолны газар, мэдээллийн технологи) бусад нэгжийн хэвийн ажиллагааг хангах бөгөөд түүний зардлыг суурь үзүүлэлтээр үйлдвэрлэлийн нэгжүүдэд хуваарилна (7-р бүлэг).
Шууд зардал тухайн өртгийн объекттой холбогдож, түүнд эдийн засгийн хувьд үр ашигтайгаар хамааруулж болох зардал; шууд бус зардал нэгээс олон объектод хамаарч, хэрэглээ буюу шалтгааны үндсэн дээр хуваарилагдана. Хамааруулах боломж нь зардлын материаллаг байдал, мэдээллийн технологи (бар код, тоолуур), үйлдвэрлэлийн урсгал, зардал ба үйл ажиллагааны уялдааг удирдлага хэрхэн ойлгож буйгаас хамаарна. Нэг зардал объектоос хамаарч өөр ангилалд орно: угсралтын цехийн мастерын цалин цехэд шууд, шүүгээ бүрт шууд бус. ҮНЗ-ийн зарим зүйл (тодорхой захиалгын томилолт, зөвлөх, тээвэр, холбоо) тухайн захиалгад шууд зардал болж болно.
Хувьсах зардал үйл ажиллагааны хэмжээтэй шууд пропорционалаар өөрчлөгдөнө. Шинж нь: нийт дүн хэмжээг дагаж өөрчлөгдөнө; нэгжид ногдох дүн харьцангуй тогтмол; нэгжид норм тогтоох боломжтой; доод шатны удирдлага хянах боломжтой.
Тогтмол зардал хамаарлын хүрээнд хэмжээ өөрчлөгдсөн ч нийт дүнгээрээ тогтмол байна. Шинж нь: нэгжид ногдох дүн хэмжээтэй урвуу хамааралтай; бүтээгдэхүүнд хуваарилалтаар ногддог; ихэвчлэн дээд удирдлага хянана. Хэмжээ эрс өсвөл (шинэ байр, шугам) тогтмол зардал ч өснө.
Хүснэгт 2.4. Зардлын төлөв байдал
| Зардал | Нийт дүн | Нэгжид ногдох дүн |
|---|---|---|
| Хувьсах | Хэмжээг дагаж өөрчлөгдөнө | Тогтмол |
| Тогтмол | Хамаарлын хүрээнд өөрчлөгдөхгүй | Хэмжээ өсөхөд буурна |
Хамаарлын хүрээ гэдэг нь зардлын төлөв байдлын таамаглал хүчинтэй байх үйл ажиллагааны интервал юм. Холимог (хагас хувьсах) зардал тогтмол ба хувьсах хэсэгтэй: цахилгааны сарын суурь хураамж 450,000₮ дээр кВт.ц тутамд 165₮. Шаталсан зардал тодорхой интервалд тогтмол байж, дараагийн шатанд үсрэн өснө: 5,000 нэгж тутамд нэг чанарын хянагч. Холимог зардлыг задлах аргыг 3-р бүлэгт үзнэ.
Нийт зардал = Тогтмол зардал + Нэгжийн хувьсах зардал × Хэмжээ
Бүтээгдэхүүний зардал бараа материалд шингэж, борлогдох хүртэл хөрөнгө болж, борлогдоход ББӨ болно. Хугацааны зардал гарсан үедээ орлогын тайланд зардал болно: борлуулалт, удирдлагын зардал, алдагдал. НББОУС 2-оор хэвийн бус материал, хөдөлмөрийн гарз, үйлдвэрлэлд зайлшгүй бус хадгалалт, удирдлагын ерөнхий зардал, борлуулалтын зардал, бага хэмжээний үйлдвэрлэлээс хуваарилагдаагүй тогтмол ҮНЗ бараа материалын өртөгт орохгүй. Хэвийн гарз технологийн хувьд зайлшгүй тул бүтээгдэхүүний, хэвийн бус гарз хугацааны зардал болно (9-р бүлэг).
Тайлант хугацааны үүднээс капиталжуулах зардал ирээдүйд үр өгөөж өгөх хөрөнгийг бүрдүүлж балансад тусгагдана; орлогын (урсгал) зардал тухайн үеийн орлого олоход чиглэнэ. Заагийг тогтооход гурван бэрхшээл бий: (1) засвар хүчин чадал, ашиглалтын хугацаа, чанарыг нэмэгдүүлж эсвэл шинэ технологи нэвтрүүлж байвал капиталжуулна (НББОУС 16) — машины ашиглалтыг гурван жилээр уртасгасан 18,500,000₮-ийн их засварыг капиталжуулж, 1,200,000₮-ийн урсгал засварыг зардалд бичнэ; (2) зарим зардлын ангилал үйл ажиллагааны онцлог, удирдлагын үнэлгээнээс хамаарна; (3) бүртгэлийн бодлого нөлөөлнө: олон жил ашиглагдах бага үнэтэй багажийг олгохдоо зардалд бичиж, эзэмшигчийн картаар хянадаг.
Хянагдах зардал нь тухайн менежер тодорхой хугацаанд мэдэгдэхүйц нөлөөлж чадах зардал, бусад нь хянагдахгүй. Ангилал удирдлагын түвшин, хугацаанаас хамаарна; урт хугацаанд бүх зардал хэн нэгэнд хянагдана. Хариуцлагын төвгүйгээр энэ ангилал утгагүй тул хариуцлагын бүртгэлийн суурь болно (16-р бүлэг).
Хүснэгт 2.6. Хяналтын шинжээр ангилах
| Төрөл | Шинж | Жишээ | Хяналтын хэрэгсэл |
|---|---|---|---|
| Инженерийн зардал | Давтагдах, орц–гарцын тодорхой хамааралтай, норм тогтоох боломжтой | Шууд материал, шууд хөдөлмөр, сав баглаа | Стандарт, уян хатан төсөв |
| Үзэмжийн зардал | Давтагдахгүй, норм тогтоох боломжгүй, удирдлагын шийдвэрээр тогтоно | Сурталчилгаа, сургалт, судалгаа, хуулийн зөвлөгөө | Тогтмол төсөв |
| Хүлээсэн зардал | Газар, барилга, тоног төхөөрөмжтэй холбоотой урт хугацааны үүрэг | Элэгдэл, урт хугацааны түрээс, даатгал | Капиталын төсөв |
Хамаарагдах зардал нь ирээдүйд гарах бөгөөд хувилбаруудын хооронд ялгаатай зардал юм. Аль хувилбарт ч ижил гарах, эсвэл аль хэдийн гарсан зардал хамаарагдахгүй.
Худалдааны байгууллага (их дэлгүүр, эмийн сан, супермаркет) барааг хэлбэрийг нь өөрчлөхгүй дахин худалдана. Барааны өртөгт худалдан авалтын үнэ, тээвэр, даатгал орж, үйл ажиллагааны зардалд борлуулагчийн цалин, сурталчилгаа, түрээс, элэгдэл, удирдлагын зардал хамаарна.
Үйлдвэрлэлийн байгууллага материал худалдан авч, ажилчин хөлсөлж, тоног төхөөрөмжөөр бэлэн бүтээгдэхүүн болгоно. Түүний орлогын тайланд худалдан авалтын мөрийг үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг орлож, уг дүнг тусдаа тайлангаар задлан харуулна (4-р бүлэг).
Үйлчилгээний байгууллага өртөгтөө материал, хөдөлмөр, нэмэгдэл зардлыг оруулдгаараа үйлдвэрлэгчтэй, бараа үйлдвэрлэдэггүйгээрээ худалдаачинтай төстэй. Хангамжийн материалаас өөр бараа материал бараг байхгүй тул зардлыг гарсан үед нь зардалд бичиж, тайланг зардлын шинжээр эсвэл «үзүүлсэн үйлчилгээний өртөг», маркетинг, удирдлагын зардал гэж чиг үүргээр бэлтгэнэ.
Хүснэгт 2.13. Гурван төрлийн байгууллагын тайлангийн ялгаа
| Үзүүлэлт | Худалдаа | Үйлдвэрлэл | Үйлчилгээ |
|---|---|---|---|
| Бараа материал | Бараа (нэг данс) | Түүхий эд, ДҮ, ББ | Хангамжийн материал |
| ББӨ-ийн тооцоо | Эхний үлдэгдэл + цэвэр худалдан авалт − эцсийн | Эхний ББ + үйлдвэрлэсэн өртөг − эцсийн ББ | Үзүүлсэн үйлчилгээний өртөг эсвэл байхгүй |
а) болгоомжлолб) орлого зардлын тохиролв) тасралтгүй байдалг) материаллаг байдал
а) ШХ + ҮНЗб) ШМ + ШХв) ШМ + ҮНЗг) ШМ + ШХ + ҮНЗ
а) 20% өснөб) өөрчлөгдөхгүйв) ойролцоогоор 16.7% буурнаг) 20% буурна
а) боломжийн зардалб) ялгавартай зардалв) мөнгөн гарах зардалг) буцалтгүй зардал
а) цехийн тоног төхөөрөмжийн элэгдэлб) борлуулагчийн цалинв) хэвийн бус гологдолг) захиргааны байрны түрээс
а) 0₮б) 5,000₮в) 10,000₮г) 20,000₮
Хоёрдугаар бүлэгт зардлыг төлөв байдлаар нь ангилсан. Гэвч ерөнхий дэвтэр цахилгааны зардлын хэдэн хувь нь тогтмол болохыг хэлж өгдөггүй. «Ирэх сард үйлдвэрлэл 15 %-иар өсвөл эрчим хүч, засварын зардал хэд болох вэ?» гэсэн асуултад зардлын функцийг мэдэж байж л хариулна. Энэ бүлэгт түүнийг тооцоолох аргуудыг энгийнээс статистик арга хүртэл үзнэ.
Зардлын төлөв байдлын (динамик) шинжилгээ нь үйл ажиллагааны түвшин өөрчлөгдөхөд нийт зардал хэрхэн өөрчлөгдөхийг тоон хэлбэрээр тогтооно. Гол даалгавар нь холимог зардлыг тогтмол ба хувьсах хэсэгт салгах. Энэ задаргаагүйгээр урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувь ба хэлбэлзлийн шинжилгээ (7, 13-р бүлэг), уян хатан төсөв (15), хувьсах зардлын аргаар ашиг тооцох (11), ашиггүй ажиллах цэгийн шинжилгээ (17), ялгавартай зардал, тусгай захиалга, үнийн шийдвэр (18), капиталын төсвийн мөнгөн урсгалын таамаг (19), бүс нутаг, бүтээгдэхүүн, хэрэглэгчээр хийх ашигт ажиллагааны шинжилгээ (16), богино хугацаанд зардал бууруулах арга хэмжээ зэргийг хийх боломжгүй.
Хүснэгт 3.1. Зардлын хэв шинж (Ирээдүй Хоол ХХК-ийн жишээгээр)
| Хэв шинж | Нийт зардал | Нэгжийн зардал | Жишээ |
|---|---|---|---|
| Хувьсах | Үйл ажиллагаатай пропорциональ | Тогтмол | Гурил, сав баглаа боодол |
| Тогтмол | Хамаарлын хүрээнд өөрчлөгдөхгүй | Үйл ажиллагаа өсөхөд буурна | Цехийн түрээс |
| Холимог | Тогтмол суурь + хувьсах хэсэг | Буурна, гэхдээ удаан | Эрчим хүч, засвар |
| Шаталсан | Интервал дотор тогтмол, дараа нь үсэрнэ | Шат бүрт хэлбэлзэнэ | Ээлжийн хянагчийн цалин |
Нэгжийн тогтмол зардал үйл ажиллагаатай урвуу хамааралтай тул шийдвэр гаргахдаа «нэгжийн өртөг» бус, нийт зардлын функцээр сэтгэнэ.
Хамаарлын хүрээ нь зардлын төлөвийн таамаглал хүчинтэй байх үйл ажиллагааны интервал юм. Эдийн засагчдын загварт нийт зардлын муруй шугаман бус: эхэндээ цар хүрээний хэмнэлтээр налуу нь буурч, багтаамжийн хязгаарт дөхөхөд дахин өснө. Нягтлан бодогч энэ муруйг хамаарлын хүрээн дотор шулуунаар ойролцоолдог. Жишээлбэл, Ирээдүй Хоол ХХК-ийн савлагааны шугам нэг ээлжээр сард 1,500 машин цаг хүртэл ажиллана; түүнээс давбал хоёр дахь ээлжийн хянагчийн 3,600,000₮-ийн цалин нэмэгдэж, тогтмол зардал шат ахина.
y = a + bx
Энд y — нийт зардал (хамаарах хувьсагч); x — үйл ажиллагааны түвшин буюу зардлын хөтлөгч (хамааралгүй хувьсагч); a — тогтмол зардал, шулуун босоо тэнхлэгийг огтлох цэг; b — хөтлөгчийн нэг нэгжид ногдох хувьсах зардал, шулууны налуу.
Шинжлэх зардлыг тодорхойлох►Зардлын хөтлөгчийг сонгох►Мэдээлэл цуглуулах, цэвэрлэх
▼
Тархалтын график байгуулах►Функцийг тооцоолох►Үр дүнг үнэлэх, ашиглах
Зураг 3.1. Зардлын функцийг тооцоолох үе шат
Мэдээллийг цэвэрлэхдээ зардал ба үйл ажиллагааг нэг хугацаанд хамааруулсан эсэх, хэвийн бус үйл явдал, үнийн өсөлтийг шалгана; дор хаяж 10–12 ажиглалт хэрэгтэй.
Инженерчлэлийн арга нь орц ба гарцын технологийн хамаарлыг цаг хэмжилт, техникийн норм дээр үндэслэн тогтооно. Жишээлбэл, 1 кг жигнэмэгт 0.62 кг гурил, 0.08 цаг зуухны ажил шаардагдана гэж технологич тогтоовол b-г шууд тооцно. Шинэ бүтээгдэхүүн, шууд материал ба хөдөлмөрт тохиромжтой, стандарт зардлын картын (12-р бүлэг) үндэс болдог.
Дансны шинжилгээний аргаар ерөнхий дэвтрийн данс бүрийг мэргэжлийн үнэлгээгээр хувьсах, тогтмол, холимог гэж ангилж, холимог дансыг тодорхой хувиар салгана. Нэг үеийн мэдээлэл хангалттай тул хурдан боловч субъектив.
Дээд ба доод цэгийн арга нь үйл ажиллагааны хамгийн их ба хамгийн бага түвшинтэй хоёр ажиглалтын зөрүүгээр функцийг тооцно.
b = (Дээд цэгийн зардал − Доод цэгийн зардал) ÷ (Дээд түвшин − Доод түвшин)
a = Аль нэг цэгийн нийт зардал − b × Тухайн цэгийн түвшин
Дараагийн жишээнүүд нэг мэдээлэлд тулгуурлана: Ирээдүй Хоол ХХК-ийн шинжээч Мишээл 2025 оны сар бүрийн эрчим хүч, засвар үйлчилгээний зардлыг цуглуулжээ.
Хүснэгт 3.3. Ирээдүй Хоол ХХК: зардал ба үйл ажиллагаа, 2025 он
| Сар | Машин цаг (x) | Шууд хөдөлмөрийн цаг | Зардал, мянган ₮ (y) |
|---|---|---|---|
| 1 | 1,120 | 640 | 7,850 |
| 2 | 980 | 610 | 7,300 |
| 3 | 1,250 | 600 | 8,150 |
| 4 | 1,400 | 700 | 8,700 |
| 5 | 1,310 | 720 | 8,480 |
| 6 | 860 | 560 | 6,700 |
| 7 | 760 | 590 | 6,740 |
| 8 | 900 | 520 | 7,050 |
| 9 | 1,180 | 610 | 8,020 |
| 10 | 1,350 | 650 | 8,620 |
| 11 | 1,480 | 700 | 8,900 |
| 12 | 1,030 | 690 | 7,930 |
| Нийт | 13,620 | 7,590 | 94,440 |
| Дундаж | 1,135 | 632.5 | 7,870 |
Арга энгийн ч ердөө хоёр ажиглалт ашиглаж, үлдсэн арван сарыг шулуун дээр оршдог мэтээр үзнэ. Тэр хоёр цэг тохиолдлын хэлбэлзэлтэй бол бүх функц гажна.
Тархалтын графикийн (нүдэн баримжааны) аргаар хэвтээ тэнхлэгт үйл ажиллагааг, босоо тэнхлэгт зардлыг авч ажиглалт бүрийг цэгээр тэмдэглээд, дээр ба доор нь ойролцоогоор тэнцүү тооны цэг үлдэхээр шулуун татна. Шулуун босоо тэнхлэгийг огтлох цэг нь a; шулуун дундаж цэгээр дамжина гэж үзвэл:
b = (Дундаж зардал − a) ÷ Дундаж үйл ажиллагаа
Арга хэвийн бус цэг, шугаман бус хэв шинж, шатлалыг нүдээр илрүүлдэг тул регрессийн өмнө ч график байгуулах нь зүйтэй. Сул тал нь субъектив: хоёр шинжээч хоёр өөр шулуун татаж болно.
Хамгийн бага квадратын арга нь бодит зардал ба шулууны хоорондох босоо зайн (үлдэгдлийн) квадратын нийлбэрийг хамгийн бага байлгах шулууныг олно. Түүхэн мэдээлэлд суурилсан аргуудаас хамгийн объектив нь энэ.
b = Σ(x − x̄)(y − ȳ) ÷ Σ(x − x̄)²
a = ȳ − b · x̄
Энд x̄ = Σx ÷ n, ȳ = Σy ÷ n. Ижил үр дүнг b = (nΣxy − ΣxΣy) ÷ (nΣx² − (Σx)²) хэлбэрээр бас тооцдог. Практикт хүснэгтэн программ (Excel) ба ERP-ийн шинжилгээний модуль тооцоог автоматаар хийнэ.
1,450 машин цагтай сарын таамаг: дээд ба доод цэг — 8,810.0; тархалтын график — 8,867.5; регресс — 8,889.2 мянган ₮. Дунджаас холдох тусам аргуудын зөрүү нэмэгддэг тул төсөв, үнийн шийдвэрт регрессийн үр дүнг илүүд үзнэ.
Зардлыг төлөвлөхдөө эхлээд үйл ажиллагааны түвшнийг төлөвлөдөг тул түүний хэмжүүр зардлын өөрчлөлттэй хамгийн нягт холбоотой байх ёстой. Энэ холбоог корреляцийн шинжилгээгээр тогтооно.
r = Σ(x − x̄)(y − ȳ) ÷ √[Σ(x − x̄)² × Σ(y − ȳ)²]
Корреляцийн коэффициент r нь −1-ээс +1 хооронд утга авна: 0 бол шугаман хамааралгүй, +1-д ойр бол хүчтэй шууд, сөрөг бол урвуу хамааралтай. Детерминацийн коэффициент r² нь зардлын хэлбэлзлийн хэдэн хувийг хөтлөгч тайлбарлаж байгааг харуулна.
Жишээ 3.4-ийн мэдээллээр: r = 1,902,800 ÷ √(588,100 × 6,432,400) = 1,902,800 ÷ 1,944,966 = 0.9783; r² = 0.9571. Зардлын хэлбэлзлийн 95.7 % нь машин цагаар тайлбарлагдаж, үлдсэн 4.3 % нь агаарын хэм, үнийн өөрчлөлт, эвдрэл зэрэг бусад хүчин зүйлээс хамаарна. Өндөр корреляци шалтгаан–үр дагаврын холбоог батлахгүй: хөтлөгч эдийн засгийн утга учиртай байх ёстой.
Хөтлөгч сонгох шалгуур: (1) эдийн засгийн үндэслэл — хөтлөгч зардлыг үүсгэдэг байх; (2) тохирц — r² өндөр; (3) налуугийн ач холбогдол — t = b ÷ SE(b) нь 2-оос их, энд SE(b) = Se ÷ √Σ(x − x̄)² (жишээнд 3.2355 ÷ 0.2166 = 14.9); (4) үлдэгдэл хэв шинжгүй тархсан; (5) ERP-д хялбар хэмжигддэг байх.
Бодит ажиглалтууд регрессийн шулууны орчимд тархдаг. Энэ тархалтыг тооцооллын стандарт алдаа (Se) хэмжинэ; энэ нь үлдэгдлийн стандарт хазайлт бөгөөд бага байх тусмаа сайн, r² = 1 үед тэг болно.
Se = √[Σ(y − ŷ)² ÷ (n − 2)]
Энд ŷ = a + bx; хоёр параметр тооцсон тул хуваарь n − 2. Үлдэгдлийн квадратын нийлбэрийг Σ(y − ŷ)² = Σ(y − ȳ)² − [Σ(x − x̄)(y − ȳ)]² ÷ Σ(x − x̄)² гэж товч тооцож болно.
y = a + b1·x1 + b2·x2 + … + bn·xn
Жишээ 3.6-д 12-р сарын зөрүү агаарын хэмтэй холбоотой байсан тул Мишээл халаалтын градус-өдрийг (x2) нэмж тооцоход y = 3,950 + 3.12x1 + 1.8x2, тохируулсан r² = 0.985 гарсан гэж үзье. 1,450 машин цаг, 300 градус-өдөртэй сарын таамаг: 3,950 + 3.12 × 1,450 + 1.8 × 300 = 9,014 мянган ₮. Тайлбарлагч хувьсагчид хоорондоо хүчтэй хамааралтай бол олон шугаман хамаарал үүсч, коэффициент тогтворгүй болно.
Ажилчид дадлагажихын хэрээр нэгжид зарцуулах цаг буурна. Суралцахуйн муруйн хуримтлагдсан дундаж цагийн загвараар хуримтлагдсан гарц хоёр дахин өсөх бүрд нэгжийн дундаж цаг тогтмол хувьд (суралцахуйн хувь) буурна:
y = a · x^b , b = ln(суралцахуйн хувь) ÷ ln 2
Энд y — хуримтлагдсан дундаж цаг, a — эхний нэгжийн цаг, x — хуримтлагдсан нэгж. 80 %-ийн муруйд b = ln 0.8 ÷ ln 2 = −0.3219.
Суралцахуйн муруйг үнийн шийдвэр (18-р бүлэг), стандарт тогтоох (12), төсөвлөлтөд (14) ашиглана; үйл явц тогтворжсоны дараа нөлөө нь зогсдог.
Хүснэгт 3.7. Зардлын функц тооцоолох аргууд
| Арга | Давуу тал | Сул тал |
|---|---|---|
| Инженерчлэлийн | Түүхэн мэдээлэл шаардахгүй | Зардал ихтэй, шууд бус зардалд хэцүү |
| Дансны шинжилгээ | Хурдан, нэг үеийн мэдээлэл хангалттай | Субъектив |
| Дээд ба доод цэг | Хамгийн энгийн | Хоёрхон цэг, хэвийн бус утгад мэдрэмтгий |
| Тархалтын график | Гажилтыг нүдээр илрүүлнэ | Шулууныг нүдээр татна |
| Хамгийн бага квадрат | Объектив, r² ба Se үнэлгээ өгнө | Өгөгдлийн чанараас бүрэн хамаарна |
Түүхэн мэдээлэлд суурилсан аргуудын нийтлэг хязгаарлалт: өнгөрсөн үеийн технологи, үнэ давтагдахгүй байж болно (инфляцийг тогтмол үнэд шилжүүлнэ); зардал ба үйл ажиллагаа өөр үед бүртгэгдэх, хэвийн бус ажиглалт хамаарлыг гажуудуулна; хамаарлын хүрээнээс гадуур таамаглах, шаталсан зардлыг ганц шулуунаар төлөөлүүлэх нь алдаатай.
а) зардлын хамгийн их ба бага утгаарб) үйл ажиллагааны хамгийн их ба бага түвшингээрв) жилийн эхний ба сүүлийн сараарг) үлдэгдлийн хамгийн их утгаар
а) нэгжийн хувьсах зардал буурнаб) нийт тогтмол зардал 20 %-иар өснөв) нэгжийн тогтмол зардал буурнаг) нийт хувьсах зардал өөрчлөгдөхгүй
а) үлдэгдлийн нийлбэрийгб) үлдэгдлийн квадратын нийлбэрийгв) тогтмол зардлыгг) налууны утгыг
а) зардлын 81 % нь хувьсахб) тогтмол зардал нийт зардлын 19 %в) зардлын хэлбэлзлийн 81 %-ийг хөтлөгч тайлбарланаг) таамаг 81 %-ийн магадлалтай зөв
а) 80б) 64в) 60г) 51.2
а) r² = 1 үед Se = 0б) их байх тусмаа сайнв) үлдэгдлийн квадратын нийлбэрийг n-д хувааж олног) налуутай тэнцүү
Хоёрдугаар бүлэгт бүтээгдэхүүний зардал нь бараа материалд «хадгалагдаж», бүтээгдэхүүн борлогдох үед л зардал болдгийг үзсэн. Энэ бүлэгт уг санааг дансны түвшинд буулгана: материал худалдан авахаас эхлээд борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг тодорхойлох хүртэлх зардлын урсгалыг журналын бичилт, Т данс, өртгийн тайлангаар нэг цогц жишээн дээр мөрдөнө. Энэ урсгал захиалгат (8-р бүлэг) ба үе шатны (9-р бүлэг) өртгийн аргын нийтлэг суурь юм.
Худалдааны байгууллага ганц бараа материалын данстай бол үйлдвэрлэгч гурван үе шатанд бараа материал хөтөлнө:
Практикт ББ-ий дансыг бүтээгдэхүүний нэрээр («Ухаалаг тоолуур», «Портланд цемент») хөтлөх нь элбэг. Үйлчилгээний байгууллагад ДҮ-ийн оронд «нэхэмжлээгүй гүйцэтгэсэн ажил» байдаг: хуулийн фирмийн шийдэгдээгүй хэрэг, аудитын явцын ажил, бүтээгдэж буй кино, барьж буй байгууламж. Зөвлөх үйлчилгээний фирм үе шат бүрийн эцэст нэхэмжилдэг тул тухайн шатны зардлыг туслах бүртгэлд хуримтлуулна. Үйлчилгээний компани үнэ тогтоох, үйлчилгээний төрөл бүрийн ашигт ажиллагааг үнэлэхийн тулд үйлчилгээ тус бүрийн өртгийг тусад нь тооцно.
Бүх бараа материалын данс нэг ижил логиктой:
Эхний үлдэгдэл + Орц (дебет) − Гарц (кредит) = Эцсийн үлдэгдэл
Хүснэгт 4.1. Бараа материалын дансны орц ба гарц
| Данс | Орц (дебет) | Гарц (кредит) |
|---|---|---|
| Түүхий эд материал | Худалдан авалт | Шууд материал → ДҮ; шууд бус материал → ҮНЗ |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | Шууд материал, шууд хөдөлмөр, хуваарилсан ҮНЗ | Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг → ББ |
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг | Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг → ББӨ |
Үйлдвэрлэлийн зардлыг дараах зургаан үе шатаар бүртгэнэ: (1) материалын худалдан авалт ба зарцуулалт; (2) хөдөлмөрийн зардал; (3) бодит ҮНЗ-ийг хяналтын дансанд хуримтлуулах; (4) ҮНЗ-ийг урьдчилан тогтоосон хувиар ДҮ-д хуваарилах; (5) дууссан бүтээгдэхүүнийг ББ-д шилжүүлэх; (6) борлуулсан хэсгийн өртгийг ББӨ-д шилжүүлэх.
Худалдан авалт►Түүхий эд материал►Шууд материал олгох
▼
Шууд хөдөлмөр, хуваарилсан ҮНЗ►Дуусаагүй үйлдвэрлэл►Бэлэн бүтээгдэхүүн
▼
Борлуулалт►Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг►Орлогын тайлан
Зураг 4.1. Үйлдвэрлэлийн зардлын урсгал
Бүтээгдэхүүний зардал данснаас дансанд шилжих хугацаандаа санхүүгийн байдлын тайлангийн хөрөнгө байна; зөвхөн борлогдох үед ББӨ болж, орлогын тайланд зардал болно. Харин борлуулалт, ерөнхий удирдлагын зардал энэ урсгалд ордоггүй — гарсан үедээ хугацааны зардал болно.
Урсгалын бичилт бүр анхан шатны баримтаар баталгаажна (Хүснэгт 4.2).
Хүснэгт 4.2. Зардлын анхан шатны баримт
| Зардал | Анхан шатны баримт | ERP модуль |
|---|---|---|
| Материал | Нийлүүлэгчийн нэхэмжлэх, орлогын падаан, материалын шаардах хуудас | Худалдан авалт, агуулах |
| Хөдөлмөр | Цаг бүртгэл, ажлын наряд, цалингийн тооцооны хүснэгт | Хүний нөөц, цалин |
| ҮНЗ | Нэхэмжлэх, цахилгаан, дулааны тооцоо, элэгдэл ба хуваарилалтын тооцоо | Үндсэн хөрөнгө, өглөг |
| ББ, ББӨ | Хүлээлгэн өгөх акт, зарлагын падаан | Үйлдвэрлэл, борлуулалт |
Гар ажиллагаатай болон автоматжсан системд баримтын мэдээллийг эхлээд журналын ваучерт нэгтгэнэ. Ваучерт дугаар, огноо, дансны код, дебет ба кредит дүн, баталсан хүний гарын үсэг (цахим баталгаа) тусгагдаж, ерөнхий дэвтрийн бичилтийн үндэс болно. ERP-д материалын шаардах хуудас, цагийн бүртгэл оруулах үед ваучер автоматаар үүсдэг тул нягтлан бодогчийн гол үүрэг нь тохиргоо (дансны зураглал, ҮНЗ-ийн хувь) зөв эсэхийг хянах болжээ.
Цалингийн тооцоо: ажилтны НДШ 160,000 × 11.5 % = 18,400; ХХОАТ (160,000 − 18,400) × 10 % = 14,160; гарт олгох цалин 127,440. Ажил олгогчийн НДШ: үйлдвэрийн ажилчдынх (128,000 × 12.5 %) 16,000 нь ҮНЗ, бусад ажилтных 4,000 нь хугацааны зардал.
ҮНЗ-ийг бодит дүнгээр нь бус, жилийн эхэнд тогтоосон хувиар хуваарилна:
Урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувь = Төсөвт ҮНЗ ÷ Төсөвт үйл ажиллагааны хэмжээ
Хуваарилсан ҮНЗ = Урьдчилан тогтоосон хувь × Бодит үйл ажиллагааны хэмжээ
Бодит ҮНЗ = 9,600 + 28,000 + 16,000 + 44,800 = 98,400; хуваарилсан ҮНЗ = 24 × 4,000 = 96,000; дутуу хуваарилсан ҮНЗ = 2,400.
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг = 38,500 + 152,400 + 100,000 + 96,000 − 41,300 = 345,600. ББӨ = 62,000 + 345,600 − 70,800 = 336,800.
Хүснэгт 4.3. Журналын бичилт: материал ба хөдөлмөр (мянган ₮)
| № | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 1 | Түүхий эд материал | 186,000 | |
| Дансны өглөг | 186,000 | ||
| 2 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 152,400 | |
| ҮНЗ-ийн хяналт | 9,600 | ||
| Түүхий эд материал | 162,000 | ||
| 3 | Хэвийн бус гарз (хугацааны зардал) | 3,500 | |
| Түүхий эд материал | 3,500 | ||
| 4а | Цалин хөлс | 160,000 | |
| Цалингийн өглөг | 127,440 | ||
| НДШ-ийн өглөг | 18,400 | ||
| ХХОАТ-ын өглөг | 14,160 | ||
| 4б | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 100,000 | |
| ҮНЗ-ийн хяналт | 28,000 | ||
| Борлуулалт, удирдлагын зардал | 32,000 | ||
| Цалин хөлс | 160,000 | ||
| 4в | ҮНЗ-ийн хяналт | 16,000 | |
| Борлуулалт, удирдлагын зардал | 4,000 | ||
| НДШ-ийн өглөг | 20,000 |
Хүснэгт 4.4. Журналын бичилт: ҮНЗ, шилжүүлэг, борлуулалт (мянган ₮)
| № | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 5 | ҮНЗ-ийн хяналт | 44,800 | |
| Хуримтлагдсан элэгдэл | 22,000 | ||
| Дансны өглөг | 19,200 | ||
| Урьдчилж төлсөн зардал | 3,600 | ||
| 6 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 96,000 | |
| ҮНЗ-ийн хяналт | 96,000 | ||
| 7 | Бэлэн бүтээгдэхүүн | 345,600 | |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 345,600 | ||
| 8а | Дансны авлага | 520,000 | |
| Борлуулалтын орлого | 520,000 | ||
| 8б | Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 336,800 | |
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | 336,800 | ||
| 9 | Борлуулалт, удирдлагын зардал | 41,000 | |
| Мөнгө | 41,000 | ||
| 10 | Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 2,400 | |
| ҮНЗ-ийн хяналт | 2,400 | ||
| 11 | Цалингийн өглөг | 127,440 | |
| НДШ-ийн өглөг | 38,400 | ||
| ХХОАТ-ын өглөг | 14,160 | ||
| Мөнгө | 180,000 |
Бичилтүүдийн гол санаа:
| Түүхий эд материал | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 54,200 | (2) | 162,000 |
| (1) | 186,000 | (3) | 3,500 |
| Гүйлгээ | 186,000 | Гүйлгээ | 165,500 |
| Эц.үл. | 74,700 | ||
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 38,500 | (7) | 345,600 |
| (2) | 152,400 | ||
| (4б) | 100,000 | ||
| (6) | 96,000 | ||
| Гүйлгээ | 348,400 | Гүйлгээ | 345,600 |
| Эц.үл. | 41,300 | ||
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 62,000 | (8б) | 336,800 |
| (7) | 345,600 | ||
| Гүйлгээ | 345,600 | Гүйлгээ | 336,800 |
| Эц.үл. | 70,800 | ||
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | |||
|---|---|---|---|
| (8б) | 336,800 | ||
| (10) | 2,400 | ||
| Гүйлгээ | 339,200 | Гүйлгээ | 0 |
| Эц.үл. | 339,200 | ||
| ҮНЗ-ийн хяналт | |||
|---|---|---|---|
| (2) | 9,600 | (6) | 96,000 |
| (4б) | 28,000 | (10) | 2,400 |
| (4в) | 16,000 | ||
| (5) | 44,800 | ||
| Гүйлгээ | 98,400 | Гүйлгээ | 98,400 |
| Эц.үл. | 0 | ||
| Цалин хөлс | |||
|---|---|---|---|
| (4а) | 160,000 | (4б) | 160,000 |
| Гүйлгээ | 160,000 | Гүйлгээ | 160,000 |
| Эц.үл. | 0 | ||
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан нь ДҮ-ийн дансны тайлант үеийн хөдөлгөөнийг дэлгэрэнгүй харуулна: (1) ашигласан шууд материал, (2) шууд хөдөлмөр, (3) ҮНЗ-ийн нийлбэр нь тайлант үеийн үйлдвэрлэлийн зардал; (4) түүн дээр ДҮ-ийн эхний үлдэгдлийг нэмж, эцсийн үлдэгдлийг хасаад үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг гарна. Материалын нэг хяналтын данстай компани ашигласан шууд материалыг тооцохдоо шууд бус материал ба гарзыг хасна.
Хүснэгт 4.5. Шинэ Үе Электроник ХХК: Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан, 2025 оны 3-р сар (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | Задаргаа | Дүн |
|---|---|---|
| (1) Шууд материал | ||
| Түүхий эд материал, 3-р сарын 1 | 54,200 | |
| Нэмэх нь: худалдан авалт | 186,000 | |
| Ашиглахад бэлэн материал | 240,200 | |
| Хасах нь: түүхий эд материал, 3-р сарын 31 | (74,700) | |
| Хасах нь: шууд бус материал | (9,600) | |
| Хасах нь: хэвийн бус гарз | (3,500) | |
| Ашигласан шууд материал | 152,400 | |
| (2) Шууд хөдөлмөр | 100,000 | |
| (3) ҮНЗ | ||
| Шууд бус материал | 9,600 | |
| Шууд бус хөдөлмөр | 28,000 | |
| Ажил олгогчийн НДШ | 16,000 | |
| Элэгдэл | 22,000 | |
| Цахилгаан, дулаан | 13,400 | |
| Даатгал | 3,600 | |
| Засвар | 5,800 | |
| Бодит ҮНЗ | 98,400 | |
| Хасах нь: дутуу хуваарилсан ҮНЗ | (2,400) | |
| Хуваарилсан ҮНЗ | 96,000 | |
| Тайлант үеийн үйлдвэрлэлийн зардал | 348,400 | |
| (4) Нэмэх нь: ДҮ, 3-р сарын 1 | 38,500 | |
| Нийт ДҮ-ийн өртөг | 386,900 | |
| Хасах нь: ДҮ, 3-р сарын 31 | (41,300) | |
| Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг | 345,600 |
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийг ББ-ий үлдэгдэлтэй холбож, орлогын тайлангийн ББӨ-ийг тооцно. Хоёр тайланг нэгтгэсэн «Үйлдвэрлэсэн ба борлуулсан бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан»-г олон компани илүүд үздэг, учир нь орлогын тайлангийн ББӨ хүртэлх бүх тооцоог нэг дор харуулдаг.
Хүснэгт 4.6. Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг, 2025 оны 3-р сар (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | Дүн |
|---|---|
| Бэлэн бүтээгдэхүүн, 3-р сарын 1 | 62,000 |
| Нэмэх нь: үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг | 345,600 |
| Борлуулахад бэлэн бүтээгдэхүүн | 407,600 |
| Хасах нь: бэлэн бүтээгдэхүүн, 3-р сарын 31 | (70,800) |
| Залруулаагүй ББӨ | 336,800 |
| Нэмэх нь: дутуу хуваарилсан ҮНЗ | 2,400 |
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 339,200 |
Тайлангийн хэлбэр хоёр зүйлээс хамаарна. Нэгдүгээрт, шууд ба шууд бус материалыг тусдаа дансанд хөтөлдөг бол шууд материалын хэсэгт шууд бус материалыг хасах шаардлагагүй. Хоёрдугаарт, ҮНЗ-ийг бодит дүнгээр нь өртөгт шингээдэг (бодит өртгийн систем) бол тайланд бодит ҮНЗ-ийг шууд оруулж, дутуу/илүү хуваарилалтын мөр гарахгүй; урьдчилан тогтоосон хувиар хуваарилдаг бол бодит ҮНЗ-ийг хуваарилсан дүнд тохируулж, ББӨ-ийг залруулна. Илүү хуваарилсан ҮНЗ ББӨ-ийг бууруулна.
Өртгийн тайлангийн бүх тоо бараа материалын дансдын хөдөлгөөнөөс гардаг. Үүнийг «бараа материалын хайрцаг» хэлбэрээр шалгана: эхний үлдэгдэл дээр орцыг нэмсэн дүн нь гарц дээр эцсийн үлдэгдлийг нэмсэн дүнтэй тэнцэнэ.
Хүснэгт 4.7. Бараа материалын хайрцаг (мянган ₮)
| Данс | Эхний үлдэгдэл | Орц | Гарц | Эцсийн үлдэгдэл |
|---|---|---|---|---|
| Түүхий эд материал | 54,200 | 186,000 | 165,500 | 74,700 |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 38,500 | 348,400 | 345,600 | 41,300 |
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | 62,000 | 345,600 | 336,800 | 70,800 |
Нэг дансны гарц дараагийн дансны орц болж буйг (345,600) анхаар: тайлангууд хоорондоо гинжин холбоотой.
Үйлдвэрлэгчийн орлогын тайлан худалдааны байгууллагынхаас ББӨ-ийн тооцоогоор л ялгаатай: ББӨ-ийг өртгийн тайлангаас авна (Хүснэгт 4.8, 4.9).
Хүснэгт 4.8. Шинэ Үе Электроник ХХК: Орлогын тайлан, 2025 оны 3-р сар (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | Дүн |
|---|---|
| Борлуулалтын орлого | 520,000 |
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (Хүснэгт 4.6) | (339,200) |
| Нийт ашиг | 180,800 |
| Борлуулалт, удирдлагын зардал (32,000 + 4,000 + 41,000) | (77,000) |
| Хэвийн бус гарз | (3,500) |
| Үндсэн үйл ажиллагааны ашиг | 100,300 |
Санхүүгийн байдлын тайлангийн эргэлтийн хөрөнгөд бараа материалыг төрлөөр нь задалж толилуулна: түүхий эд материал 74,700; дуусаагүй үйлдвэрлэл 41,300; бэлэн бүтээгдэхүүн 70,800; нийт 186,800 мянган ₮.
Хүснэгт 4.9. Худалдааны ба үйлдвэрлэлийн байгууллагын тайлангийн ялгаа
| Үзүүлэлт | Худалдааны | Үйлдвэрлэлийн |
|---|---|---|
| Бараа материал | Худалдааны бараа | Материал, ДҮ, ББ |
| ББӨ-ийн тооцоо | Эх.үл. + худалдан авалт − эц.үл. | ББ эх.үл. + үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг − ББ эц.үл. |
| Нэмэлт тайлан | Шаардлагагүй | Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртгийн тайлан |
Тасралтгүй бүртгэлийн системд гүйлгээ бүрээр бараа материалын дансны үлдэгдэл шинэчлэгдэнэ: материал олгох, бүтээгдэхүүн дуусах, борлуулах тухай бүрд бичилт хийгдэх тул ББӨ болон бараа материалын үлдэгдлийг хүссэн үедээ мэдэж, тооллогын дүнтэй харьцуулан хорогдол илрүүлнэ. Жишээ 4.1 энэ системээр хийгдсэн. ERP хэрэглэдэг үйлдвэрүүдэд энэ нь стандарт болжээ.
Үечилсэн бүртгэлийн системд худалдан авалт ба зардлыг тусад нь хуримтлуулж, үеийн эцэст материал, ДҮ, ББ-ийг тоолоод ашигласан материал, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг, ББӨ-ийг 4.3-т үзсэн томьёогоор «үлдэгдэл аргаар» гаргана. Хялбар ч хорогдол, хулгай ББӨ-д нуугдах, сар бүрийн өртгийн мэдээлэл хоцрох сул талтай.
Практикт хялбаршуулсан урсгал ч хэрэглэгддэг. ДҮ ба ББ-ийн үлдэгдэл бага бол үйлдвэрлэлийн зардлыг шууд ББӨ-д бичиж, тайлангийн үед үлдэгдлээр тохируулах бичилт хийнэ. Зарим компани материал, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийг ганц «бараа материалын хяналт» дансанд бүртгэдэг. Нөөцгүй (JIT) үйлдвэрлэлд гарцаар нь эргэн тооцох (backflush) арга ийм санаан дээр суурилдаг.
НББОУС 2 «Бараа материал» стандартаар бараа материалын өртөгт худалдан авалтын, боловсруулалтын болон бараа материалыг одоогийн байршил, төлөвт нь хүргэхэд гарсан бусад зардал орно. Боловсруулалтын зардалд шууд хөдөлмөр, хувьсах ба тогтмол ҮНЗ хамаарах тул гадаад тайлагналд бүрэн шингээлтийн арга заавал хэрэглэгдэнэ; хувьсах зардлын аргыг (11-р бүлэг) зөвхөн дотоод удирдлагад ашиглана.
Стандартын гол шаардлагууд:
а) ҮНЗ-ийн хяналтб) Дуусаагүй үйлдвэрлэлв) Бэлэн бүтээгдэхүүнг) Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг
а) 85б) 75в) 80г) 100
а) 480б) 520в) 500г) 440
а) Дт ББӨ, Кт ББб) Дт ДҮ, Кт ББв) Дт ББ, Кт ДҮг) Дт ББ, Кт Материал
а) ББӨ нэмэгдэнэб) ББӨ буурнав) ДҮ нэмэгдэнэг) орлого нэмэгдэнэ
а) шууд хөдөлмөрб) хэвийн хүчин чадлаар хуваарилсан тогтмол ҮНЗв) хэвийн бус гарзг) шууд материал
Ихэнх үйлдвэрт материал өртгийн хамгийн том бүрэлдэхүүн бөгөөд эргэлтийн хөрөнгийн томоохон хэсгийг «хөлдөөдөг»: илүүдэл нөөц мөнгөний урсгалыг, дутагдал үйлдвэрлэлийн тасалдлыг үүсгэнэ. Иймд материалын бүртгэл (1) бүтээгдэхүүн, захиалга, хэлтэс бүрийн материалын өртгийг үнэн зөв тодорхойлох, (2) хөдөлгөөнийг хянаж хорогдол, хулгай, илүүдэл нөөцөөс сэргийлэх зорилготой. Энэ бүлэг 2, 4-р бүлгийг дэлгэрүүлж, 8, 9, 12, 14, 20-р бүлгийн суурийг тавина.
Шууд материал бүтээгдэхүүний биет бүрэлдэхүүн болж, түүнд үндэслэлтэйгээр хамааруулагдана (бетон хавтангийн цемент, талхны гурил). Шууд бус материал буюу туслах материал, хангамж (хэвний тос, цэвэрлэгээний бодис) ҮНЗ-д орно. Мөчлөг техникийн нөхцөл (материалын жагсаалт, зарцуулалтын норм — 12-р бүлэг), төсвөөс (14-р бүлэг) эхэлж, Зураг 5.1-ийн баримтуудаар үргэлжилнэ.
Материалын төсөв►Худалдан авалтын шаардах хуудас►Худалдан авалтын захиалга►Хүлээн авалтын тайлан
▼
Нэхэмжлэлийн тулгалт►Төлбөрийн ваучер►Агуулахын карт►Материалын шаардах хуудас►ДҮ / ҮНЗ
Зураг 5.1. Материалын мөчлөг ба баримтын урсгал
Баримтууд өртөг тооцох, бүртгэл хөтлөх анхан шатны мэдээлэл болж, хариуцлагыг тодорхой болгоно. Хяналтын гол зарчим — үүргийн хуваарилалт: хэрэгцээг батлах, худалдан авах, хүлээн авах, хадгалах, бүртгэж төлөх үүргийг өөр хүмүүс гүйцэтгэнэ. Худалдан авалтыг хангамжийн алба, жижиг байгууллагад нэгжийн удирдлага, төсөвт байгууллагад санхүү, аж ахуйн алба (төрийн худалдан авалтын хууль тогтоомжийн дагуу) хийнэ.
Хүснэгт 5.1. Материалын мөчлөгийн үндсэн баримтууд
| Баримт | Бэлтгэгч | Зорилго | Хувь, хүлээн авагч |
|---|---|---|---|
| Худалдан авалтын шаардах хуудас | Нярав, материалын нягтлан, цехийн дарга, инженер | Хэрэгцээг мэдэгдэх | 2: хангамж, өөрт |
| Худалдан авалтын захиалга | Хангамжийн алба | Тоо, үнэ, нөхцлийг нийлүүлэгчид зөвшөөрөх | 4+: нийлүүлэгч, хүлээн авах хэсэг, өглөгийн нягтлан, хангамж |
| Хүлээн авалтын тайлан | Хүлээн авах хэсэг | Тоо, чанарыг баталгаажуулах | 4: хүлээн авах хэсэг, цех, бүртгэл, нярав |
| Материалын шаардах хуудас | Цехийн мастер | Олгох зөвшөөрөл, өртгийг объектод бичих | Нярав, бүртгэл, цех |
Хангамжийн алба шаардах хуудас хүлээн авч, нийлүүлэгчдийн үнэ, тээвэр, хуваарийн мэдээлэл хөтөлж, захиалга илгээнэ. Захиалсан алба нэхэмжлэлийг өөрөө батлах нь хяналтыг сулруулах тул бүртгэлийн хэлтэс батална. Худалдан авалтын шаардах хуудсыг үлдэгдэл дахин захиалах түвшинд хүрэхэд нярав, нөөцийн хяналт хариуцсан материалын нягтлан, ердийн бус хэрэгцээг урьдчилан харсан үйлдвэрлэлийн менежер, өвөрмөц материал шаардсан инженер бичнэ. Худалдан авалтын захиалга нь тодорхой тооны барааг заасан хугацаанд, заасан газарт нийлүүлэх зөвшөөрөл бөгөөд утсаар тохирсныг ч бичгээр баталгаажуулна; нийлүүлэгч гарын үсэг зурж буцаахад гэрээний үүрэг үүснэ. Үндсэн талбарыг Хүснэгт 5.2-т үзүүлэв; шаардлагатай бол техникийн тодорхойлолт, каталогийн дугаар, үнийн санал нэмнэ.
Хүлээн авах хэсэг ачааг задлан тоолж, падаан ба захиалгатай тулгаж, шаардлагатай бол чанарын шалгалт хийлгэнэ; зөрүү, замын хорогдлыг хангамж ба тээвэрлэгчид мэдэгдэж, тайлан бичиж, барааг агуулах эсвэл цехэд хүргэнэ. Тайлангийн дөрвөн хувь хүлээн авах хэсэгт (баталгаа), цехэд (мэдэгдэл), чанарын хяналтаар дамжин бүртгэлд (өглөг, тулгалт) ба бараатай хамт няравт очно.
Хүснэгт 5.2. «Хүрэл Тоос Бетон ХХК»-ийн цементийн худалдан авалтын баримтууд
| Талбар | Шаардах хуудас ХШ-25/087 | Захиалга ХАЗ-25/0412 | Хүлээн авалтын тайлан ОО-0412 |
|---|---|---|---|
| Огноо | 2025.03.01 | 2025.03.02 | 2025.03.04 |
| Бэлтгэсэн, баталсан | Ганзориг (нярав); цехийн дарга | Хангамжийн менежер; нийлүүлэгч | Ганзориг; лабораторийн инженер |
| Материал, тоо | Цемент М400 (1101-04), 200 тн | Цемент М400, 200 тн | 200 тн (жинлүүрээр 200.4 тн) |
| Үнэ, дүн | Тооцоот 247,000₮/тн | 247,000₮/тн; 49,400,000₮ + НӨАТ | — |
| Нөхцөл | 03.04-нд хэрэгтэй; санал болгох нийлүүлэгч «Хад Цемент Түгээлт ХХК» | Төв агуулахад хүргэх, тээвэр үнэд багтсан, 30 хоногт төлөх | 4 вагон, падаан № 7731; сорьц хэвийн |
Материалын нягтлан бодогч Цэцэгээ нэхэмжлэлийг захиалга ба хүлээн авалтын тайлантай тулгаж, нэр төрөл, тоо, үнэ, хөнгөлөлт, зээл ба тээврийн нөхцлийг шалгана. ERP-д тулгалт автомат бөгөөд зөрүү зөвшөөрөгдөх хязгаараас (жишээ нь ±1 %) хэтэрвэл төлбөр «түгжигдэнэ».
Хүснэгт 5.3. Тулгалтаар илрэх зөрүү ба шийдвэр
| Нөхцөл | Шийдвэр |
|---|---|
| Хүлээн аваагүй, нэхэмжлээгүй | Залруулгагүй; хүлээн авсныг захиалгад тэмдэглэж, үлдсэнийг хянах |
| Хүлээн аваагүйг нэхэмжилсэн | Төлбөрөөс хасаж, нийлүүлэгчид акт хүргүүлэх |
| Илүү ачуулж нэхэмжилсэн | Хэрэгтэй бол захиалгад нэмж төлөх; үгүй бол захиалгын дүнгээр төлж, илүүг хадгалах |
| Илүү ачуулж, нэхэмжлээгүй | Мэдэгдэж тусад нь хадгалах; буцаах эсвэл худалдан авах |
| Дутуу, чанаргүй, замд гэмтсэн | Тэнцсэнийг төлж, үлдсэнийг буцаах эсвэл хямдрал тохирох |
| Тээврийг нийлүүлэгч төлсөн | Тээврийн баримтын дүнг нэмж төлөх |
Батлагдсан нэхэмжлэлээр төлбөрийн ваучер (voucher) бичиж, худалдан авалтын журналд, дараа нь төлбөрийн хугацааны дарааллаар мөнгөн төлбөрийн журналд бүртгэнэ; эх хувь төлбөрийн хамт нийлүүлэгчид, хуулбарууд хавтаст очно. Худалдан авалтын дебетийг зориулалтаар нь бичнэ (Кт Дансны өглөг): агуулахын материал, хангамж — Түүхий эд материал (агуулахын картын «Орлого»); тодорхой захиалга, цехэд шууд авсан — ДҮ (захиалгын өртгийн хуудас, үйлдвэрлэлийн тайлан); засвар үйлчилгээ — ҮНЗ, борлуулалтын эсвэл удирдлагын зардал (зардлын шинжилгээний хуудас); тоног төхөөрөмж — Үндсэн хөрөнгө (хөрөнгийн карт).
НББОУС 2-оор худалдан авалтын өртөгт үнэ, импортын ба буцаан авах боломжгүй татвар, тээвэр, ачих буулгах, даатгал зэрэг олж авахад шууд хамаарах зардал орж, худалдааны хөнгөлөлт, буцаан олголт хасагдана. Буцаан авах НӨАТ өртөгт орохгүй («НӨАТ-ын авлага»). Төлбөрийн хөнгөлөлтийг ашиглах нь бараг тодорхой бол материалыг цэвэр дүнгээр бүртгэж, алдсан хөнгөлөлтийг санхүүгийн зардалд тооцно.
Анхны өртөг = Үнэ − Хөнгөлөлт + Тээвэр + Гаалийн татвар + Бусад шууд зардал
Бүх бэлтгэлийн зардлыг нэхэмжлэл бүрт шингээх нь үр өгөөжөөсөө үнэтэй тул практикт өртгийг нэхэмжлэлийн үнэ, шууд тээвэр, гаалийн татвараар тодорхойлж, жижиг зардлыг ҮНЗ-д тооцдог. Нэг нэхэмжлэлийн тээврийг материал бүрт үнээр (төгрөг бүрт ижил) эсвэл жингээр (кг бүрт ижил) хуваарилна; гаалийн татварыг зөвхөн импортын материалд шууд оруулна.
Жижиг ачаа олон ирдэг бол тээврийг «Тээврийн зардал (орох)» дансанд хуримтлуулж, зарлагын үед урьдчилан тогтоосон хувиар ДҮ, ҮНЗ-д шингээж, үеийн эцсийн үлдэгдлийг ББӨ-д хаана.
Худалдан авах, хүлээн авах, хадгалах албадын цалин, элэгдэл, хангамж, томилолт зэрэг шууд бус зардлыг материал бэлтгэх ажиллагааны зардал гэнэ. Шингээх гурван арга бий:
Логик нь ҮНЗ-ийн урьдчилан тогтоосон хувьтай (7-р бүлэг) ижил: бодит зардал хэлтсийн дансны дебетэд, хуваарилсан дүн кредитэд бичигдэж, зөрүү нь илүү эсвэл дутуу хуваарилалт болно.
Нярав Ганзориг материалыг хамгаалж, орлого, зарлагыг тоогоор хөтөлж, сарын эцэст бүртгэлтэй тулгана. Материалыг цехийн мастерын баталсан материалын шаардах хуудсаар (захиалга эсвэл цехийн дугаар, материалын код, тоо, өртөг) олгож, шууд материалыг Дт ДҮ (захиалгын өртгийн хуудас, цехийн тайлан), шууд бус материалыг Дт ҮНЗ, удирдлага, борлуулалтын хэрэглээг Дт тухайн зардал / Кт Түүхий эд материал гэж бичнэ. Шаардах хуудсуудыг материалын зарцуулалтын журналд нэгтгэж, баганын сарын дүнг хяналтын дансанд шилжүүлнэ.
Бусад зарлага: борлуулах барааг зарлагын падаанаар Дт ББӨ / Кт Бараа; хариуцагчийн буруугаас дутсаныг өртгөөр Дт ББӨ, нөхөн төлүүлэх үнээр Дт Авлага / Кт Борлуулалтын орлого; хэрэглээний шаардлага хангахаа больсон эсвэл үнэгүй шилжүүлсэн материалыг Дт Бусад зардал ба алдагдал; ажилчдад худалдсаныг борлуулалт мэт бүртгэнэ.
Үечилсэн системд зарлагыг үеийн эцэст тооллогоор тодорхойлно:
Зарцуулсан материал = Эхний үлдэгдэл + Худалдан авалт − Эцсийн үлдэгдэл (тооллогоор)
Менежер хүссэн үедээ мэдээлэл авч чадахгүй, хорогдол, хулгай «зарцуулалт»-д нуугдах тул үнэ багатай олон төрлийн зүйл, худалдааны цэгт хэрэглэнэ. Байнгын системд гүйлгээ бүрийг агуулахын картад тухай бүрт нь бүртгэж, материал, ДҮ, ББ, ББӨ-ийн мэдээллийг хүссэн үед гаргана. Энэ системд ч тооллого хийж, зөрүүг картад тусгана: хэвийн хорогдол Дт ҮНЗ / Кт Түүхий эд материал; хэвийн бус алдагдал, хулгай Дт Бусад зардал ба алдагдал (эсвэл хариуцагчаас авах авлага).
Нийлүүлэгчид буцаахад худалдан авсан үнээр Дт Дансны өглөг / Кт Түүхий эд материал (эсвэл «Худалдан авалтын буцаалт ба хямдрал» дансаар дамжуулж үеийн эцэст хаана) гэж бичиж, ногдсон тээвэр, бэлтгэлийн зардлыг үлдсэн материалд шингээнэ. Үнийн хямдралыг Дт Дансны өглөг / Кт Худалдан авалтын буцаалт ба хямдрал гэж бичиж, үеийн эцэст материал зарцуулагдсан эсэхээс хамааруулан ББӨ, ДҮ эсвэл Хангамжийн материалыг бууруулна.
Агуулахад буцаах шалтгаан: (1) зарцуулагдаагүй илүүдэл; (2) олгосны дараа илэрсэн гэмтэл — нийлүүлэгчээс шалтгаалсан бол цааш буцаана; (3) угсралтын эд анги агуулахаар дамжин дараагийн дамжлагад очих. Буцаалтыг материалын буцаалтын хуудсаар, анх олгосон өртгөөр Дт Түүхий эд материал / Кт ДҮ (эсвэл ҮНЗ) гэж бүртгэнэ.
Нэг материалыг өөр үнээр авдаг тул өртгийн урсгалын таамаглал сонгоно:
Хүснэгт 5.8. Үнэлгээний аргуудын үр дүн (үнэ өсөх үед)
| Арга | Цэвэр зарлага | Эцсийн үлдэгдэл | Ашиг (FIFO-той харьцуулахад) |
|---|---|---|---|
| FIFO | 121,940,000 | 18,060,000 | — |
| Хөдөлгөөнт дундаж | 122,066,000 | 17,934,000 | (126,000) |
| Жигнэсэн дундаж | 122,500,000 | 17,500,000 | (560,000) |
| LIFO (харьцуулалт) | 123,200,000 | 16,800,000 | (1,260,000) |
Бүх аргад нийлбэр 140,000,000₮. Үнэ өсөхөд FIFO зарлагыг хуучин үнээр үнэлж, ашгийг хамгийн их харуулна; LIFO балансад хуучирсан үнэ үлдээдэг нь НББОУС 2-оор хориглогдсон шалтгаан; дундаж аргууд хэлбэлзлийг тэгшитгэнэ. Ижил шинжтэй бараа материалд нэг аргыг тогтвортой хэрэглэнэ.
Материалын төлөвлөлт хэдийг, хэзээ захиалахыг шийднэ. Захиалгын зардал (захиалга бэлтгэх, тээвэрлэх, хүлээн авах, шалгах, төлбөр хийх) захиалга бүрт гарна. Хадгалалтын зардал (талбай, нярав, харуул, даатгал, хуучрах эрсдэл, хөлдсөн мөнгөний боломжийн зардал) дундаж нөөцтэй пропорциональ. Захиалгын оновчтой хэмжээ (EOQ) энэ хоёрын нийлбэрийг хамгийн бага байлгана. Ж — жилийн хэрэгцээ, З — нэг захиалгын зардал, Х — нэгжийг жил хадгалах зардал, Q — захиалгын хэмжээ:
Нийт зардал = (Ж / Q) × З + (Q / 2) × Х
EOQ = √(2 × Ж × З / Х); EOQ (₮-өөр) = √(2 × Ж × Үнэ × З / Хадгалалтын хувь)
Загвар нь жигд хэрэгцээ, тогтмол үнэ ба захиалгын зардал, нэг дор нийлүүлэлт, дутагдалгүй байхыг таамагладаг.
Хөнгөлөлтийн босго бүрээр худалдан авалт, захиалга, хадгалалтын нийт зардлыг харьцуулна; хадгалалтыг хөнгөлөлттэй үнээс тооцно.
Нийлүүлэлтийн хугацаа нь захиалснаас агуулахад орох хүртэлх хугацаа. Хэрэглээ, хугацаа тогтмол бол дахин захиалах цэг = өдрийн хэрэглээ × нийлүүлэлтийн хугацаа. Хэлбэлзэлтэй үед дутагдлаас сэргийлж нөөцийн аюулгүйн түвшин барина:
Дахин захиалах түвшин = Хамгийн их хэрэглээ × Хамгийн урт хугацаа
Аюулгүйн түвшин = Дахин захиалах түвшин − Дундаж хэрэглээ × Дундаж хугацаа
Дээд түвшин = Дахин захиалах түвшин + EOQ − Хамгийн бага хэрэглээ × Хамгийн богино хугацаа
Монголд боомтын саатал, өвлийн зам, улирлын эрэлт нийлүүлэлтийн хугацааг хэлбэлзүүлдэг тул аюулгүйн нөөцийг улирал бүр шинэчилнэ.
ABC ангилал нэр төрлийг жилийн хэрэглээний дүнгээр эрэмбэлж, цөөн боловч дүн ихтэй A ангид хамгийн нягт хяналт тавина.
Хүснэгт 5.11. «Хүрэл Тоос Бетон ХХК»-ийн ABC ангилал (мянган ₮)
| Анги | Нэр төрөл | Хувь | Хэрэглээ | Хувь | Хяналт |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 14 | 7 % | 3,276,000 | 72 % | EOQ, өдөр тутмын хяналт, сарын тооллого |
| B | 36 | 18 % | 910,000 | 20 % | Сарын хяналт, дахин захиалах түвшин |
| C | 150 | 75 % | 364,000 | 8 % | Хоёр савны систем, жилийн тооллого |
| Дүн | 200 | 100 % | 4,550,000 | 100 % |
JIT (яг цагт нь) систем материалыг хэрэгтэй үед нь, хэрэгтэй хэмжээгээр хүргүүлж, нөөцийг тэг рүү ойртуулна. Цөөн найдвартай нийлүүлэгч, ойр ойрын нийлүүлэлт, чанарын баталгаа шаардана. Хадгалалтын зардал, хуучралт буурч, бүртгэл хялбарчлагдана (өртгийг гарц дээр буцааж тооцох (backflush costing)). Тасалдалд эмзэг тул импортын хамааралтай манай нөхцөлд JIT-ийг дотоодын нийлүүлэгчтэй материалд хэрэглэж, импортын материалд аюулгүйн нөөц барина. ERP, материалын хэрэгцээний төлөвлөлт (MRP) эдгээрийг автоматжуулна.
Материалын хяналтын бусад арга: цоожтой агуулах, хандалтын эрх, шугаман код; баталсан шаардах хуудасгүй олгохгүй байх; эргэлтийн тооллого; зарцуулалтыг стандарттай харьцуулах (12-р бүлэг); эргэц (зарцуулалт / дундаж үлдэгдэл), нөөцийн хоног, хаягдлын хувийг хянах.
Хаягдал — үйлдвэрлэлд гарах, бага үнэтэй үлдэгдэл материал (арматурын тайрдас, гурилын шороо). Гологдол — стандарт хангаагүй тул хаях эсвэл хаягдлын үнээр борлуулах бүтээгдэхүүн. Согогтой бүтээгдэхүүн — засварласны дараа сайн эсвэл хоёрдугаар зэрэглэлээр борлуулах бүтээгдэхүүн. Үр ашигтай ажиллагаанд зайлшгүй гарах хэвийн хэсэг бүтээгдэхүүний өртөгт орж, зайлсхийх боломжтой хэвийн бус хэсэг НББОУС 2-оор хугацааны алдагдал болно. Захиалгат аргад (8-р бүлэг) хэвийн хэсгийг бүх эсвэл тухайн захиалгад хамаарахаар ялгана (Хүснэгт 5.12); үе шатны аргыг 9-р бүлэгт үзнэ.
Хүснэгт 5.12. Захиалгат үйлдвэрлэлд бүртгэх нь
| Төрөл | Хэвийн, бүх захиалгад | Хэвийн, тухайн захиалгад | Хэвийн бус ба бусад |
|---|---|---|---|
| Гологдол | Дт Материал (хаягдлын үнэ), Дт ҮНЗ / Кт ДҮ | Дт Материал / Кт ДҮ | Дт Материал, Дт Хэвийн бус алдагдал / Кт ДҮ |
| Засвар | Дт ҮНЗ / Кт Материал, Цалингийн өглөг, Хуваарилсан ҮНЗ | Дт ДҮ – захиалга / Кт мөн | Дт Хэвийн бус алдагдал / Кт мөн |
| Хаягдал | Дт Мөнгө / Кт ҮНЗ | Дт Мөнгө / Кт ДҮ – захиалга | Бага бол Кт Бусад орлого; их бол цэвэр боломжит үнэ цэнээр Дт Материал |
а) 600б) 849в) 1,200г) 1,697
а) Шаардах хуудас, агуулахын карт, ваучерб) Захиалга, хүлээн авалтын тайлан, нэхэмжлэлв) Материалын шаардах хуудас, нэхэмжлэл, төлбөрийн даалгаварг) Захиалга, гэрээ, банкны хуулга
а) FIFOб) Хөдөлгөөнт дундажв) Жигнэсэн дундажг) LIFO
а) Гаалийн татварб) Ачих, буулгах зардалв) Тээврийн зардалг) Буцаан авах НӨАТ
а) Захиалгын ДҮ-д үлдээнэб) ҮНЗ-д шингээнэв) Хугацааны алдагдалд тооцног) Бэлэн бүтээгдэхүүнд нэмнэ
а) 240 ба 0б) 440 ба 200в) 330 ба 90г) 480 ба 240
Хөдөлмөр нь материалын (5-р бүлэг) дараа үйлдвэрлэлийн зардлын хоёр дахь том бүрэлдэхүүн, үйлчилгээний байгууллагад ихэнхдээ хамгийн том зардал юм. Ашиглаагүй ажлын цагийг материал шиг нөөцөлж болдоггүй ч түүнд цалин олгогддог. Иймд хөдөлмөрийн бүртгэл цалинг хууль, гэрээний дагуу зөв бодох, цагийг захиалга, хэлтэст зөв хуваарилж бүтээмжид хяналт тавих гэсэн хоёр зорилготой. Энэ бүлэг 8–9-р бүлгийн өртгийн аргууд, 12-р бүлгийн хөдөлмөрийн хэлбэлзлийн шинжилгээний суурь болно. Жишээг хувцас оёдог «Цагаан Уул Оёдол ХХК»-ийн 2025 оны мэдээллээр авч үзнэ.
Хөдөлмөрийн зардал гэж ажилтнуудын бие махбодын болон оюуны хүчин чармайлтын төлөө байгууллагын хүлээх бүх зардлыг хэлнэ. Үүнд:
Ажлын байраар нь үйлдвэрлэлийн ба борлуулалт, удирдлагын, үйлдвэрлэлийнхийг цааш нь шууд ба шууд бус гэж ангилна (2-р бүлэг). Шууд хөдөлмөр нь бүтээгдэхүүнийг бодитоор хувиргасан, тодорхой захиалгад үр ашигтайгаар мөрдөн тогтоож болох хөдөлмөр; шууд бус хөдөлмөр нь үйлдвэрлэлд зайлшгүй боловч бүтээгдэхүүнд шууд оноох боломжгүй тул ҮНЗ-д (7-р бүлэг) хамаарна.
Хүснэгт 6.1. Цагаан Уул Оёдол ХХК-ийн хөдөлмөрийн зардлын ангилал
| Ажилтан, зардал | Ангилал | Бүртгэх данс |
|---|---|---|
| Оёдолчны захиалга дээр ажилласан цаг | Шууд хөдөлмөр | ДҮ |
| Цехийн мастер, техникч, агуулахын ажилтан | Шууд бус хөдөлмөр | ҮНЗ |
| Хэвийн сул зогсолт, ерөнхий илүү цагийн нэмэгдэл | Шууд бус хөдөлмөр | ҮНЗ |
| Осол, гэнэтийн тасалдлын сул зогсолт | Хугацааны зардал | Бусад зардал |
| Борлуулалтын менежер, захирал, нягтлан бодогч | Хугацааны зардал | Борлуулалтын, удирдлагын зардал |
НББОУС 2-оор хэвийн бус сул зогсолт бараа материалд орохгүй, үүссэн үеийн зардал болно.
Хөдөлмөрийн бүтээмж нь нэгж хугацаанд гаргасан бүтээгдэхүүн (хүн-цагт 4 цамц), эсвэл нэгжид зарцуулсан цаг (цамцанд 15 минут)-аар хэмжигдэнэ. Түүнд ур чадвар, идэвхээс гадна технологи, ажлын зохион байгуулалт, материалын жигд нийлүүлэлт, урамшуулал нөлөөлнө. Бүтээмжийн төлөвлөгөөг төсөв, хөрөнгө оруулалт, хүний нөөцийн төлөвлөгөөтэй уялдуулж, хэмжих үзүүлэлт, тэргүүлэх асуудал ба хариуцагч, ажилтнуудын оролцоо, хэрэгжилтийг тайлагнах журмыг тодорхойлно; хэмжилтээр гүйцэтгэлийг нормтой харьцуулна (6.9, 12-р бүлэг). Удирдлага сургалт, ур чадварт тохирсон ажлын хуваарилалт, урамшуулал, мэдээллээр бүтээмжийг дэмжинэ; чадварлаг, шийдвэрээ доод түвшин хүртэл хэрэгжүүлдэг, шинэ санаачилгыг дэмждэг удирдлага ажилтнуудын идэвхийг байгууллагын зорилготой нийцүүлнэ.
Цалингийн үнэлгээг өсгөхөд нэгжийн өртөг заавал өсөхгүй: бүтээмж цалингаас хурдан өсвөл нэгжид ногдох хөдөлмөр, тогтмол ҮНЗ хоёулаа буурна. Иймд урамшууллыг бүтээмжийн өсөлтөөс үүсэх хэмнэлтээс хэтрүүлэхгүй тогтооно.
Цагаар олгох цалин (time rate) = Ажилласан цаг × Тариф. Гүйцэтгэлийг хэмжих боломжгүй, эсвэл чанар, аюулгүй байдал чухал ажилд (засварчин, лаборант, мастер) хэрэглэнэ; энгийн, орлого тогтвортой боловч бүтээмжийг шууд урамшуулдаггүй.
Хийснээр олгох цалин (piece rate) = Гүйцэтгэсэн тоо × Нэгжийн үнэлгээ; нэгжийн үнэлгээг стандарт хугацаа ба тарифаас гаргана. Ихэвчлэн баталгаат доод хөлс-тэй хувилбарыг хэрэглэнэ: нормоос доогуур гүйцэтгэлд цагийн баталгаат хөлс, давбал нэгжийн үнэлгээгээр олгоно.
Ялгавартай хийснээр олгох цалин (differential piece rate) нормоос доош бага, норм биелсэн үед өндөр үнэлгээ хэрэглэнэ: жишээ нь, 450₮ ба 540₮ бол цагт 14 ширхэг хийсэн ажилтан 6,300₮, 16 ширхэг хийсэн ажилтан 8,640₮ авна. Сэдэл хүчтэй ч чанар, аюулгүй байдлыг хохироож болзошгүй.
Урамшууллын төлөвлөгөө нь илүү ихийг, чанартай үйлдвэрлэх сэдэл бий болгож нэгжийн өртгийг бууруулна. Үүнд гүйцэтгэлийг нэмэх бодит нөхцөл (материал, тоног төхөөрөмж) бүрдсэн, нормоос давсан гүйцэтгэлд шударга нэмэгдэл олгодог, стандарт зөв, дүрэм ил тод байх шаардлагатай. Хамрах хүрээгээр хувь хүний, бригадын, байгууллагын гэж ангилна.
Хувь хүний төлөвлөгөөнүүд урамшууллыг хэмнэсэн цаг-аар илэрхийлдэг: ажлыг олгосон стандарт хугацаанаас (S) бага хугацаанд (T) гүйцэтгэвэл ажилласан цагийн хөлс дээр хэмнэлтийн хэсгийг нэмнэ (R — тариф).
100%-ийн урамшуулал (стандарт цагийн төлөвлөгөө): Цалин = S × R
Хэлсийн төлөвлөгөө (Halsey): Цалин = T × R + 50% × (S − T) × R
Роуэны төлөвлөгөө (Rowan): Цалин = T × R + (S − T) ÷ S × T × R
Үр ашгийн итгэлцүүрээр урамшуулах нь 100%-ийн төлөвлөгөөний хувилбар: итгэлцүүр = Үйлдвэрлэсэн тоо ÷ (Ажилласан цаг × Цагийн стандарт тоо). Итгэлцүүр 1-ээс их бол тарифыг түүгээр үржүүлж, бага бол суурь тарифаар олгоно. Цагийн стандартыг инженер тогтоож, гүйцэтгэлийг мастер (эсвэл ERP-ийн үйлдвэрлэлийн модуль) цалингийн нягтлан бодогчид ирүүлнэ.
Бригадын урамшуулал нь хувь хүний гүйцэтгэлийг хэмжих боломжгүй, хамтын ажиллагаатай ажилд (угсралтын шугам, үнэтэй машин дээрх баг) тохирно. Хойрго гишүүн бүх багийн орлогыг бууруулдаг тул хамт олны шаардлага өндөрсч, осол, гологдол, ажил таслалт буурна; харин шилдэг ажилтны хувь нэмэр нийтэд «уусдаг».
Байгууллагын урамшуулал буюу ашиг хуваах төлөвлөгөө (profit sharing) нь ашиг, эсвэл зардлын хэмнэлтийн тодорхой хувийг бүх ажилтанд хуваарилна. Гол цөм нь ажилтнуудын үр ашгийн санал бүхий «ажилтан төвтэй» удирдлага; сул тал нь хүчин чармайлт ба шагналын холбоо сул. Сонголт удирдлагын хэв маяг, хэмжилтийн боломжоос хамаарах ба практикт гурвыг хослуулдаг.
Дараалал: (1) ажилтны гэрээ, зэрэглэл, цалин, ажилласан жил, амралтын мэдээллийг хөтлөх; (2) хөдөлмөр, нийгмийн даатгал, хувь хүний орлогын албан татварын хууль тогтоомж, дотоод журмыг баримтлах; (3) норм, тарифыг ажилбараар тогтоох; (4) цалингийн хэлбэр, бүтээмжийн хэмжүүр сонгох; (5) нийт цалинг бодох; (6) суутгалыг хасч олгох; (7) зардлыг захиалга, цехээр шууд ба шууд бус хөдөлмөрт хуваарилах; (8) дансанд бүртгэх.
Цаг бүртгэлийн карт (clock card) ажилтны ирсэн, явсан цагийг (хурууны хээ, царай таних төхөөрөмжөөр) бүртгэж цалин бодоход, ажлын хуудас (job ticket) аль захиалга, ажилбарт хэдэн цаг ажилласныг бүртгэж зардал хуваарилахад үндэслэнэ. Хоёрын зөрүү нь сул зогсолт буюу шууд бус ажил тул заавал тулгана. Ажилласан ба ажиллаагүй (өвчин, чөлөө, томилолт, таслалт, сул зогсолт) цагийг албан баримттай тулгаж, сарын эцэст ажлын цагийн баланс, зардлын төв бүрээр цалингийн тооцооны хүснэгт гаргана.
Илүү цагийн хөлс нь ердийн тарифаар бодох үндсэн хэсэг ба хууль, гэрээгээр тогтоосон нэмэгдэл (overtime premium)-ээс бүрдэнэ. Үндсэн хэсэг захиалгад бичигдэнэ. Нэмэгдэл захиалагчийн шаардлагаар (яаралтай захиалга) гарсан бол тухайн захиалгад (Жишээ 6.6, Б), ерөнхий ачааллаас гарсан бол ҮНЗ-д бичигдэнэ — илүү цагт санамсаргүй таарсан захиалга илүү үнэтэй болох ёсгүй (А). Эвдрэл, буруу төлөвлөлтөөс үүссэн нэмэгдэл хугацааны зардал.
Орой, шөнийн ээлжийн нэмэгдлийг хууль, хамтын гэрээгээр тогтооно. Цагаан Уул Оёдол ХХК-д 08–16 цагт 7,000₮, 16–24 цагт 7,700₮ (+10%), 00–08 цагт 8,400₮ (+20%) гэж үзье. Шөнийн 8 цагийн 67,200₮-ийн 56,000₮ шууд хөдөлмөр, 11,200₮ ҮНЗ: олон ээлж нийт үйлдвэрлэлийн хэмжээнээс үүсдэг тул нэмэгдлийг бүх бүтээгдэхүүнд тараана. Бүсийн, хүнд нөхцөлийн нэмэгдэл, хоол, унааны хөнгөлөлт мөн ҮНЗ-д орно.
Сул зогсолт (idle time) нь цалин олгосон боловч бүтээлтэй ажил хийгээгүй цаг: материал, захиалга хүлээх, эвдрэл, цахилгааны тасалдал, тохируулга. Тохируулга, ээлж солих зэрэг тогтмол гардаг хэвийн сул зогсолт ҮНЗ-д орно; осол, гэнэтийн тасалдлаас үүссэн хэвийн бус сул зогсолт НББОУС 2-оор бараа материалд орохгүй, үеийн зардал болно. Жишээ нь, 3-р сард цахилгаан гэнэт тасарч 48 оёдолчин 5 цаг зогссон бол 48 × 5 × 7,000 = 1,680,000₮-ийг «Хэвийн бус сул зогсолтын зардал» дансанд бичнэ. Сул зогсолтыг шалтгаан, хариуцагчаар нь тайлагнана.
Цалинтай чөлөөнд ээлжийн амралт, өвчний чөлөөний байгууллагын төлөх хэсэг, хуулийн чөлөө, цэргийн сургалт хамаарна. Амралтын сард цалинг бүхэлд нь зардалд тусгавал тэр сарын өртөг огцом өснө. Иймд хүлээгдэж буй амралтын цалинг жилийн бүтээлтэй үеүдэд жигд хуримтлуулж, өр төлбөр хүлээн зөвшөөрнө (НББОУС 19).
Ажил олгогч цалингийн сангаас тэтгэвэр, тэтгэмж, эрүүл мэнд, ажилгүйдэл, үйлдвэрлэлийн ослын даатгалын шимтгэл төлнө. Хувь хэмжээг хуулиар тогтоож, үе үе өөрчилдөг тул энэ бүлэгт ажил олгогчийнхийг 12.5%, ажилтных 11.5% гэж үзнэ. Ажил олгогчийн шимтгэл нь суутгал биш, цалингаас гадна нэмэгдэх зардал. Үйлдвэрлэлийн ажилтнуудынхыг бүгдийг ҮНЗ-д бичих (түгээмэл), эсвэл шууд хөдөлмөрийнхийг бүрэн тарифаар захиалгад бичих (илүү нарийвчлалтай) аргын аль нэгийг тууштай мөрдөнө. Борлуулалт, удирдлагын ажилтнуудынх хугацааны зардал.
Цалинг (1) нийт цалингийн хуримтлал, (2) олголт, (3) өртгийн объектоор хуваарилалт, (4) ажил олгогчийн шимтгэл гэсэн дөрвөн алхмаар бүртгэнэ. Хуримтлалын үед жилийн эцсийн шагнал, амралтын цалингийн нөөцийг мөн өр төлбөрөөр бүртгэнэ. Олголтын үед томилолтын урьдчилгааны үлдэгдэл, дутагдал, бусад авлагыг суутгаж холбогдох авлагын дансыг кредитлэнэ. «Цалин хөлс» дамжуулах дансны дебет цалингийн тооцооны хүснэгтээс, кредит хөдөлмөрийн хуваарилалтын хураангуйгаас бүрдэх тул үлдэгдэлгүй хаагдвал бүх цалин хуваарилагдсан гэсэн үг.
Цаг бүртгэлийн карт►Цалингийн тооцоо►Цалин хөлс►Суутгал ба цалингийн өглөг
▼
Ажлын хуудас►Хуваарилалтын хураангуй►Цалин хөлс►ДҮ, ҮНЗ, хугацааны зардал
Зураг 6.1. Хөдөлмөрийн зардлын баримт ба дансны урсгал
Гүйцэтгэлийн стандарт цаг (бодит гарц × нэгжийн стандарт цаг)-ийг бодит ба төсөвлөсөн цагтай харьцуулна:
Үр ашгийн харьцаа = Гүйцэтгэлийн стандарт цаг ÷ Бодит ажилласан цаг × 100%
Хүчин чадлын ашиглалтын харьцаа = Бодит ажилласан цаг ÷ Төсөвлөсөн цаг × 100%
Үйл ажиллагааны харьцаа = Гүйцэтгэлийн стандарт цаг ÷ Төсөвлөсөн цаг × 100%
Компани 2-р улиралд 12,000 цаг төсөвлөж, 11,400 цаг ажиллаж, 11,970 стандарт цагийн бүтээгдэхүүн гаргажээ: үр ашиг 105%, хүчин чадлын ашиглалт 95%, үйл ажиллагаа 99.75% (= 1.05 × 0.95). Ажилтнууд стандартаас хурдан ажилласан ч төсөвлөсөн цагаа бүрэн ажиллаагүй тул гарц төсвөөс бага зэрэг доогуур.
Ажиллах хүчний эргэлт (labour turnover) = Гарч, нөхөгдсөн ажилтны тоо ÷ Дундаж ажилтны тоо × 100%. Өндөр эргэлт нь нөхөн авах (зар, шалгаруулалт, сургалт, шинэ ажилтны бага бүтээмж, гологдол) ба урьдчилан сэргийлэх (ажлын нөхцөл, нийгмийн хангамж) зардал үүсгэнэ. Цагаан Уул Оёдол ХХК-ийн дундаж 94 ажилтнаас жилд 14 нь гарч нөхөгдсөн: эргэлт 14.9%. Нэг ажилтныг нөхөх зардал (зар 350,000₮, сургалт 900,000₮, бүтээмжийн алдагдал 1,200,000₮, гологдол 250,000₮) 2,700,000₮, жилд 37,800,000₮ — ажилтныг тогтвортой байлгах хөтөлбөрийн төсвийн жишиг.
а) Илүү цагт гүйцэтгэсэн захиалгын ДҮб) ҮНЗ-ийн хяналтын дансв) Удирдлагын цалингийн зардалг) Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг
а) 100,000₮б) 80,000₮в) 106,667₮г) 120,000₮
а) 90.9%б) 95.5%в) 105.0%г) 110.0%
а) захиалгын шууд хөдөлмөрт бичнэб) ҮНЗ-д бичнэв) бэлэн бүтээгдэхүүнд оруулнаг) үүссэн үеийн зардалд бичнэ
а) Ажилтны цалингаас суутганаб) Зөвхөн удирдлагын зардалд бичнэв) Цалингаас гадна нэмэгдэх хөдөлмөрийн зардалг) Бүтээгдэхүүний өртөгт хэзээ ч орохгүй
Шууд материал (5-р бүлэг), шууд хөдөлмөрийг (6-р бүлэг) баримтаар нь захиалга, бүтээгдэхүүнд шууд бичдэг бол үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал (ҮНЗ) ийм холбоогүй: нэг цахилгааны төлбөр, нэг барилгын элэгдэл олон зуун бүтээгдэхүүнд үйлчилнэ. Автоматжуулалтын хэрээр ҮНЗ өртгийн хамгийн хурдан өсдөг хэсэг болсон тул түүнийг хэрхэн хуваарилах нь өртөг, үнэ, ашигт ажиллагааны дүгнэлтийг шууд тодорхойлно. Энэ бүлэгт уламжлалт хоёр шатлалт хуваарилалт (хэлтэст, дараа нь бүтээгдэхүүнд), урьдчилан тогтоосон хувь, дутуу/илүү хуваарилалт, үйл ажиллагаанд суурилсан өртөг тооцох аргыг (ҮАСӨ) судална. Жишээг металл боловсруулалт, тоног төхөөрөмжийн засвар эрхэлдэг «Мөрөн Машин Засвар ХХК»-ийн 2025 оны мэдээллээр авч үзнэ.
ҮНЗ гэж бүтээгдэхүүний өртөгт зөвхөн хуваарилалтаар шингэх үйлдвэрлэлийн бүх шууд бус зардлыг хэлнэ: шууд бус материал (тос, тосолгоо, жижиг багаж), шууд бус хөдөлмөр (мастер, засварчин, агуулахын ажилтан, сул зогсолт, илүү цагийн нэмэгдэл), үйлдвэрлэлийн ажилтнуудын ажил олгогчийн НДШ, цахилгаан, дулаан, ус, үйлдвэрийн байр, тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, түрээс, засвар, даатгал, чанарын хяналт, дотоод тээвэр. Борлуулалт, удирдлагын зардал ҮНЗ-д орохгүй.
ҮНЗ хоёр онцлогтой. Нэгдүгээрт, бүтээгдэхүүнтэй шууд холбоогүй ч үйлдвэрлэлийн хэвийн нөхцөлийг бүрдүүлэхэд зайлшгүй тул бүрэн шингээлтийн аргаар (НББОУС 2) бараа материалын өртөгт заавал орно. Хоёрдугаарт, хувьсах (тосолгоо, хүчний эрчим хүч), тогтмол (элэгдэл, түрээс, мастерын цалин), холимог (засвар, харилцаа холбоо) зардлаас бүрдэх тул төсөвлөх, хянахдаа дээд ба доод цэгийн, хамгийн бага квадратын аргаар (3-р бүлэг) хувьсах, тогтмол хэсэгт салгана.
Бодит ҮНЗ-ийг нэхэмжлэх, цалингийн хуваарилалт, элэгдлийн тооцоогоор ҮНЗ-ийн хяналтын данс-ны дебетэд хуримтлуулна. Гэвч бодит дүн үеийн эцэст л тодорхой болох ба тогтмол зардал улирлаар (халаалтын улирал), үйлдвэрлэлийн хэмжээ сар бүр хэлбэлздэг. Харин захиалгын өртгийг дуусмагц тооцож үнэ тогтоох, нэхэмжлэх шаардлагатай тул ҮНЗ-ийг урьдчилан тогтоосон хувь-аар хуваарилна: (1) ирэх үеийн төсөвлөсөн үйл ажиллагааны түвшинд ҮНЗ-ийн төсөв зохиох; (2) хувийг тооцох; (3) бодит суурийг хувиар үржүүлж бүтээгдэхүүнд хуваарилах; (4) үеийн эцэст хуваарилсан ба бодит ҮНЗ-ийн зөрүүг тодорхойлж хаах.
Анхдагч хуваарилалт (хэлтэст)►Үйлчилгээний хэлтсийн зардлыг дахин хуваарилах►Хэлтсийн ҮНЗ-ийн хувь►Захиалга, бүтээгдэхүүн
Зураг 7.1. ҮНЗ-ийн хуваарилалтын шатлал
Зардлыг хэлтсээр хуримтлуулах нь өртгийг нарийвчлах, хэлтсийн бодит зардлыг төсөвтэй харьцуулж хариуцлага тооцох (16-р бүлэг), хэтрэлтийг цаг тухайд хязгаарлах зорилготой. Үйлдвэрлэлийн хэлтэс бүтээгдэхүүнийг шууд боловсруулна (зүсэх, механик боловсруулалт, гагнах, угсрах, будах). Үйлчилгээний хэлтэс бүтээгдэхүүнийг боловсруулахгүй, бусад хэлтэст дотоод үйлчилгээ үзүүлнэ (засвар, эрчим хүч, агуулах ба хангамж, лаборатори, хамгаалалт, гуанз, эмнэлэг). Үүнийг гадны хэрэглэгчдэд үйлчилдэг «үйлчилгээний байгууллага»-тай андуурч болохгүй.
Хэлтсийн хэмжээнд тодорхойлогдох зардлыг (хэлтсийн шууд бус материал, мастер, засварчны цалин, тухайн хэлтсийн тоног төхөөрөмжийн элэгдэл) шууд оноож, хэд хэдэн хэлтсийн хамтын зардлыг учир шалтгааны холбоог хамгийн сайн илэрхийлэх суурийн дагуу хэсэгчлэн хуваарилна (apportionment). Түгээмэл суурь: барилгын түрээс, элэгдэл, засвар, галын даатгал — талбай (м²); халаалт, агааржуулалт — эзлэхүүн (м³); хүчний цахилгаан — кВт·ц; тоног төхөөрөмжийн даатгал — тоног төхөөрөмжийн үнэ; гуанз, хүний нөөц — ажилтны тоо; харилцаа холбоо — хэрэглэгчийн тоо.
Бүтээгдэхүүн зөвхөн үйлдвэрлэлийн хэлтсээр дамждаг тул үйлчилгээний хэлтсийн зардлыг тэдгээрт шилжүүлж (хоёрдогч хуваарилалт) байж өртөгт шингээнэ. Суурийг үйлчилгээний хэрэглээгээр сонгоно: засвар — засварын цаг, эрчим хүч — кВт·ц, хангамж — шаардахын тоо. Үйлчилгээний хэлтсүүд бие биедээ үзүүлсэн үйлчилгээг хэрхэн тооцохоор гурван арга ялгагдана:
Хүснэгт 7.7. Аргуудын харьцуулалт, мянган ₮
| Арга | МЦ | УЦ | Онцлог |
|---|---|---|---|
| Шууд | 65,521 | 48,479 | Хялбар; харилцан үйлчилгээг үл тооцно |
| Шаталсан | 65,240 | 48,760 | Нэг чиглэлд тусгана; үр дүн дарааллаас хамаарна |
| Харилцан | 65,399 | 48,601 | Онолын хувьд хамгийн зөв; ERP, хүснэгтэн программаар хялбар |
Аль ч аргаар үйлдвэрлэлийн хэлтсүүдэд нийт 114,000 мянган ₮ хуваарилагдана: арга нь зөвхөн хэлтсүүдийн хоорондын хуваарилалт, улмаар бүтээгдэхүүний өртгийг өөрчилнө. Харилцан аргад үйлчилгээний хэлтсүүдийн «нийт» зардал (36,967) анхны дүнгээс (29,000) их гарах нь харилцан үйлчилгээг давхар тоолсных бөгөөд гадагш гарах зардал нэмэгдээгүй. Үйлчилгээг гаднаас худалдан авах эсэхийг шийдэхэд эдгээр хуваарилсан дүн бус, зайлсхийж болох зардлыг (18-р бүлэг) харьцуулна.
Урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувь = Төсөвлөсөн ҮНЗ ÷ Төсөвлөсөн үйл ажиллагааны түвшин (суурийн хэмжээ)
Суурь нь ҮНЗ-ийн үүсэлтэй учир шалтгааны хамгийн хүчтэй холбоотой, хэмжихэд хялбар байх ёстой. Түгээмэл суурь: бүтээгдэхүүний тоо, шууд материалын зардал, шууд хөдөлмөрийн зардал, үндсэн зардал, шууд хөдөлмөрийн цаг, машин цаг, ажил гүйлгээний тоо.
Хувьсах ҮНЗ-ийн хувь түвшнээс бараг хамаарахгүй, харин тогтмол ҮНЗ-ийн хувь хүчтэй хамаарна. Жишээ нь, МЦ-ийн тогтмол ҮНЗ-ийн төсөв 39,240,000₮ (7.4.3) бол:
Хүснэгт 7.9. МЦ-ийн тогтмол ҮНЗ (39,240,000₮)-ийн хувь
| Түвшин | Машин цаг | Тогтмол ҮНЗ-ийн хувь, ₮/цаг |
|---|---|---|
| Онолын | 21,800 | 1,800 |
| Практик (онолынхын 90%) | 19,620 | 2,000 |
| Хэвийн (80%) | 17,440 | 2,250 |
| Төсөвлөсөн (75%) | 16,350 | 2,400 |
НББОУС 2-оор тогтмол ҮНЗ-ийг хэвийн хүчин чадалд үндэслэн хуваарилж, үйлдвэрлэл хэт бага байсан үеийн хуваарилагдаагүй тогтмол ҮНЗ-ийг бараа материалд оруулахгүй, үеийн зардал болгоно. Төсөвлөсөн түвшинг ашиглавал эрэлт буурах үед хувь өсч, үнэ нэмэгдэн, эрэлт улам буурах «эргүүлэг» (death spiral) үүсч болно. Иймд удирдлагын зорилгоор практик хүчин чадлыг ашиглах нь давуутай: ашиглаагүй хүчин чадлын зардал тусдаа харагдана.
Хувийг хувьсах ба тогтмол хэсэгт салгах нь уян хатан төсөв (15-р бүлэг), хэлбэлзлийн шинжилгээнд (7.6, 13-р бүлэг) шаардлагатай:
ҮНЗ-ийн хувь = Төсөвлөсөн хувьсах ҮНЗ ÷ Суурь + Төсөвлөсөн тогтмол ҮНЗ ÷ Суурь
Мөрөн Машин Засвар харилцан аргын дүнгээр хэлтсийн хувь тогтоожээ. МЦ-ийн төсвийг 65,400,000₮ (хувьсах 26,160,000₮, тогтмол 39,240,000₮) гэж бөөрөнхийлбөл 16,350 машин цагт хувьсах 1,600₮, тогтмол 2,400₮, нийт 4,000₮/машин цаг. УЦ: 48,601,000₮ ÷ 10,800 шууд хөдөлмөрийн цаг ≈ 4,500₮/цаг. Үйлдвэрийн нэг хувь (plant-wide) нь энгийн боловч хэлтсүүдийн ҮНЗ-ийн бүтэц, хэмжүүр ялгаатай үед өртгийг гажуудуулна.
Бодит ҮНЗ: Дт ҮНЗ-ийн хяналтын данс, Кт Түүхий эд материал, Цалин хөлс, Хуримтлагдсан элэгдэл, Өглөг. Хуваарилсан ҮНЗ: Дт ДҮ, Кт Хуваарилсан ҮНЗ (бодит суурь × урьдчилан тогтоосон хувь). Үеийн эцэст хоёр дансыг хааж, зөрүүг тодорхойлно: бодит > хуваарилсан бол дутуу хуваарилсан, бодит < хуваарилсан бол илүү хуваарилсан ҮНЗ. Зөрүүг хаах хоёр арга бий:
Дутуу/илүү хуваарилсан ҮНЗ хоёр шалтгаанаас үүснэ:
Бодит түвшний уян хатан төсөв = Төсөвлөсөн тогтмол ҮНЗ + Хувьсах хувь × Бодит суурь
Уламжлалт арга ҮНЗ-ийг хөдөлмөрийн буюу машин цаг гэх мэт тоо хэмжээнд суурилсан нэг-хоёр хэмжүүрээр хуваарилдаг. Гэвч тохируулга, худалдан авалт, шалгалт, инженерчлэлийн зардал үйлдвэрлэлийн тоо хэмжээнээс бус багцын тоо, бүтээгдэхүүний төрөл, нарийн төвөгтэй байдлаас хамаарна. Иймд их хэмжээгээр үйлдвэрлэдэг энгийн бүтээгдэхүүн бага хэмжээний нарийн бүтээгдэхүүнийг «санхүүжүүлж» (cross-subsidy), өртөг гажина. ҮНЗ-ийн хувь их, бүтээгдэхүүн олон төрөл, хэмжээ нь ялгаатай байх тусам гажуудал өснө.
ҮАСӨ (activity-based costing, ABC) нь «бүтээгдэхүүн үйл ажиллагааг, үйл ажиллагаа нөөцийг хэрэглэнэ» гэсэн зарчмаар: (1) гол үйл ажиллагааг тодорхойлж, нөөцийн зардлыг үйл ажиллагааны зардлын сан-д хуримтлуулна; (2) сан бүрт зардлын үүсэлтэй учир шалтгааны холбоотой зардлын хөтлөгч (cost driver) сонгоно; (3) хөтлөгчийн хувь = сангийн зардал ÷ хөтлөгчийн нийт тоо; (4) бүтээгдэхүүний хэрэглэсэн хөтлөгчийн тоог хувиар үржүүлнэ. Үйл ажиллагааны шатлал:
Үйл ажиллагаанд суурилсан удирдлага (activity-based management, ABM) ҮАСӨ-ийн мэдээллийг процессыг сайжруулахад ашиглана: үйл ажиллагааг үнэ цэнэ нэмдэг (боловсруулах, угсрах) ба нэмдэггүй (хүлээх, дахин зөөх, давхар шалгах, гологдол засах) гэж ангилж, сүүлчийнхийг багасгах; хөтлөгчийн тоог бууруулах (тохируулгыг хурдасгах, эд ангийг стандартчилах, нийлүүлэгчийг цөөлөх); үйлчлүүлэгч, сувгийн ашигт ажиллагаа, зорилтот өртөг, үнийн шийдвэрт ашиглах.
ҮАСӨ-ийн сул тал: систем бий болгож хөтлөх зардал өндөр; сан, хөтлөгчийн сонголт субъектив; байгууламжийн түвшний хуваарилалт дур зоргын; ихэнх зардал богино хугацаанд тогтмол тул хөтлөгч буурсан ч зардал автоматаар буурахгүй — нөөцийг дахин хуваарилах шийдвэр шаардана. Өнөөдөр ажилтнуудын санал асуулгын оронд үйл ажиллагаа бүрийн хугацаа ба хүчин чадлын нэгж цагийн өртгийг ашигладаг хугацаанд суурилсан ҮАСӨ (time-driven ABC) ERP системд түгээмэл нэгтгэгдэж байна. Гадаад тайлагналд ҮАСӨ-ийн өртгийг зөвхөн үйлдвэрлэлийн зардлыг хэвийн хүчин чадлаар оруулсан бол НББОУС 2-ын дагуу ашиглаж болно.
а) Харилцан хуваарилах аргаб) Шаталсан аргав) Шууд хуваарилах аргаг) Алгебрын арга
а) 1,500,000₮ илүү хуваарилсанб) 1,500,000₮ дутуу хуваарилсанв) 3,000,000₮ дутуу хуваарилсанг) зөрүүгүй
а) Бусад үйлчилгээний хэлтэст хамгийн их хувийн үйлчилгээ үзүүлдэгб) Зардал нь хамгийн багав) Үйлдвэрлэлийн хэлтэст хамгийн их үйлчилгээ үзүүлдэгг) Ажилтан нь хамгийн цөөн
а) Онолын хүчин чадалб) Практик хүчин чадалв) Бодит гарцг) Хэвийн хүчин чадал
а) Машин ажиллагааб) Тоног төхөөрөмжийн тохируулгав) Үйлдвэрийн хамгаалалтг) Бүтээгдэхүүний загвар хөгжүүлэх
а) (Төсөвлөсөн суурь − Бодит суурь) × Тогтмол ҮНЗ-ийн хувьб) Бодит ҮНЗ − Уян хатан төсөвв) Бодит ҮНЗ − Хуваарилсан ҮНЗг) (Бодит хувь − Төсөвлөсөн хувь) × Бодит суурь
Энэ бүлэгт зардлын урсгал (4-р бүлэг), материал, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийн бүртгэлийг (5–7-р бүлэг) нэгтгэсэн анхны бүрэн өртгийн систем — захиалгат өртгийн аргыг үзнэ. Захиалга бүрийн өртгийг үнэн зөв мэдэх нь үнийн санал гаргах, гэрээний ашгийг дүгнэх, зардлыг хянах, бараа материалыг НББОУС 2-т нийцүүлэн үнэлэх үндэс юм. Тасралтгүй үйлдвэрлэлд тохирох үе шатны аргыг 9-р бүлэгт үзнэ.
Үйлдвэрлэлийн өртгийн мэдээллийн систем ажил, бүтээгдэхүүн бүрийн зардлыг нэгтгэн тооцох, хэсэг, дамжлагын гүйцэтгэлийг хэмжиж зардлыг хянах мэдээллээр удирдлагыг хангах зорилготой тул биет үзүүлэлт (тоо, цаг, гологдол) ба мөнгөн дүнг зэрэг цуглуулна. Өртгийн систем нь өртгийн объектод ямар зардлыг, ямар хэмжилтээр ноогдуулахыг, зардал хуримтлуулах арга нь зардлыг юугаар (захиалга эсвэл үе шат) цуглуулахыг тодорхойлно.
Өртгийн системийг хоёр хэмжээсээр ангилна. Эхнийх нь хэмжилтийн суурь:
Хоёр дахь хэмжээс нь өртөгт шингээх элемент: зөвхөн үндсэн зардал, хувьсах үйлдвэрлэлийн зардал (11-р бүлэг) эсвэл бүх үйлдвэрлэлийн зардал (бүрэн шингээлтийн арга).
Хүснэгт 8.1. Өртгийн системийн хувилбарууд
| Хэмжилтийн суурь | ШМ + ШХ | + хувьсах ҮНЗ | + бүх ҮНЗ |
|---|---|---|---|
| Бодит | Бодит үндсэн зардлын | Бодит хувьсах зардлын | Бодит бүрэн шингээлтийн |
| Хэвийн | Бодит үндсэн зардлын | Хэвийн хувьсах зардлын | Хэвийн бүрэн шингээлтийн |
| Стандарт | Стандарт үндсэн зардлын | Стандарт хувьсах зардлын | Стандарт бүрэн шингээлтийн |
Аль ч өртгийн системд зардлыг захиалгат эсвэл үе шатны аргаар хуримтлуулна. Хоёулаа нэгжийн өртгийг гаргадаг ч зардлыг юунд цуглуулж, хэрхэн ноогдуулахаараа ялгаатай. Материалыг багцаар, боловсруулалтыг дамжлагаар хуримтлуулах хослуулсан арга (operation costing) ч бий.
Хүснэгт 8.2. Захиалгат ба үе шатны аргын харьцуулалт
| Шинж | Захиалгат арга | Үе шатны арга |
|---|---|---|
| Бүтээгдэхүүн | Өвөрмөц; захиалга, багцаар; зардлын харьцаа захиалга бүрд өөр | Нэгэн төрлийн; тасралтгүй, бөөнөөр; зардлын харьцаа ижил төстэй |
| Хуримтлуулах объект | Захиалга, ажил, гэрээ | Дамжлага, процесс |
| Нэгжийн өртөг | Захиалгын өртөг ÷ тоо хэмжээ | Дамжлагын зардал ÷ эквивалент нэгж |
| Үндсэн баримт | Захиалгат ажлын зардлын хуудас | Үйлдвэрлэлийн өртгийн тайлан |
| ДҮ данс | Нэг данс; туслах бүртгэл нь нээлттэй захиалгууд | Дамжлага бүрт тусдаа |
| Бүртгэлийн ачаалал | Их (захиалга олон), өртөг нарийн | Бага (дамжлага цөөн), дундаж өртөг |
Үйлдвэрлэлийн захиалгаар ажилд дугаар олгогдож, тэр дугаарыг шаардах хуудас, цагийн карт бүрт заавал бичнэ (Зураг 8.1).
Борлуулалтын захиалга►Үйлдвэрлэлийн захиалга (ажлын дугаар)►Шаардах хуудас, цагийн карт, ҮНЗ-ийн хувь►Захиалгат ажлын зардлын хуудас►ДҮ, ББ, ББӨ-ийн бүртгэл
Зураг 8.1. Захиалгат аргын баримтын урсгал
Материалын шаардах хуудас. Материалыг баталсан шаардах хуудсаар олгож, нэгжийн өртгийг зарлагын аргаар (FIFO, жигнэсэн дундаж) тогтооно. Материалын төрөл бүрийн картад орлого, зарлагыг бүртгэж, туслах бүртгэлийг нярав тус бүрээр хөтлөх нь хяналтыг сайжруулна.
Хүснэгт 8.3. Шаардах хуудас №МШХ-0466 (2025.03.10; Ж-302; угсралтын хэсэг)
| Материалын нэр | Тоо | Нэгжийн өртөг | Нийт өртөг |
|---|---|---|---|
| Хуснэн хавтан, 18 мм | 60 ш | 42,000 | 2,520,000 |
| Төмөр хөлийн иж бүрдэл | 200 иж | 5,500 | 1,100,000 |
| Модны лак | 12 л | 15,000 | 180,000 |
| Дүн | 3,800,000 |
Ажлын цагийн карт. Ажилтан өдөр бүр аль ажилд хэдэн цаг зарцуулснаа бүртгэж, ахлагч баталгаажуулна; тохируулга, цэвэрлэгээ, сул зогсолтын цаг дугааргүй бичигдэж ҮНЗ-д хамаарна. Хөдөлмөрийн бүртгэл хоёр шаттай: цалин, суутгал, гарт олгох дүнг тооцох (6-р бүлэг); хөдөлмөрийн зардлыг захиалга болон бусад ангиллаар хуваарилах.
Хүснэгт 8.4. Цагийн карт №ЦК-1187 (мужаан Анужин, 2025.03.12; ахлагч Түмэнбаяр)
| Эхэлсэн | Дууссан | Цаг | Цагийн хөлс | Дүн | Ажлын дугаар |
|---|---|---|---|---|---|
| 08:00 | 12:00 | 4.0 | 14,000 | 56,000 | Ж-302 |
| 13:00 | 16:00 | 3.0 | 14,000 | 42,000 | Ж-303 |
| 16:00 | 17:00 | 1.0 | 14,000 | 14,000 | Тохируулга (ҮНЗ) |
Захиалгат ажлын зардлын хуудас. Толгой хэсэгт ажлын дугаар, захиалагч, бүтээгдэхүүн, тоо, огноо; гол хэсэгт ШМ, ШХ, ҮНЗ-ийн задаргаа; доод хэсэгт өртгийн нэгтгэл, үнэ, ашиг бичигдэнэ.
Ерөнхий дэвтрийн ДҮ данс бүх захиалгын зардлыг нийт дүнгээр, зардлын хуудсууд захиалга тус бүрээр нь хөтөлнө. Захиалга олон тул бичилтийг шаардах хуудас, цагийн картын хугацааны нэгтгэлээр нийт дүнгээр хийнэ.
Хүснэгт 8.6. Захиалгат аргын үндсэн бичилтүүд
| Үйл явдал | Дебет | Кредит |
|---|---|---|
| Материал худалдан авах | Түүхий эд материал | Дансны өглөг |
| Шууд (шууд бус) материал олгох | ДҮ (ҮНЗ) | Түүхий эд материал |
| Ашиглагдаагүй материал буцаах | Түүхий эд материал | ДҮ |
| Цалин хуваарилах | ДҮ (шууд), ҮНЗ (шууд бус) | Цалингийн өглөг |
| Бодит ҮНЗ бүртгэх | ҮНЗ | Элэгдэл, өглөг, урьдчилгаа |
| ҮНЗ хуваарилах | ДҮ | ҮНЗ (эсвэл Тооцсон ҮНЗ) |
| Захиалга дуусах | ББ | ДҮ |
| Хүлээлгэн өгөх | Авлага; ББӨ | Борлуулалтын орлого; ББ |
| Дутуу хуваарилалт хаах | ББӨ | ҮНЗ |
Оффис, дэлгүүрийн хангамжийн материал ҮНЗ-д биш, борлуулалт, удирдлагын зардалд бичигдэнэ. Материал буцаахад материалын карт, захиалгын хуудсыг ч засна. Дууссан захиалгын хуудсыг хааж нэгжийн өртгийг тооцно; шууд хүргэгдэх захиалгыг ДҮ-ээс ББӨ рүү шилжүүлж болно.
ҮНЗ-ийн хуваарилалт. ҮНЗ олон захиалгад нийтлэг, ихэнх нь хугацааны эцэст л мэдэгддэг тул түүнийг шууд хөдөлмөрийн цаг, зардал, машин цаг зэрэг сууриар урьдчилан тогтоосон хувиар хуваарилна:
Урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувь = Төсөвт ҮНЗ ÷ Суурийн төсөвт хэмжээ
Захиалгад хуваарилах ҮНЗ = Хувь × Захиалгын бодит суурь хэмжээ
«Нарсан Гэр Тавилга ХХК» 2025 онд ҮНЗ-ийг 420,000,000₮, шууд хөдөлмөрийн цагийг 28,000 гэж төсөвлөсөн тул хувь 15,000₮/цаг; 900 цаг зарцуулсан Ж-302-т 13,500,000₮ ногдсон. Тохируулга, материалын шилжүүлэлт, загварын өөрчлөлт зэрэг хэмжээнээс үл хамаарах хүчин зүйл ҮНЗ-ийг голлон үүсгэдэг бол ҮАСӨ-ийн хөтлөгчүүдийг (7-р бүлэг) ашиглана.
Бодит ҮНЗ-ийг гарах тутамд (элэгдэл, даатгалыг тохируулгын бичилтээр) ҮНЗ-ийн хяналтын дансны дебетэд, хуваарилсныг кредитэд эсвэл «Тооцсон ҮНЗ» дансанд бичиж хугацааны эцэст хаана. Дебет үлдэгдэл нь дутуу, кредит үлдэгдэл нь илүү хуваарилсан ҮНЗ; бага дүнтэйг ББӨ рүү хааж, материаллаг бол ДҮ, ББ, ББӨ-д хувь тэнцүүлэн хуваарилна (7-р бүлэг).
Алхам 1. Зардлын хуудсуудын нэгтгэл.
Хүснэгт 8.7. Захиалгын зардлын нэгтгэл, 2025 оны 3-р сар
| Захиалга | Эхний үлдэгдэл | ШМ (цэвэр) | ШХ | ҮНЗ | Нийт өртөг |
|---|---|---|---|---|---|
| Ж-301 | 15,000,000 | 4,800,000 | 5,600,000 | 6,000,000 | 31,400,000 |
| Ж-302 | – | 9,200,000 | 12,600,000 | 13,500,000 | 35,300,000 |
| Ж-303 | – | 7,200,000 | 9,800,000 | 10,500,000 | 27,500,000 |
| Ж-304 | – | 3,900,000 | 4,200,000 | 4,500,000 | 12,600,000 |
| Дүн | 15,000,000 | 25,100,000 | 32,200,000 | 34,500,000 | 106,800,000 |
Дууссан захиалга 94,200,000₮; үүнээс борлуулсан (Ж-301, Ж-302) 66,700,000₮, агуулахад (Ж-303) 27,500,000₮; дуусаагүй (Ж-304) 12,600,000₮.
Алхам 2. Журналын бичилт.
| № | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| (1) | Түүхий эд материал | 32,000,000 | |
| Дансны өглөг | 32,000,000 | ||
| (2) | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 25,500,000 | |
| ҮНЗ | 1,700,000 | ||
| Түүхий эд материал | 27,200,000 | ||
| (3) | Түүхий эд материал | 400,000 | |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл (Ж-302) | 400,000 | ||
| (4) | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 32,200,000 | |
| ҮНЗ | 6,800,000 | ||
| Цалингийн өглөг | 39,000,000 | ||
| (5) | ҮНЗ | 26,800,000 | |
| Хуримтлагдсан элэгдэл | 11,400,000 | ||
| Дансны өглөг | 7,300,000 | ||
| Урьдчилж төлсөн даатгал | 1,500,000 | ||
| Татварын өглөг | 900,000 | ||
| Мөнгөн хөрөнгө | 5,700,000 | ||
| (6) | Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 34,500,000 | |
| ҮНЗ (2,300 цаг × 15,000₮) | 34,500,000 | ||
| (7) | Бэлэн бүтээгдэхүүн | 94,200,000 | |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 94,200,000 | ||
| (8а) | Дансны авлага | 85,500,000 | |
| Борлуулалтын орлого | 85,500,000 | ||
| (8б) | Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 66,700,000 | |
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | 66,700,000 | ||
| (9) | Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 800,000 | |
| ҮНЗ | 800,000 |
Алхам 3. Тулгалт. Бодит ҮНЗ 35,300,000₮ (1,700,000 + 6,800,000 + 26,800,000), хуваарилсан 34,500,000₮ тул 800,000₮ дутуу хуваарилагдсан.
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 15,000,000 | (3) Буцаалт | 400,000 |
| (2) ШМ | 25,500,000 | (7) Дууссан | 94,200,000 |
| (4) ШХ | 32,200,000 | ||
| (6) ҮНЗ | 34,500,000 | ||
| Гүйлгээ | 92,200,000 | Гүйлгээ | 94,600,000 |
| Эц.үл. | 12,600,000 | ||
| ҮНЗ (хяналтын данс) | |||
|---|---|---|---|
| (2) Шууд бус материал | 1,700,000 | (6) Хуваарилсан | 34,500,000 |
| (4) Шууд бус хөдөлмөр | 6,800,000 | (9) ББӨ рүү | 800,000 |
| (5) Бусад | 26,800,000 | ||
| Гүйлгээ | 35,300,000 | Гүйлгээ | 35,300,000 |
| Эц.үл. | 0 | ||
ДҮ-ийн үлдэгдэл 12,600,000₮ нь цорын ганц нээлттэй Ж-304-тэй, ББ-ийн үлдэгдэл (94,200,000 − 66,700,000 = 27,500,000₮) нь Ж-303-тай тэнцэж байна; Түүхий эд материалын үлдэгдэл 18,500,000 + 32,000,000 − 27,200,000 + 400,000 = 23,700,000₮. Ерөнхий дэвтэр ба туслах бүртгэлийн ийм сарын тулгалт буруу дугаарт бичсэн материал, цагийг илрүүлэх хамгийн энгийн хяналт юм.
Алхам 4. Захиалгын ашиг. Ж-301: 41,000,000 − 31,400,000 = 9,600,000₮ (23.4%); Ж-302: 44,500,000 − 35,300,000 = 9,200,000₮ (20.7%); нийт 18,800,000₮, дутуу хуваарилалтыг (ҮНЗ-ийн 2.3%, материаллаг бус) хассаны дараа 18,000,000₮. Захиалга бүрийн ашгийг харснаар менежер Ж-302 шиг бага ашигтай тендерт цаашид оролцох эсэхээ үнэлнэ.
Аудит, хуулийн фирм, засварын газар, эмнэлэгт «захиалга» нь харилцагчийн гэрээ, засварын захиалга эсвэл өвчтөний тохиолдол байна. Гол зардал нь мэргэжилтний цаг; ҮНЗ (түрээс, программ хангамж, туслах ажилтан)-ийг мэргэжилтний цагаар эсвэл шууд хөдөлмөрийн зардлын хувиар хуваарилна. Бэлэн бүтээгдэхүүн байхгүй ч дуусаагүй гэрээний зардал үлдэж болно.
Аудитын фирм ажилтны түвшин бүрээр цагийн өртөг тогтоож, ҮНЗ-ийг шууд хөдөлмөрийн зардлын хувиар (жишээ нь 120%) хуваарилж, гэрээ бүрийн ашгийг шинжилнэ. Эмнэлэгт эм, шинжилгээ, ор хоног, эмчийн цагийг өвчтөний тохиолдол бүрт хуримтлуулснаар оношийн бүлгийн бодит өртгийг тогтоож, оношийн хамааралтай бүлгээр (DRG) олгох санхүүжилттэй харьцуулна.
Харилцагч ихэвчлэн ажил эхлэхээс өмнө үнийн санал шаарддаг. Саналыг тооцоолсон өртөг дээр үйлдвэрлэлийн бус зардал, ашгийг нөхөх нэмэгдэл тавьж гаргана:
Үнийн санал = Тооцоолсон өртөг × (1 + Нэмэгдлийн хувь)
Өртөг нэмэх арга энгийн, урт хугацаанд бүх зардлыг нөхөхөд чиглэдэг ч эрэлт, өрсөлдөөнийг харгалздаггүй; сул хүчин чадалтай үеийн доод үнэ нь хамаарагдах зардал (18-р бүлэг). Тооцооллын хамгийн найдвартай эх сурвалж нь өмнөх ижил төстэй захиалгуудын хуудас юм.
Багцын өртөг. Нэг дор хийгдэх ижил нэгжүүдийн бүлгийг нэг захиалга шиг бүртгэж, багцын өртгийг тэнцсэн нэгжийн тоонд хуваана. Жишээ нь 500 сандлын багцад ШМ 6,250,000₮, ШХ 2,520,000₮ (180 цаг), ҮНЗ 2,700,000₮ зарцуулсан бол багцын өртөг 11,470,000₮, нэгжийн өртөг 22,940₮. Багц томрох тусам нэгжид ногдох тохируулгын зардал буурч, нөөцийн зардал өсөх тул оновчтой хэмжээг EOQ-ийн зарчмаар тогтооно (20-р бүлэг).
Гэрээт өртөг. Барилга, зам, гүүр зэрэг удаан хугацааны ажилд гэрээ бүр өртгийн объект болно. Талбайн цалин, техникийн элэгдэл, туслан гүйцэтгэгчийн төлбөр зэрэг ихэнх зардал гэрээнд шууд хамаарна; гүйцэтгэлийн актаар үе шаттай нэхэмжилж, орлогыг гүйцэтгэлийн шатаар хүлээн зөвшөөрнө (IFRS 15).
Гологдол нь чанарын шаардлага хангаагүй, хаях эсвэл хямд худалдах бүтээгдэхүүн; дахин боловсруулалт нь гологдлыг нэмэлт зардлаар стандартад хүргэх ажил; хаягдал нь үйлдвэрлэлээс үлдэх бага үнэ цэнэтэй материал (үртэс, хэлтэрхий) юм. Бүртгэл нь шалтгаанаас хамаарна (Хүснэгт 8.10).
Хүснэгт 8.10. Гологдол, дахин боловсруулалт, хаягдлын бүртгэл
| Нөхцөл | Гологдлын цэвэр өртөг, дахин боловсруулалт | Хаягдлын борлуулалт |
|---|---|---|
| Хэвийн, бүх захиалгад нийтлэг | ҮНЗ-ийн дебет (хувьд урьдчилан тусгасан) | ҮНЗ-ийн кредит |
| Хэвийн, захиалгын онцлог шаардлагаас | Тухайн захиалгын ДҮ-д үлдэнэ | Тухайн захиалгын ДҮ-ийн кредит |
| Хэвийн бус | Хугацааны алдагдал | Бусад орлого |
Дахин боловсруулалт ижил зарчмаар бүртгэгдэнэ: нийтлэг шинжтэй 380,000₮-ийн засварт ҮНЗ-ийг дебетлэн, Түүхий эд материал (90,000₮), Цалингийн өглөг (140,000₮), Тооцсон ҮНЗ (150,000₮)-ийг кредитлэнэ. Нийтлэг хэвийн гологдлын хүлээгдэж буй хэмжээ ҮНЗ-ийн хувьд аль хэдийн тусгагдсан тул энэ нь давхар тооцоо биш.
а) Цементийн үйлдвэрб) Захиалгаар ном хэвлэх үйлдвэрв) Ундааны үйлдвэрг) Газрын тос боловсруулах үйлдвэр
а) Шаардах хуудсуудб) Ажлын цагийн картуудв) Нээлттэй захиалгуудын зардлын хуудсуудг) Үйлдвэрлэлийн өртгийн тайлан
а) Дт ДҮ, Кт Түүхий эд материалб) Дт ҮНЗ, Кт Түүхий эд материалв) Дт ББ, Кт Түүхий эд материалг) Дт ББӨ, Кт Түүхий эд материал
а) 950,000₮б) 1,550,000₮в) 1,850,000₮г) 1,250,000₮
а) 1,600,000₮ илүү; ББӨ буурнаб) 1,600,000₮ дутуу; ББӨ өснөв) 1,600,000₮ дутуу; ББӨ буурнаг) 1,600,000₮ илүү; ББӨ өснө
а) ҮНЗ-д бичнэб) Тухайн захиалгад үлдээнэв) Хугацааны алдагдлаар хүлээн зөвшөөрнөг) ББ-д нэмнэ
Ундаа, будаг, цемент, гурилыг ижил төрлөөр нь тасралтгүй урсгалаар үйлдвэрлэдэг. Нэг литр ундааг нөгөөгөөс нь ялгаж өртөг тооцох боломжгүй тул зардлыг үйлдвэрлэлийн хэсэг (дамжлага) бүрээр хуримтлуулж, тухайн хугацааны зардлыг тухайн хугацааны гарцад хуваарилдаг. Үүнийг үе шатны өртгийн арга (process costing) гэнэ.
Суурь нь 8-р бүлгийн захиалгат аргатай нэг: материал, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийг (5–7-р бүлэг) дуусаагүй үйлдвэрлэлийн (ДҮ) дансанд цуглуулж, бэлэн бүтээгдэхүүнд шилжүүлнэ. Ялгаа нь хуримтлуулах объект ба хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг хэмжих аргад оршино. Эквивалент нэгж ба өртгийн тайлан нь стандарт зардал (12–13-р бүлэг), хариуцлагын бүртгэлийн (16-р бүлэг) суурь болно.
Үйлдвэрлэл тасралтгүй, бүтээгдэхүүн хэд хэдэн дамжлагаар ижил замаар дамждаг, нэгжүүд хоорондоо ялгаагүй бол захиалга бүрээр зардал ялгах боломжгүй тул үе шатны аргыг хэрэглэнэ. Хүнс, ундаа, химийн бүтээгдэхүүн, нэхмэл, металл, барилгын материал, мод боловсруулалт, мөн олноор цувруулан хийдэг эрэг боолт, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгсэл үүнд хамаарна. Аргын онцлог шинж:
Хүснэгт 9.1. Захиалгат ба үе шатны өртгийн аргын харьцуулалт
| Шинж | Захиалгат өртгийн арга | Үе шатны өртгийн арга |
|---|---|---|
| Бүтээгдэхүүн | Өвөрмөц, захиалагчийн шаардлагаар | Нэгэн төрлийн, их хэмжээгээр, тасралтгүй |
| Зардлын объект | Захиалга (ажил) бүр | Үйлдвэрлэлийн хэсэг бүр |
| Үндсэн баримт | Захиалгын өртгийн карт | Үйлдвэрлэлийн өртгийн тайлан |
| ДҮ-ийн данс | Нэг данс, туслах дэвтэр нь захиалгаар | Хэсэг бүрд тусдаа данс |
| Нэгжийн өртөг | Захиалгын өртөг ÷ захиалгын тоо | Хэсгийн зардал ÷ эквивалент нэгж |
| Салбарын жишээ | Барилга, хэвлэл, засвар, аудит | Ундаа, будаг, цемент, гурил, нефть |
Практикт хоёр аргыг хослуулах нь элбэг (9.7).
Бүтээгдэхүүн хэсгүүдийг гурван хэлбэрээр дамжих ба аль ч хэлбэрт зардал хуримтлуулах зарчим ижил.
Материал, цалин, ҮНЗ►ДҮ – Холих хэсэг►ДҮ – Савлах хэсэг►Бэлэн бүтээгдэхүүн►ББӨ
Зураг 9.1. Тал Нутаг Ундаа ХХК: дараалсан урсгал ба дансны холбоо
Хэсэг бүрт «ДҮ – (хэсгийн нэр)» данс нээнэ. Шууд материалыг шаардах хуудас, зарлагын нэгтгэлээр хэсэг бүрээр бүртгэнэ. Ихэвчлэн эхний хэсэг үндсэн материал хэрэглэж, дараагийн хэсгүүдэд хөдөлмөр, ҮНЗ, заримдаа савлагааны материал нэмэгддэг. Шаардах хуудсанд үнэ байхгүй бол зарцуулсан материалыг «эхний үлдэгдэл + худалдан авалт − эцсийн үлдэгдэл» гэж тодорхойлно. Шууд бус материал ҮНЗ-д бүртгэгдэнэ.
Шууд хөдөлмөрийг захиалгаар биш, хэсгийн өдөр, долоо хоногийн цагийн нэгтгэлээр тооцно. ҮНЗ-ийн бодит дүнг хяналтын дансанд цуглуулж, хэсэг бүрт урьдчилан тогтоосон хувиар (бодит машин цаг, хөдөлмөрийн цаг зэрэг суурь × хувь) хуваарилна.
Сарын эцэст хэсэгт хагас боловсруулсан нэгжүүд үлдэж, дараа сарын эхний үлдэгдэл болно. Эхлээд биет урсгалыг тэнцүүлнэ:
ДҮ-ийн эхний үлдэгдэл (ДҮэх) + Эхэлсэн нэгж = Дуусгаж шилжүүлсэн нэгж + ДҮ-ийн эцсийн үлдэгдэл (ДҮэц)
Тайлант хугацаанд боловсруулагдсан нэгжүүд гурван бүлэгт хуваагдана:
Гүйцэтгэлийн түвшин (иж бүрдлийн хувь, stage of completion) нь нэгжийг бэлэн болгоход шаардагдах нийт ажлын хэдэн хувийг тасалбар болгох өдрөөр гүйцэтгэснийг илэрхийлэх ба үүнийг технологич үнэлдэг.
Ихэнхдээ үндсэн материал процессын эхэнд бүтнээрээ ордог бол хөдөлмөр ба ҮНЗ буюу боловсруулалтын зардал жигд гардаг. 40%-тай ДҮэц материалын хувьд 100%, боловсруулалтын хувьд 40% гүйцэтгэлтэй тул ЭН-ийг элемент бүрээр тооцно:
ЭН (жигнэсэн дундаж) = Дуусгаж шилжүүлсэн нэгж + ДҮэц × гүйцэтгэлийн %
ЭН (FIFO) = ДҮэх × (100% − эхний гүйцэтгэл %) + Эхэлж дуусгасан нэгж + ДҮэц × гүйцэтгэлийн %
ЭН (FIFO) = ЭН (жигнэсэн дундаж) − ДҮэх × эхний гүйцэтгэл %
Жигнэсэн дундаж арга ДҮэх-д өмнөх сард хийгдсэн ажлыг энэ сарын ажилтай нийлүүлж, FIFO арга зөвхөн энэ сарын ажлыг тоолно. Тиймээс хоёр аргын зөрүү нь ДҮэх-д өмнө хийгдсэн ажилтай тэнцүү.
Үйлдвэрлэлийн өртгийн тайлан (cost of production report) нь шилжиж ирсэн өртөг, хэсэгт нэмсэн материал, хөдөлмөр, ҮНЗ, нэмсэн ба хуримтлагдсан нэгжийн өртөг, ДҮэх ба ДҮэц-ийн өртөг, шилжүүлсэн өртгийг харуулна. Тайланг таван алхмаар бэлтгэнэ:
Тал Нутаг Ундаа ХХК-ийн 2025 оны 3-р сарын мэдээгээр хоёр аргаар бодъё.
Хүснэгт 9.3. Тал Нутаг Ундаа ХХК: 2025 оны 3-р сарын мэдээлэл (₮)
| Үзүүлэлт | Холих хэсэг | Савлах хэсэг |
|---|---|---|
| ДҮэх, литр | 8,000 | 6,000 |
| ДҮэх-ийн боловсруулалтын гүйцэтгэл | 25% | 50% |
| Эхлүүлсэн / хүлээн авсан, литр | 52,000 | 50,000 |
| Дуусгаж шилжүүлсэн, литр | 50,000 | 52,000 |
| ДҮэц, литр | 10,000 | 4,000 |
| ДҮэц-ийн боловсруулалтын гүйцэтгэл | 60% | 30% |
| ДҮэх: шилжиж ирсэн өртөг | – | 5,071,000 |
| ДҮэх: материал | 3,030,000 | 0 |
| ДҮэх: боловсруулалтын зардал | 864,000 | 903,400 |
| Тайлант үеийн материал | 20,280,000 | 6,240,000 |
| Тайлант үеийн шууд хөдөлмөр | 9,936,000 | 6,224,800 |
| Тайлант үеийн ҮНЗ | 14,904,000 | 9,337,200 |
Холихын материал (сироп, ханд) эхэнд орно. Савлах хэсэгт Холихоос ирсэн шингэн эхэнд, шошго, хайрцаг төгсгөлд орно. Боловсруулалтын зардал хоёр хэсэгт жигд гарна.
1–2-р алхам. Тооцох 8,000 + 52,000 = 60,000 литр нь дуусгасан 50,000 ба ДҮэц 10,000 литртэй тэнцэнэ.
Хүснэгт 9.4. Холих хэсэг: биет урсгал ба эквивалент нэгж
| Үзүүлэлт | Биет нэгж | Материал | Боловсруулалт |
|---|---|---|---|
| Дуусгаж шилжүүлсэн | 50,000 | 50,000 | 50,000 |
| ДҮэц (материал 100%, боловсруулалт 60%) | 10,000 | 10,000 | 6,000 |
| ЭН — жигнэсэн дундаж | 60,000 | 60,000 | 56,000 |
| Хасах: ДҮэх-д өмнө хийгдсэн ажил | (8,000) | (2,000) | |
| ЭН — FIFO | 52,000 | 54,000 |
FIFO-гийн боловсруулалтын ЭН-ийг бүлгээр задалбал 8,000 × 75% = 6,000, эхэлж дуусгасан 42,000, ДҮэц 6,000, нийт 54,000. Материалын хувьд 0 + 42,000 + 10,000 = 52,000.
3–4-р алхам. Жигнэсэн дундаж арга ДҮэх-ийн өртгийг тайлант үеийн зардалтай нэмж хуваана. FIFO арга зөвхөн тайлант үеийн зардлыг хуваана.
Хүснэгт 9.5. Холих хэсэг: тооцох зардал ба ЭН-ийн өртөг (₮)
| Үзүүлэлт | Материал | Боловсруулалт | Нийт |
|---|---|---|---|
| ДҮэх-ийн өртөг | 3,030,000 | 864,000 | 3,894,000 |
| Тайлант үеийн зардал | 20,280,000 | 24,840,000 | 45,120,000 |
| Тооцох нийт зардал | 23,310,000 | 25,704,000 | 49,014,000 |
| Жигнэсэн дундаж: ÷ 60,000; ÷ 56,000 | 388.50 | 459.00 | 847.50 |
| FIFO: тайлант үеийн зардал ÷ 52,000; ÷ 54,000 | 390.00 | 460.00 | 850.00 |
5-р алхам. FIFO аргаар дуусгасан бүтээгдэхүүн хоёр давхаргатай: ДҮэх-ийн өртөг дээр дуусгах зардлыг нэмсэн давхарга ба эхэлж дуусгасан нэгжийн давхарга.
Хүснэгт 9.6. Холих хэсэг: өртгийн хуваарилалт (₮)
| Үзүүлэлт | Жигнэсэн дундаж | FIFO |
|---|---|---|
| ДҮэх-ийн өртөг | – | 3,894,000 |
| ДҮэх-ийг дуусгах: 6,000 × 460 | – | 2,760,000 |
| Эхэлж дуусгасан: 42,000 × 850 | – | 35,700,000 |
| Дуусгасан: 50,000 × 847.50 | 42,375,000 | – |
| Савлах хэсэгт шилжүүлсэн | 42,375,000 | 42,354,000 |
| ДҮэц: материал 10,000 × нэгжийн өртөг | 3,885,000 | 3,900,000 |
| ДҮэц: боловсруулалт 6,000 × нэгжийн өртөг | 2,754,000 | 2,760,000 |
| ДҮэц-ийн өртөг | 6,639,000 | 6,660,000 |
| Тооцсон нийт зардал | 49,014,000 | 49,014,000 |
Хоёр аргаар тооцсон зардал тооцох зардалтай (49,014,000₮) тэнцэв. FIFO аргаар шилжүүлсэн литрийн өртөг 42,354,000 ÷ 50,000 = 847.08₮.
Өмнөх хэсгээс хүлээн авсан нэгжийн өртгийг шилжиж ирсэн өртөг (transferred-in cost) гэнэ. Энэ нь процессын эхэнд орох материалтай адил тул ДҮэх, ДҮэц хоёулаа энэ элементийн хувьд 100% гүйцэтгэлтэй бөгөөд тусдаа баганад харуулна. Хэмжих нэгж өөрчлөгдөж болно: 3 тонн орцоос 8 тонн гарц гарвал өмнөх хэсгийн өртөг 8 тоннд шингэнэ (9.5.2). Савлагааны материал төгсгөлд ордог тул 30%-тай ДҮэц-д материал 0%, 50%-тай ДҮэх-д энэ сард 100% нэмэгдэнэ.
Хүснэгт 9.7. Савлах хэсэг: эквивалент нэгж
| Үзүүлэлт | Биет нэгж | Шилжиж ирсэн | Материал | Боловсруулалт |
|---|---|---|---|---|
| Дуусгаж шилжүүлсэн | 52,000 | 52,000 | 52,000 | 52,000 |
| ДҮэц (30%) | 4,000 | 4,000 | 0 | 1,200 |
| ЭН — жигнэсэн дундаж | 56,000 | 56,000 | 52,000 | 53,200 |
| Хасах: ДҮэх-д өмнө хийгдсэн | (6,000) | 0 | (3,000) | |
| ЭН — FIFO | 50,000 | 52,000 | 50,200 |
Шилжиж ирсэн өртөг аргаас хамаарна: жигнэсэн дундаж аргаар 42,375,000₮, FIFO аргаар 42,354,000₮ (Хүснэгт 9.6).
Хүснэгт 9.8. Савлах хэсэг: тооцох зардал ба ЭН-ийн өртөг (₮)
| Үзүүлэлт | Шилжиж ирсэн | Материал | Боловсруулалт | Нийт |
|---|---|---|---|---|
| ДҮэх-ийн өртөг | 5,071,000 | 0 | 903,400 | 5,974,400 |
| Тайлант үе (ж. дундаж) | 42,375,000 | 6,240,000 | 15,562,000 | 64,177,000 |
| Тооцох (ж. дундаж) | 47,446,000 | 6,240,000 | 16,465,400 | 70,151,400 |
| ЭН-ийн өртөг (ж. дундаж) | 847.25 | 120.00 | 309.50 | 1,276.75 |
| Тайлант үе (FIFO) | 42,354,000 | 6,240,000 | 15,562,000 | 64,156,000 |
| Тооцох (FIFO) | 70,130,400 | |||
| ЭН-ийн өртөг (FIFO) | 847.08 | 120.00 | 310.00 | 1,277.08 |
Хүснэгт 9.9. Савлах хэсэг: өртгийн хуваарилалт (₮)
| Үзүүлэлт | Жигнэсэн дундаж | FIFO |
|---|---|---|
| ДҮэх-ийн өртөг | – | 5,974,400 |
| ДҮэх-ийг дуусгах: материал 6,000 × 120 | – | 720,000 |
| ДҮэх-ийг дуусгах: боловсруулалт 3,000 × 310 | – | 930,000 |
| Эхэлж дуусгасан: 46,000 × 1,277.08 | – | 58,745,680 |
| Дуусгасан: 52,000 × 1,276.75 | 66,391,000 | – |
| Бэлэн бүтээгдэхүүнд шилжүүлсэн | 66,391,000 | 66,370,080 |
| ДҮэц: шилжиж ирсэн 4,000 × нэгжийн өртөг | 3,389,000 | 3,388,320 |
| ДҮэц: боловсруулалт 1,200 × нэгжийн өртөг | 371,400 | 372,000 |
| ДҮэц-ийн өртөг | 3,760,400 | 3,760,320 |
| Тооцсон нийт зардал | 70,151,400 | 70,130,400 |
Нэг литр бэлэн ундааны өртөг жигнэсэн дундаж аргаар 1,276.75₮, FIFO аргаар 66,370,080 ÷ 52,000 = 1,276.35₮ болж, бага зөрүүтэй гарав.
Материал, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийн бичилт хоёр аргаар ижил (Жишээ 9.1), зөвхөн шилжүүлгийн дүн ялгаатай. Жигнэсэн дундаж аргаар:
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 03.31 | ДҮ – Савлах хэсэг | 42,375,000 | |
| ДҮ – Холих хэсэг | 42,375,000 | ||
| 03.31 | Бэлэн бүтээгдэхүүн | 66,391,000 | |
| ДҮ – Савлах хэсэг | 66,391,000 |
FIFO аргаар эдгээр дүн 42,354,000₮ ба 66,370,080₮ байна. Дансны үлдэгдэл нь өртгийн тайлангийн ДҮэц-тэй тэнцэх ёстой:
| ДҮ – Холих хэсэг | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 3,894,000 | Савлах руу | 42,375,000 |
| Материал | 20,280,000 | ||
| Хөдөлмөр | 9,936,000 | ||
| ҮНЗ | 14,904,000 | ||
| Гүйлгээ | 45,120,000 | Гүйлгээ | 42,375,000 |
| Эц.үл. | 6,639,000 | ||
| ДҮ – Савлах хэсэг | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 5,974,400 | ББ руу | 66,391,000 |
| Холихоос | 42,375,000 | ||
| Материал | 6,240,000 | ||
| Хөдөлмөр, ҮНЗ | 15,562,000 | ||
| Гүйлгээ | 64,177,000 | Гүйлгээ | 66,391,000 |
| Эц.үл. | 3,760,400 | ||
Албан ёсны тайлан гурван хэсэгтэй: (А) тоо хэмжээ — тооцох ба тооцсон нэгж; (Б) зардал — тооцох ба тооцсон зардал; (В) нэмэлт тооцоо — ЭН ба нэгжийн өртөг. Өргөн тайланг Хүснэгт 9.7–9.9-ийн адил хэд хэдэн хүснэгтэд хуваана. ERP системд тайлан үйлдвэрлэлийн захиалгыг (process order) хаахад автоматаар үүсдэг ч гүйцэтгэлийн хувийг хүн оруулдаг.
Хүснэгт 9.10. Жигнэсэн дундаж ба FIFO аргын харьцуулалт
| Шалгуур | Жигнэсэн дундаж арга | FIFO арга |
|---|---|---|
| ДҮэх-ийн өртөг | Тайлант үеийн зардалтай нийлүүлж дундажлана | Тусад нь үлдээж, эхэлж дуусгасан нэгжид шилжүүлнэ |
| Эквивалент нэгж | Дуусгасан + ДҮэц | Зөвхөн тайлант үед хийсэн ажил |
| Нэгжийн өртөг | Өмнөх ба тайлант үеийн өртгийн холимог | Зөвхөн тайлант үеийн өртөг |
| Гүйцэтгэлийн үнэлгээ | Өмнөх сарын үр ашиг нөлөөлнө | Тухайн сарын үр ашгийг цэвэр харуулна |
| Тооцооны хялбар байдал | Энгийн, нэг давхаргатай | Илүү нарийн, хоёр давхаргатай |
Хоёр арга хоёулаа НББОУС 2-оор зөвшөөрөгдсөн өртгийн томьёо юм. ДҮэх бага, үнэ тогтвортой бол үр дүн бараг ижил, ДҮэх их, үнэ огцом өөрчлөгдсөн үед зөрүү ихэснэ. Сарын гүйцэтгэлийг төсөв, стандарттай харьцуулахад FIFO, хялбар байдлыг эрхэмлэвэл жигнэсэн дундаж арга тохиромжтой.
Материал процессын аль цэгт орохоос хамаарч ДҮ-ийн материалын гүйцэтгэл тодорхойлогдоно:
Зарим материал гарцын тоо хэмжээг нэмэгдүүлдэг. Энэ үед ЭН-ийг гарцын хэмжүүрээр илэрхийлж, орцыг гарц руу хөрвөлтийн харьцаагаар шилжүүлнэ:
Хөрвөлтийн харьцаа = Гарцын тоо хэмжээ ÷ Орцын тоо хэмжээ
Инженер Дэлгэрмаа тосыг өөр цэгт нэмэх хувилбаруудыг судлав (Хүснэгт 9.12).
Хүснэгт 9.12. Тос нэмэх цэг ба тосны эквивалент нэгж (кг будаг)
| Нэмэх цэг | ДҮэх (50%) | Эхэлж дуусгасан | ДҮэц (30%) | FIFO ЭН | Жигнэсэн дундаж ЭН |
|---|---|---|---|---|---|
| Эхэнд | 0 | 20,000 | 4,000 | 24,000 | 30,000 |
| 40%-д | 0 | 20,000 | 0 | 20,000 | 26,000 |
| 55%-д | 6,000 | 20,000 | 0 | 26,000 | 26,000 |
| Төгсгөлд | 6,000 | 20,000 | 0 | 26,000 | 26,000 |
| Жигд | 3,000 | 20,000 | 1,200 | 24,200 | 27,200 |
Тос хожуу нэмэгдвэл ДҮ-д бодитоор зөвхөн зуурмаг байна: 30%-тай ДҮэц-ийн 1,000 кг зуурмаг харьцаагаар 4,000 кг будагтай дүйцнэ. Өмнөх хэсгийн бүтээгдэхүүн өөрөө процессын дунд орж ирдэг бол түүнээс өмнөх шатны ДҮ-д шилжиж ирсэн өртөг 0 байх ба харьцааг ДҮ-д байгаа орцоор (3 кг тос → 4 кг будаг бол 4/3) тодорхойлно.
Гологдол (spoilage) нь стандарт хангаагүй тул хаягдах буюу хямд зарагдах нэгж, алдагдсан нэгж нь ууршилт, асгаралтаар алга болсон нэгж юм. Хэвийн гологдол нь үр ашигтай ажиллах үед ч зайлшгүй гарах бөгөөд тэнцсэн бүтээгдэхүүний өртөгт шингэнэ. Хэвийн бус гологдол нь хэвийнээс давсан, зайлсхийх боломжтой хэсэг юм. НББОУС 2-ын дагуу хэвийн бус хаягдлыг бараа материалд оруулахгүй, гарсан үеийн зардал (гарз) болгоно. CIMA-гийн хандлагаар хэвийн алдагдлыг хаягдлын үнээр, хэвийн бусыг тэнцсэн нэгжийн өртгөөр үнэлэх ба бодит алдагдал хэвийнээс бага бол хэвийн бус ашиг (abnormal gain) гарна.
Гологдсон нэгжийг шалгалтын цэг хүртэлх гүйцэтгэлээр ЭН-д оруулна.
Үйл ажиллагааны өртгийн арга (operation costing) нь хоёр аргын хослол юм. Багц бүрээр ялгаатай материалыг захиалгат аргын адил багцад шууд бүртгэж, бүх багцад ижил боловсруулалтын үйлдлийг үе шатны аргын адил үйлдлийн нэгжийн өртгөөр хуваарилна. Хувцас, гутал, тавилга, олон төрлийн савлагаатай хүнсний багцын үйлдвэрлэлд хэрэглэдэг бөгөөд урсгал нь ихэвчлэн сонгомол байна.
Бараа материал багатай үйлдвэрт ERP систем дууссан бүтээгдэхүүнээс стандарт нормоор зардлыг буцааж бичих аргыг (backflush costing) хэрэглэж, ДҮ-ийн тооцоог хялбарчилдаг. Харин ДҮ, гологдол их үйлдвэрт эквивалент нэгжийн тооцоо зайлшгүй хэвээр байна.
а) Захиалгат тавилгын цехб) Аудитын компанийн гэрээт ажилв) Ундааг тасралтгүй урсгалаар үйлдвэрлэх үйлдвэрг) Барилгын гэрээт объект
а) 17,600б) 18,200в) 18,800г) 20,000
а) ДҮэц × гүйцэтгэлийн хувьб) ДҮэх × (100% − гүйцэтгэлийн хувь)в) Эхэлж дуусгасан нэгжийн тоог) ДҮэх × өмнөх үед гүйцэтгэсэн хувь
а) 5,000б) 0в) 3,500г) 1,500
а) дуусгасан бүтээгдэхүүний өртөгт нэмнэб) ДҮэц-д хуваарилнав) гарсан үеийн зардал (гарз) болгоног) дараагийн хэсэгт шилжүүлнэ
а) процессын эхэнд орох материалын адил 100% гүйцэтгэлтэй гэж үзнэб) боловсруулалтын гүйцэтгэлийн хувиар тооцнов) ЭН-д оруулахгүйг) зөвхөн дуусгасан нэгжид тооцно
Мах, гурил, сүү, газрын тос, ноолуур, мод боловсруулах үйлдвэрт нэг түүхий эд, нэг процессоос хэд хэдэн бүтээгдэхүүн зэрэг гардаг. Тэдгээрийн нийтлэг зардлыг бүтээгдэхүүн бүрд ноогдуулах асуудал бараа материалыг үнэлэх, ашгийг тодорхойлоход зайлшгүй тулгардаг ч энэ хуваарилалт нөхцөлт тул шийдвэрт буруу ашиглавал алдаатай дүгнэлтэд хүргэнэ. Энэ бүлэг нь үе шатны аргын (9-р бүлэг) үргэлжлэл бөгөөд хамаарагдах зардлын шинжилгээний (18-р бүлэг) суурийг тавина.
Хамсарсан бүтээгдэхүүн (үндсэн бүтээгдэхүүн) гэдэг нь нэг процессоос зэрэг гарах, борлуулалтын үнэ цэнэ нь харьцангуй их хоёр ба түүнээс дээш бүтээгдэхүүн юм. Тэдгээрийн үйлдвэрлэл салшгүй холбоотой: нэгийг нь үйлдвэрлэхгүйгээр нөгөөг нь гаргах боломжгүй, нэгийнх нь гарц өсөхөд бусдынх нь мөн өөрчлөгддөг ч ижил хувиар байх албагүй. Бүтээгдэхүүнүүд салах цэг хүртэл нийлмэл байдлаар үйлдвэрлэгдэнэ.
Дайвар бүтээгдэхүүн нь мөн тэр процессоос гарах боловч үндсэн бүтээгдэхүүнтэй харьцуулахад борлуулалтын үнэ цэнэ нь бага бүтээгдэхүүн юм. Тэр нь үндсэн үйлдвэрлэлийн явцад (мод хөрөөдөхөд үртэс) эсвэл түүхий эдийг бэлтгэх явцад (ноолуур самнахад хялгас, буудай цэвэрлэхэд хольц) үүснэ. Урьд нь зардал гарган зайлуулдаг байсан хаягдлаа одоо борлуулж орлого олдог салбар олон. Дайвар бүтээгдэхүүн хоёр бүлэгт хуваагдана: салах цэгээс шууд борлогдох; борлуулахын тулд нэмэлт боловсруулалт шаардах. Хаягдал нь бараг үнэ цэнэгүй үлдэгдэл юм.
Ангилал байнгын биш: урьд нь асгадаг байсан шар сүүг одоо уургийн нэмэлт болгон боловсруулдаг шиг үнэ, технологийн өөрчлөлтөөр бүтээгдэхүүн нэг ангиллаас нөгөөд шилждэг.
Хүснэгт 10.1. Хамсарсан үйлдвэрлэлийн жишээ
| Салбар | Хамсарсан бүтээгдэхүүн | Дайвар бүтээгдэхүүн |
|---|---|---|
| Гурилын үйлдвэр | Дээд, нэгдүгээр зэргийн гурил | Хивэг |
| Мах боловсруулах | Зүсмэл мах, хиамны мах, арьс | Яс, сөөг |
| Сүүн бүтээгдэхүүн | Цөцгий, тосгүй сүү | Шар сүү |
| Ноолуур боловсруулах | Самнасан ноолуур | Хялгас, богино хөөвөр |
| Газрын тос боловсруулах | Бензин, дизель түлш, онгоцны түлш | Мазут, битум |
| Мод боловсруулах | Банз, брус | Үртэс, хэлтэрхий |
| Зэс-молибдены уурхай | Зэсийн ба молибдены баяжмал | Баяжмал дахь алт, мөнгө |
Хамсарсан зардал гэдэг нь салах цэг хүртэл хамсарсан процесст гарсан түүхий эд, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийн нийлбэр юм. Энэ нь хэд хэдэн бүтээгдэхүүний нэгдмэл зардал тул аль нэг бүтээгдэхүүнд шууд хамааруулах боломжгүй. Салах цэг нь бүтээгдэхүүнүүд бие даан ялгагдах мөч; түүнээс хойш зарим бүтээгдэхүүн шууд борлогдож, заримыг нь цааш боловсруулна. Салах цэгээс хойш тухайн бүтээгдэхүүнд гарах боловсруулалт, савлагаа, борлуулалтын зардлыг салсны дараах (тусгаарлагдах) зардал гэх бөгөөд бүтээгдэхүүнд шууд ногдоно.
Мал, нядалгаа, задлалт (хамсарсан зардал)►Салах цэг►Зүсмэл мах►Вакуум савлагаа►Борлуулалт
▼
Салах цэг►Хиамны мах►Хиам үйлдвэрлэх►Борлуулалт
▼
Салах цэг►Арьс►Давсалж хадгалах►Борлуулалт
▼
Салах цэг►Яс (дайвар бүтээгдэхүүн)►Борлуулалт
Зураг 10.1. «Хөх Нуур Мах Боловсруулах ХХК»-ийн хамсарсан процесс
Хамсарсан зардлыг хуваарилах шалтгаан: (1) бараа материал, ББӨ, ашгийг санхүүгийн тайлан, татварын зорилгоор тодорхойлох; (2) өртөгт суурилсан гэрээ, зохицуулалттай үнийн тооцоо; (3) даатгалын нөхөн төлбөрийн тооцоо; (4) хэлтсийн гүйцэтгэлийн үнэлгээ. Хамсарсан зардал ба бүтээгдэхүүн хоорондын шалтгаан-үр дагаврын холбоо байхгүй тул аль ч хуваарилалт нөхцөлт байна.
Аргууд хоёр бүлэгт хуваагдана: зах зээлийн үнэд суурилсан (салах цэг дэх борлуулалтын үнэ цэнэ, цэвэр боломжит үнэ цэнэ, тогтмол нийт ашгийн хувь) ба биет хэмжигдэхүүнд суурилсан (нэгжийн дундаж өртөг, жигнэсэн дундаж). Бүх аргыг нэг жишээн дээр харьцуулъя.
Хамсарсан зардлыг нийт биет хэмжээнд (кг, литр, тонн, м³) хувааж нэгжийн дундаж өртгийг гаргана. Цааш боловсруулдаг ч хуваарилалтад салах цэг дэх хэмжээг ашиглана.
Нэгжийн дундаж өртөг = Хамсарсан зардал ÷ Нийт биет хэмжээ = 189,000,000 ÷ 90,000 = 2,100₮/кг
Хуваарилалт: зүсмэл мах 30,000 × 2,100 = 63,000,000₮; хиамны мах 94,500,000₮; арьс 31,500,000₮. Арга нь энгийн, үнийн мэдээлэл шаардахгүй боловч бүтээгдэхүүний орлого олох чадвартай холбоогүй: салах цэгт 34,500,000₮-ийн үнэ цэнэтэй арьсанд 31,500,000₮ ногдож байна.
Бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн нарийн төвөгтэй байдал, хугацаа, ажилчдын ур чадвар, хэмжээ зэрэг ялгааг жинлэх коэффициентоор илэрхийлж, биет хэмжээг жигнэсэн нэгжид хөрвүүлнэ. Коэффициентыг үйлдвэрлэл, инженерийн алба тогтооно. Компани нэг кг-д ногдох задлах, цэвэрлэх ажлын нормоор зүсмэл маханд 4, хиамны маханд 2, арьсанд 1 гэсэн коэффициент тогтоожээ.
Хүснэгт 10.3. Жигнэсэн дундаж аргаар хуваарилах
| Бүтээгдэхүүн | Гарц, кг | Коэффициент | Жигнэсэн нэгж | Хуваарилалт, ₮ |
|---|---|---|---|---|
| Зүсмэл мах | 30,000 | 4 | 120,000 | 100,800,000 |
| Хиамны мах | 45,000 | 2 | 90,000 | 75,600,000 |
| Арьс | 15,000 | 1 | 15,000 | 12,600,000 |
| Нийт | 90,000 | 225,000 | 189,000,000 |
Жигнэсэн нэгжийн өртөг 189,000,000 ÷ 225,000 = 840₮.
Салах цэгт зах зээлийн үнэ тодорхой бол хамсарсан зардлыг бүтээгдэхүүн бүрийн салах цэг дэх борлуулалтын үнэ цэнийн эзлэх хувиар хуваарилна. Бүтээгдэхүүн бүр хамсарсан зардлаа «даах» чадвартайгаа уялдсан ачаалал авна гэсэн логиктой.
Хүснэгт 10.4. Салах цэг дэх борлуулалтын үнэ цэнийн арга
| Бүтээгдэхүүн | Борлуулалтын үнэ цэнэ, ₮ | Эзлэх хувь | Хуваарилалт, ₮ |
|---|---|---|---|
| Зүсмэл мах (30,000 × 8,900) | 267,000,000 | 49.4% | 93,450,000 |
| Хиамны мах (45,000 × 5,300) | 238,500,000 | 44.2% | 83,475,000 |
| Арьс (15,000 × 2,300) | 34,500,000 | 6.4% | 12,075,000 |
| Нийт | 540,000,000 | 100% | 189,000,000 |
Хамсарсан зардал борлуулалтын үнэ цэнийн 35% (189 ÷ 540) тул бүтээгдэхүүн бүрд үнэ цэнийнх нь 35% ногдоно; салах цэгт бүх бүтээгдэхүүний нийт ашгийн хувь ижил (65%) болно.
Салах цэгт зах зээлийн үнэ байхгүй, бүтээгдэхүүнийг заавал цааш боловсруулах шаардлагатай бол салах цэг дэх үнэ цэнийг тооцоолж гаргана:
Цэвэр боломжит үнэ цэнэ (ЦБҮЦ) = Эцсийн борлуулалтын үнэ цэнэ − Салсны дараах боловсруулалт, борлуулалтын зардал
Хүснэгт 10.5. ЦБҮЦ-ийн арга (мянган ₮)
| Бүтээгдэхүүн | Эцсийн үнэ цэнэ | Салсны дараах зардал | ЦБҮЦ | Хуваарилалт (30%) |
|---|---|---|---|---|
| Зүсмэл мах | 345,000 | 36,000 | 309,000 | 92,700 |
| Хиам | 351,000 | 63,000 | 288,000 | 86,400 |
| Арьс | 39,000 | 6,000 | 33,000 | 9,900 |
| Нийт | 735,000 | 105,000 | 630,000 | 189,000 |
Хамсарсан зардал нийт ЦБҮЦ-ийн 30% (189,000 ÷ 630,000) байна. Бүтээгдэхүүний нийт өртөг = хуваарилсан хамсарсан зардал + салсны дараах зардал; жишээ нь зүсмэл махны нэгжийн өртөг (92,700,000 + 36,000,000) ÷ 30,000 = 4,290₮/кг.
Зах зээлийн үнийн аргуудыг хослуулах зарчим:
Энэ арга бүх бүтээгдэхүүний эцсийн нийт ашгийн хувийг ижил байлгахаар хамсарсан зардлыг хуваарилна. Алхмууд: (1) нийт ашгийн хувийг тооцох; (2) бүтээгдэхүүн бүрийн нийт өртгийг эцсийн үнэ цэнээс тухайн хувийг хасаж гаргах; (3) түүнээс салсны дараах зардлыг хасаж хамсарсан зардлын хувийг олох.
Нийт ашгийн хувь = (735,000 − 189,000 − 105,000) ÷ 735,000 = 441,000 ÷ 735,000 = 60%
Хүснэгт 10.6. Тогтмол нийт ашгийн хувийн арга (мянган ₮)
| Бүтээгдэхүүн | Эцсийн үнэ цэнэ | Нийт ашиг (60%) | Нийт өртөг (40%) | Салсны дараах зардал | Хамсарсан зардал |
|---|---|---|---|---|---|
| Зүсмэл мах | 345,000 | 207,000 | 138,000 | 36,000 | 102,000 |
| Хиам | 351,000 | 210,600 | 140,400 | 63,000 | 77,400 |
| Арьс | 39,000 | 23,400 | 15,600 | 6,000 | 9,600 |
| Нийт | 735,000 | 441,000 | 294,000 | 105,000 | 189,000 |
Арга нь бүх бүтээгдэхүүн ижил ашигтай гэж үздэг тул салсны дараах зардал өндөртэй бүтээгдэхүүнд сөрөг хуваарилалт ч гарч болно.
Хүснэгт 10.7. Хуваарилалт, мянган ₮ (эцсийн нийт ашгийн хувь)
| Арга | Зүсмэл мах | Хиам | Арьс |
|---|---|---|---|
| Биет хэмжигдэхүүн | 63,000 (71.3%) | 94,500 (55.1%) | 31,500 (3.8%) |
| Жигнэсэн дундаж | 100,800 (60.3%) | 75,600 (60.5%) | 12,600 (52.3%) |
| Салах цэг дэх үнэ цэнэ | 93,450 (62.5%) | 83,475 (58.3%) | 12,075 (53.7%) |
| ЦБҮЦ | 92,700 (62.7%) | 86,400 (57.4%) | 9,900 (59.2%) |
| Тогтмол нийт ашгийн хувь | 102,000 (60.0%) | 77,400 (60.0%) | 9,600 (60.0%) |
Бүх бүтээгдэхүүн борлогдсон бол компанийн нийт ашиг ямар ч аргаар 441,000 мянган ₮ — хуваарилалт зөвхөн ашгийг бүтээгдэхүүнүүдийн хооронд дахин хуваарилдаг. Харин эцсийн үлдэгдэл байвал аргын сонголт тайлант үеийн ашгийг өөрчилнө: 3,000 кг зүсмэл мах үлдсэн бол биет хэмжигдэхүүний аргаар 3,000 × 3,300 = 9,900,000₮, ЦБҮЦ-ийн аргаар 3,000 × 4,290 = 12,870,000₮ болж, ашиг 2,970,000₮-өөр зөрнө.
Аргуудын сул тал:
Дайвар бүтээгдэхүүний бүртгэлийн хоёр үндсэн хандлага бий.
Үйлдвэрлэх үед хүлээн зөвшөөрөх (ЦБҮЦ-ийн) арга. Дайвар бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэгдмэгц ЦБҮЦ-ээр нь бараа материалд бүртгэж, тэр дүнгээр хамсарсан зардлыг бууруулна; үндсэн бүтээгдэхүүнд цэвэр хамсарсан зардал хуваарилагдана. Дайвар бүтээгдэхүүн тооцоолсон үнээрээ борлогдвол ашиг, алдагдал гарахгүй, үнийн зөрүү л ашиг (алдагдал) болно. Цааш боловсруулах зардал гарвал дайвар бүтээгдэхүүний өртөгт нэмэгдэнэ.
Борлуулах үед хүлээн зөвшөөрөх (тэг үнийн) арга. Дайвар бүтээгдэхүүний үнэ маш бага эсвэл тодорхойгүй үед хэрэглэнэ: түүнд өртөг хуваарилахгүй, борлогдох үед орлогыг нь (а) борлуулалтын орлого; (б) үйлдвэрлэлийн өртгийг бууруулах; (в) ББӨ-ийг бууруулах; (г) бусад орлого гэсэн дөрвөн хувилбарын аль нэгээр бүртгэнэ.
Үлдэгдэлгүй бол бүх хувилбарын ашиг ижил гарна. Үлдэгдэлтэй үед ялгаа үүснэ: үйлдвэрлэх үед хүлээн зөвшөөрөх аргаар борлогдоогүй 30,000 кг хивэг (6,000,000₮) хөрөнгөөр бүртгэгдэж, гурилын нэгжийн өртөг 1,160₮ (696,000,000 ÷ 600,000) болж буурна; борлуулах үеийн аргуудад нэгжийн өртөг 1,200₮ (үйлдвэрлэлийн өртгийг бууруулах хувилбарт 1,170₮) байна. Үйлдвэрлэх үеийн аргын бичилт:
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 11.30 | Дайвар бүтээгдэхүүн (хивэг) | 24,000,000 | |
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл | 24,000,000 | ||
| 11.30 | Мөнгөн хөрөнгө | 18,000,000 | |
| Дайвар бүтээгдэхүүн (хивэг) | 18,000,000 |
Борлуулах үеийн аргын «бусад орлого» хувилбарт зөвхөн Дт Мөнгөн хөрөнгө / Кт Бусад орлого 18,000,000₮ бичигдэнэ. Хивэг 210₮-өөр борлогдсон бол үйлдвэрлэх үеийн аргаар 90,000 × 10 = 900,000₮-ийн олз бүртгэгдэнэ.
Удирдлага хамсарсан бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх эсэх, гарцыг ихэсгэх, багасгах шийдвэр гаргана. Бүтээгдэхүүнүүд тогтмол харьцаагаар гардаг (мах боловсруулах) бол шийдвэр бүхэл бүлгийн тухай: бүлгийн нийт орлогыг нийт зардалтай (хамсарсан ба салсны дараах) харьцуулна, нэг бүтээгдэхүүний хуваарилсан ашиг утгагүй. Хамсарсан процессыг явуулах эсэх шийдвэрт хамсарсан зардал хамааралтай. Харьцаа өөрчлөгддөг бол (газрын тос боловсруулах үйлдвэр бензин, дизель түлшний гарцыг улирлаар өөрчилдөг) харьцангуй үнэ, эрэлтэд тулгуурлан хамгийн ашигтай хольцыг сонгоно.
Хамсарсан зардал салах цэгт аль хэдийн гарсан, цааш боловсруулах эсэхээс үл хамааран өөрчлөгдөхгүй тул энэ шийдвэрт хамааралгүй. Хуваарилах арга ч мөн хамааралгүй.
Нэмэгдэх ашиг = (Эцсийн үнэ цэнэ − Салах цэг дэх үнэ цэнэ) − Салсны дараах зардал
ЦБҮЦ-ийн хуваарилалтаар арьсны нийт ашгийн хувь 59.2% байсан ч түүнийг боловсруулах нь алдагдалтай. Хуваарилсан ашиг шийдвэрийн мэдээлэл биш гэдгийг энэ жишээ тод харуулна. Нэмэгдэх ашиг тэгтэй ойролцоо үед ажиллах хүчний тогтвортой байдал, чадварлаг ажилчдыг хадгалах, харилцагчийн хэрэгцээ, хүчин чадлын ашиглалт зэрэг чанарын хүчин зүйлсийг харгалзана.
Хамсарсан бүтээгдэхүүнийг бүгдийг нь борлуулахуйц үнийг тогтоох нь гол зорилт. Борлуулалтын үнэ цэнийн аргаар хуваарилсан өртөг өөрөө үнээс хамаардаг тул түүгээр үнэ тогтоох нь тойрог логик болно. Иймд үнийг зах зээлийн эрэлтэд тулгуурлан тогтоож, нийт орлого нийт зардлыг (хамсарсан + салсны дараах) нөхөж байгаа эсэхийг шалгана. Хамсарсан процесс ямар ч байсан явагдах бол нэг бүтээгдэхүүний богино хугацааны доод үнэ нь түүний салсны дараах зардал юм (18-р бүлэг).
а) Ашиггүй ажиллах цэгб) Салах цэгв) Хяналтын цэгг) Захиалгын цэг
а) Салсны дараах боловсруулалтын зардалб) Нэмэлт савлагааны зардалв) Хамсарсан зардалг) Нэмэлт борлуулалтын зардал
а) 150,000,000₮б) 200,000,000₮в) 100,000,000₮г) 240,000,000₮
а) 90,000,000₮б) 120,000,000₮в) 108,000,000₮г) 150,000,000₮
а) Биет хэмжигдэхүүний аргаб) ЦБҮЦ-ийн аргав) Жигнэсэн дундаж аргаг) Тогтмол нийт ашгийн хувийн арга
а) ЦБҮЦ-ээр нь бараа материалд бүртгэж, хамсарсан зардлыг бууруулнаб) Борлуулах үед бусад орлогоор бүртгэнэв) Хамсарсан зардлыг тэнцүү хуваарилнаг) Өртөг хуваарилахгүй
2-р бүлэгт зардлыг бүтээгдэхүүний ба хугацааны, 3-р бүлэгт хувьсах ба тогтмол гэж ангилж, 7-р бүлэгт ҮНЗ-ийг урьдчилан тогтоосон хувиар шингээх аргыг үзсэн. Энэ бүлэг тэдгээрийг нэгтгэж, үр дагавар ихтэй нэг асуултад хариулна: тогтмол ҮНЗ бүтээгдэхүүний өртөг үү, хугацааны зардал уу? Хариултаас нөөцийн үнэлгээ, тайлант үеийн ашиг, менежерийн урамшуулал хамаарна. Гадаад тайлагналд бүрэн шингээлт заавал мөрдөгддөг бол дотоод удирдлагад хувьсах зардлын арга илүү ил тод зураг өгдөг бөгөөд 17–18-р бүлгийн шинжилгээний суурь болно.
Хүснэгт 11.1. Бүрэн шингээлтийн аргын хувилбарууд
| Хувилбар | Шууд зардал | ҮНЗ | Хяналт |
|---|---|---|---|
| Бодит өртгийн | Бодитоор | Бодит ҮНЗ бүхэлдээ | Сул: нэгжийн өртөг сар бүр хэлбэлзэж, үеийн эцэст л тодорно |
| Хэвийн өртгийн | Бодитоор | Урьдчилан тогтоосон хувь × бодит суурь | Дунд: дутуу, илүү хуваарилалт хазайлтыг илрүүлнэ |
| Стандарт өртгийн | Стандартаар | Стандарт хувь × зөвшөөрөгдсөн суурь | Өндөр: хэлбэлзлээр хянана (12–13-р бүлэг) |
Бодит өртгийн хувилбарт «гарсан бүхэн өртөг» тул хэт их зарцуулалт ч бүтээгдэхүүнд автоматаар шингэнэ. Хэвийн ба стандарт хувилбар норм, нормативт тулгуурладаг тул хяналт тавих боломж олгоно. Бүрэн шингээлт нь олон улсын жишгээр гадаад санхүүгийн тайлагналын үндсэн хэлбэр юм.
Аргын логик: байрны түрээс, тоног төхөөрөмжийн элэгдэл, мастерын цалин зэрэг тогтмол ҮНЗ нь үйлдвэрлэх чадавхийг бэлэн байлгахын төлөөс бөгөөд нэг ч нэгж хийгээгүй сард ч гарна; иймд бүтээгдэхүүнтэй бус, цаг хугацаатай холбоотой. Бүрэн шингээлтийн талынхан чадавхигүйгээр бүтээгдэхүүн хийх боломжгүй тул энэ нь өртгийн салшгүй хэсэг гэж маргадаг.
Хүснэгт 11.2. Зардлын зүйлсийн ангилал
| Зардлын зүйл | Бүрэн шингээлт | Хувьсах зардлын арга |
|---|---|---|
| Шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах ҮНЗ | Бүтээгдэхүүний | Бүтээгдэхүүний |
| Тогтмол ҮНЗ | Бүтээгдэхүүний | Хугацааны |
| Хувьсах борлуулалт, удирдлагын зардал | Хугацааны | Хугацааны (ахиу орлогоос өмнө хасна) |
| Тогтмол борлуулалт, удирдлагын зардал | Хугацааны | Хугацааны |
Бүрэн шингээлтэд зардлыг үүргээр бүлэглэсэн уламжлалт тайлан хэрэглэнэ: орлогоос ББӨ-ийг хасч нийт ашиг, түүнээс үйл ажиллагааны зардлыг хасч ашиг гаргана. Хувьсах зардлын аргад зардлыг төлөв байдлаар бүлэглэсэн ахиу орлогын тайлан хэрэглэнэ: орлогоос хувьсах ББӨ-ийг хасч үйлдвэрлэлийн ахиу орлого, түүнээс хувьсах борлуулалт, удирдлагын зардлыг хасч ахиу орлого, эцэст нь бүх тогтмол зардлыг хасна.
Ахиу орлого = Борлуулалтын орлого − Бүх хувьсах зардал = Тогтмол зардал + Ашиг
Ахиу орлого эхлээд тогтмол зардлыг нөхөж, үлдсэн нь ашиг болно. «Аялгуу»-гийн нэгжийн ахиу орлого 185,000 − 96,000 = 89,000₮ буюу орлогын 48.1 %; 2024 онд 12,000 ширхгээс 1,068,000 мянган ₮ ахиу орлого олж, 550,000 мянган ₮ тогтмол зардлыг нөхөөд 518,000 мянган ₮ ашигтай ажилласан.
Зөрүүний цорын ганц эх үүсвэр: бүрэн шингээлтэд тогтмол ҮНЗ-ийн нэг хэсэг нөөцөд «хадгалагдан» дараагийн үе рүү шилждэг.
Ашиг (бүрэн шингээлт) − Ашиг (хувьсах) = Эцсийн нөөц дэх тогтмол ҮНЗ − Эхний нөөц дэх тогтмол ҮНЗ
Нэгжийн тогтмол ҮНЗ өөрчлөгдөөгүй бол:
Ашгийн зөрүү = (Үйлдвэрлэсэн тоо − Борлуулсан тоо) × Нэгжийн тогтмол ҮНЗ
Хүснэгт 11.6. Жишээ 11.2-ын тохируулга (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | 2024 | 2025 | 2026 |
|---|---|---|---|
| Хувьсах зардлын аргын ашиг | 518,000 | 429,000 | 562,500 |
| Нэмэх нь: эцсийн нөөц дэх тогтмол ҮНЗ | 0 | 60,000 | 0 |
| Хасах нь: эхний нөөц дэх тогтмол ҮНЗ | 0 | 0 | (60,000) |
| Бүрэн шингээлтийн аргын ашиг | 518,000 | 489,000 | 502,500 |
Тогтмол ҮНЗ эсвэл хэвийн хүчин чадал өөрчлөгдвөл нэгжийн хувь өөрчлөгдөнө. FIFO-д эцсийн нөөцийг тухайн үеийн хувиар үнэлэх тул зөрүү хоёр хэсэгт задарна:
Ашгийн зөрүү = (Үйлдвэрлэсэн − Борлуулсан) × Тухайн үеийн хувь + Эхний нөөц × (Тухайн үеийн хувь − Өмнөх үеийн хувь)
Хүснэгт 11.9. Ашгийн харьцааны дүрэм
| Нөхцөл | Нөөц | Ашгийн харьцаа | Жишээ 11.2 |
|---|---|---|---|
| Үйлдвэрлэл = борлуулалт | Өөрчлөгдөхгүй | Тэнцүү | 2024 |
| Үйлдвэрлэл > борлуулалт | Өснө | Бүрэн шингээлт > хувьсах | 2025 |
| Үйлдвэрлэл < борлуулалт | Буурна | Бүрэн шингээлт < хувьсах | 2026 |
Хувьсах зардлын аргаар ашиг нь зөвхөн борлуулалтын шугаман функц: Ашиг = Нэгжийн ахиу орлого × Борлуулсан тоо − Тогтмол зардал. Бүрэн шингээлтэд ашиг борлуулалт ба үйлдвэрлэл хоёроос хамаарах тул борлуулалт өөрчлөгдөөгүй ч үйлдвэрлэлээ нэмж ашгийг өсгөж болно. Урт хугацаанд нөөц тэнцвэржиж, нийт ашиг ойртоно. Жилийн тайланд нөөцийн хэлбэлзэл ихэвчлэн саармагждаг бол сар, улирлын тайланд улирлын чанартай борлуулалтаас үүдэх нөөцийн хэлбэлзэл ашгийг хүчтэй гажуудуулдаг; иймд завсрын ба дотоод хяналтын тайланд хувьсах зардлын арга илүү тохиромжтой.
Хүснэгт 11.10. Хоёр аргын харьцуулалт
| Шалгуур | Хувьсах зардлын арга | Бүрэн шингээлт |
|---|---|---|
| Ашиг ба борлуулалт | Ашиг борлуулалтыг дагана | Үйлдвэрлэл ашигт нөлөөлнө |
| ЗТАШ, шийдвэр | Ахиу орлого шууд гарна | Нэмэлт ангилал шаардана |
| Зардлын хяналт | Нэгжийн хувьсах өртөг тогтвортой; уян хатан төсөвтэй уялдана | Нэгжийн өртөг хэмжээг дагаж хэлбэлзэнэ |
| Тогтмол зардал | Нийт дүнгээр ил харагдана | Нэгжид хуваагдаж «хувьсах мэт» харагдана |
| Гадаад тайлан, татвар | Хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй | Заавал мөрдөнө |
| Урт хугацааны үнэ | Тогтмол зардлыг үл тоох эрсдэлтэй | Бүх зардлыг нөхөх суурь |
Автоматжсан үйлдвэрт тогтмол зардлын жин өндөр тул тэдгээрийг бүтээгдэхүүнээс гадуур үлдээх нь урт хугацаанд үнийг доогуур тогтоох эрсдэлтэй; зардлыг ангилах нь зарим үед субъектив байдаг.
Ашгийн төлөвлөлт ба ЗТАШ.
Ахиу орлогын хувиар борлуулалтын өөрчлөлтийн нөлөөг шууд тооцно: «Аялгуу»-гийн борлуулалт 100,000,000₮-өөр өсвөл ашиг ойролцоогоор 48,100,000₮-өөр өснө (17-р бүлэг).
Үнийн шийдвэр.
Эдийн засгийн онолд ашгийг хамгийн их болгох үнэ нь ахиу орлого ба ахиу зардал тэнцэх цэгт оршино. Нэгжийн хувьсах зардал нь богино хугацааны үнийн доод хязгаар бөгөөд сул хүчин чадалтай үеийн тусгай захиалгыг (18-р бүлэг) үнэлэхэд хэрэглэнэ. Сегмент бүрээр ялгавартай үнэ тогтоовол ахиу орлогыг сегментээр тооцно; урт хугацаанд үнэ бүх зардлыг нөхөх ёстой.
Сегментийн тайлан.
Бүтээгдэхүүн, бүс, сувгийн ахиу орлогоос тухайн сегментэд хамаарах тогтмол зардлыг хасч сегментийн ахиу ашиг гаргана. Нийтлэг зардлыг дур зоргоор хуваарилахгүй тул ашигтай сегментийг «алдагдалтай» харагдуулахгүй (16-р бүлэг).
Зардлын хяналт.
Нэгжийн хувьсах өртөг хэмжээнээс үл хамаарах тул гүйцэтгэлийг уян хатан төсөвтэй (15-р бүлэг) шууд харьцуулна.
Хувьсах зардлаар тооцсон өртөг►Дотоод хэрэглэгч►Ашгийн төлөвлөлт, үнэ►Шийдвэр гаргалт►Зардлын хяналт
▼
Хувьсах зардлаар тооцсон өртөг►Тогтмол ҮНЗ-ийн тохируулга►Гадаад хэрэглэгч►Нөөцийн үнэлгээ, ашиг►Санхүүгийн тайлан
Зураг 11.1. Хувьсах зардлын өртгийн мэдээллийн хэрэглээ
НББОУС 2-ын дагуу бараа материалын өртөгт тогтмол ҮНЗ-ийг хэвийн хүчин чадалд үндэслэн хуваарилсан хэсэг орно. Үйлдвэрлэл бага эсвэл сул зогсолттой үед хуваарилагдаагүй тогтмол ҮНЗ үүссэн үеийн зардал болно; хэт өндөр үйлдвэрлэлтэй үед нэгжид ногдох хэмжээг бууруулж, нөөцийг өртгөөс дээш үнэлэхгүй. Хэвийн бус хаягдал, хадгалалт, удирдлага, борлуулалтын зардал нөөцөд орохгүй. Иймд хувьсах зардлаар үнэлсэн нөөц гадаад тайлан, татварт хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй; компаниуд дотоод бүртгэлээ хувьсах зардлаар хөтөлж, ERP-ийн хоёр үнэлгээний «дэвтэр» эсвэл үеийн эцсийн тохируулгаар гадаад тайланд шилжүүлдэг.
Бүртгэлд «ҮНЗ-ийн хяналт» дансны оронд «ҮНЗ – хувьсах», «ҮНЗ – тогтмол» хоёр данс нээнэ. Хувьсах ҮНЗ-ийг урьдчилан тогтоосон хувиар дуусаагүй үйлдвэрлэлд хуваарилж, бодит ба хуваарилсан дүнгийн зөрүүг (зарцуулалтын хэлбэлзэл) ББӨ-д хаана. Тогтмол ҮНЗ бүхэлдээ Орлого зарлагын нэгдсэн дансанд хаагдана. Бүрэн шингээлттэй стандарт өртгийн системд ББӨ-ийн тохируулга нь зарцуулалтын ба хэмжээний хэлбэлзлийн нийлбэр болдог.
Нэвтрүүлэлтийн арга (throughput costing) нь зөвхөн шууд материалыг бүтээгдэхүүний өртөг гэж үзэж, шууд хөдөлмөр, ҮНЗ-ийг бүхэлд нь хугацааны зардал болгоно. Хязгаарлалтын онолоос (theory of constraints) гаралтай бөгөөд богино хугацаанд хөдөлмөр ч тогтмол шинжтэй гэж үздэг.
Нэвтрүүлэлтийн ахиу орлого = Борлуулалтын орлого − Шууд материалын зардал
Хүснэгт 11.11. Жишээ 11.2-ын 2025 оны ашиг гурван аргаар
| Арга | Нөөцийн нэгжийн өртөг, ₮ | Эцсийн нөөц, мянган ₮ | Ашиг, мянган ₮ |
|---|---|---|---|
| Нэвтрүүлэлтийн | 52,000 | 104,000 | 363,000 |
| Хувьсах зардлын | 85,000 | 170,000 | 429,000 |
| Бүрэн шингээлтийн | 115,000 | 230,000 | 489,000 |
Нөөцөд их зардал «хадгалах» тусам нөөц өсөх үеийн ашиг өндөр гарна. Нэвтрүүлэлтийн арга нөөц хуримтлуулах сонирхлыг бүрэн арилгадаг боловч гадаад тайланд хэрэглэгдэхгүй.
а) Шууд хөдөлмөрб) Хувьсах ҮНЗв) Тогтмол ҮНЗг) Шууд материал
а) 32,000₮б) 35,000₮в) 41,000₮г) 44,000₮
а) 9,000,000₮-өөр ихб) 9,000,000₮-өөр багав) 45,000,000₮-өөр ихг) тэнцүү
а) Үйлдвэрлэсэн тоо хэмжээб) Борлуулсан тоо хэмжээв) Эцсийн нөөцийн хэмжээг) ҮНЗ-ийн дутуу хуваарилалт
а) 1,600,000₮-өөр багаб) 2,500,000₮-өөр багав) 1,600,000₮-өөр ихг) 2,800,000₮-өөр бага
а) Эцсийн нөөцөд капиталжуулнаб) Дараагийн үе рүү хойшлуулнав) Үүссэн үеийн зардалд хүлээн зөвшөөрнөг) Өмчид шууд хаана
Бодит өртөг дангаараа «зардал ямар байх ёстой байсан бэ?» гэсэн асуултад хариулдаггүй. Нэг хос гутал 92,000₮-ийн өртөгтэй гарсан нь сайн уу, муу юу гэдгийг дүгнэхэд жишиг хэрэгтэй. Стандарт өртөг бол ийм жишиг бөгөөд гүйцэтгэлийг түүнтэй харьцуулж, зөрүүг шалтгаанаар нь задлах хэлбэлзлийн шинжилгээ нь удирдлагын бүртгэлийн хамгийн өргөн хэрэглэгддэг хяналтын хэрэгсэл юм.
Энэ бүлэгт материал ба хөдөлмөрийн, 13-р бүлэгт ҮНЗ-ийн хэлбэлзлийг авч үзнэ. Жишээнүүд «Сайн Гутал ХХК»-д тулгуурлана. Тус компанийн үйлдвэрлэлийн менежер Ариунболд, удирдлагын нягтлан бодогч Номин-Эрдэнэ нар стандартыг хамтран тогтоож, сар бүр хэлбэлзлийн тайланг хэлэлцдэг.
Стандарт өртгийн элемент бүр хоёр хүчин зүйлийн үржвэр байна. Тоо хэмжээний стандарт нь нэгж бүтээгдэхүүнд зарцуулах орцын хэмжээ (материалын кг, дм², хөдөлмөрийн цаг, машин цаг), үнийн стандарт нь орцын нэгжийн төлөвлөгөөт үнэ (материалын үнэ, цагийн хөлс, ҮНЗ-ийн урьдчилан тогтоосон хувь) юм. Стандартыг тогтооход удирдлагын хандлага, компанийн бодлого, байгууллагын хэмжээ, бүтэц нөлөөлнө.
Нэгжийн стандарт өртөг = Стандарт тоо хэмжээ × Стандарт үнэ
Стандарт нь нэгжид, төсөв нь нийт дүнд хамаарна: 1,000 хос гутлын материалын төсөв = 1,000 × нэг хосын стандарт өртөг. Иймд стандарт бол мастер ба уян хатан төсвийн (14, 15-р бүлэг) «барилгын тоосго».
Стандарт өртгийн системийг захиалгат болон үе шатны өртгийн аргын аль алинтай хослуулж болно. Технологи тогтворжсон, ижил бүтээгдэхүүнийг давтан үйлдвэрлэдэг, үнэ харьцангуй тогтвортой орчинд хамгийн үр дүнтэй; инфляц өндөр, технологи байнга солигддог үед стандарт хурдан хуучирна. Гол хэрэглээ:
Дуусаагүй үйлдвэрлэл дансанд зөвхөн гүйцэтгэлд ногдох стандарт зардлыг бичиж, зөрүүг хэлбэлзлийн дансанд бүртгэнэ. Бодит зардал стандартаас бага бол таатай (Т), их бол таагүй (ТГ) хэлбэлзэл гэнэ.
Хүснэгт 12.1. Стандартын төрлүүд
| Төрөл | Агуулга | Нөлөө ба хэрэглээ |
|---|---|---|
| Идеал (онолын) | Сул зогсолт, хаягдалгүй төгс нөхцөл | Байнгын ТГ хэлбэлзэл үүсгэж урам хугалдаг; урт хугацааны сайжруулалтын зорилт |
| Хүрч болохуйц (практик) | Хэвийн хаягдал, амралт, тохируулгыг тооцсон үр ашигтай нөхцөл | Хичээвэл биелэх тул урамшуулна; төсөв, үнэлгээнд тохиромжтой |
| Хэвийн (түүхэн), суурь | Өнгөрсөн дундаж эсвэл олон жил өөрчлөгддөггүй жишиг | Үрэлгэн байдлыг хадгалах эрсдэлтэй; зөвхөн чиг хандлагын харьцуулалтад |
Хэт чанга стандартыг ажилтнууд биелүүлж чадахгүйгээ мэдээд үл тоомсорлодог, хэт сул стандарт бүтээмжийг бууруулдаг тул ихэнх компани хүрч болохуйц стандартыг сонгоно.
Материалын үнийн стандартыг худалдан авалтын алба гэрээ, зах зээлийн төсөөлөл, инфляц, ханшийн хүлээлтэд үндэслэн тогтооно; НББОУС 2-ын худалдан авалтын өртгийн дагуу хөнгөлөлтийг хасаж, тээвэр, гааль, хүлээн авах зардлыг нэмнэ. Үнэ гадаад хүчин зүйлээс хамаардаг тул жилийн эхэнд тогтоож, огцом өөрчлөгдвөл шинэчилнэ. Цагийн стандарт хөлсөнд үндсэн цалин, ажил олгогчийн шимтгэл, цалинтай холбоотой бусад зардлыг зэрэглэл тус бүрээр тусгана.
Тоо хэмжээний стандартыг бүтээгдэхүүний загвар, чанар эцэслэн тогтсоны дараа технологичид инженерийн шинжилгээ, цаг хэмжилт, туршилтын үйлдвэрлэлээр тодорхойлно. Үүнд зүсэлтийн хаягдал, агшилт, ууршилт, нэвчилт, хэвийн гологдол, амралт, тохируулгын хугацаа зэрэг зайлшгүй алдагдлыг оруулна. Хэвийн бус хаягдлыг оруулахгүй: НББОУС 2-ын дагуу энэ нь хугацааны зардал болно. Дотоод (технологи, загвар, ажлын арга) эсвэл гадаад (үнэ, зах зээл, өрсөлдөөн) хүчин зүйл өөрчлөгдвөл стандартыг хянана. ERP системд карт материалын жагсаалт (BOM) ба технологийн маршрутаас автоматаар бүрддэг.
Тайлант үеийн стандарт өртгийг нэгжийн стандартыг энэ үед гүйцэтгэсэн ажлын эквивалент нэгжээр үржүүлж олно. Нэгжийн өртөг үе бүрт ижил тул эквивалент нэгжийг FIFO-гийн логикоор тооцох нь зүйтэй: ингэж байж хэлбэлзэл зөвхөн энэ үеийн гүйцэтгэлийг хэмжинэ.
Товчлол: БТ — бодит тоо хэмжээ, БҮ — бодит үнэ, СҮ — стандарт үнэ, СТ — гүйцэтгэлд зөвшөөрөгдөх стандарт тоо хэмжээ (бодит гарц × нэгжийн стандарт тоо хэмжээ).
Нийт хэлбэлзэл = БТ × БҮ − СТ × СҮ
Үнийн хэлбэлзэл = (БҮ − СҮ) × БТ
Тоо хэмжээний хэлбэлзэл = (БТ − СТ) × СҮ
Тоо хэмжээний хэлбэлзлийг стандарт үнээр үнэлснээр үнийн нөлөөг үйлдвэрлэлийн менежерийн хариуцлагаас салгана; үнэ ба тоо хэмжээний хамтын нөлөө үнийн хэлбэлзэлд орно. Энэ номд (Бодит − Стандарт) дарааллаар тооцож, эерэг дүнг ТГ, сөрөг дүнг Т гэнэ.
Нийт хэлбэлзэл: БТ×БҮ − СТ×СҮ►Үнийн (хурдны) хэлбэлзэл: (БҮ − СҮ) × БТ►Хариуцагч: худалдан авалт, хүний нөөц
▼
Нийт хэлбэлзэл: БТ×БҮ − СТ×СҮ►Тоо хэмжээний (үр ашгийн) хэлбэлзэл: (БТ − СТ) × СҮ►Хольцын ба гарцын хэлбэлзэл
Зураг 12.1. Материал, хөдөлмөрийн зардлын хэлбэлзлийн задаргаа
Материалын үнийн стандарт нь хүлээн авах үед өртөгт нөлөөлсөн хүчин зүйлийг илрүүлж, үнийн өөрчлөлт ашигт хэрхэн нөлөөлснийг хэмжинэ. Үнийн хэлбэлзлийг хоёр үед тооцож болно:
Хэрэглээний хэлбэлзэл нь гүйцэтгэлд ногдох стандарт тоо хэмжээнээс илүү эсвэл бага зарцуулсны үр дүнг стандарт үнээр илэрхийлнэ. Үнийн хэлбэлзлийг худалдан авах үед бүртгэсэн бол зарцуулах үед зөвхөн энэ хэлбэлзэл гарна.
Таагүй хэлбэлзлийг хэлбэлзлийн дансны дебетэд, таатайг кредитэд бичнэ. Үнийн хэлбэлзлийг худалдан авах үед бүртгэвэл:
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 03.31 | Түүхий эд материал (БТ × СҮ) | 236,200,000 | |
| Материалын үнийн хэлбэлзэл | 2,440,000 | ||
| Өглөг (БТ × БҮ) | 233,760,000 | ||
| 03.31 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл (СТ × СҮ) | 222,500,000 | |
| Материалын хэрэглээний хэлбэлзэл | 3,390,000 | ||
| Түүхий эд материал (БТ × СҮ) | 225,890,000 |
Зарцуулах үед бүртгэдэг бол худалдан авалтыг бодит өртгөөр (233,760,000₮) бичиж, зарцуулалтын бичилтэд Дт ДҮ 222,500,000, Дт Хэрэглээний хэлбэлзэл 3,390,000, Кт Үнийн хэлбэлзэл 2,292,000, Кт Түүхий эд материал 223,598,000 (бодит өртөг) болно.
Хөдөлмөрийн үнийн хүчин зүйл нь цагийн стандарт хөлс (СХ), тоо хэмжээний хүчин зүйл нь нэгжид зарцуулах стандарт цаг. Бодит цаг — БЦ, бодит цагийн хөлс — БХ, гүйцэтгэлд зөвшөөрөгдөх стандарт цаг — СЦ.
Хурдны хэлбэлзэл = (БХ − СХ) × БЦ
Үр ашгийн хэлбэлзэл = (БЦ − СЦ) × СХ
Бригад өөр өөр зэрэглэл, хөлстэй ажилтнуудаас бүрддэг бол үр ашгийн хэлбэлзлийг хольц (зэрэглэлийн бүрэлдэхүүн стандартаас зөрсөн) ба гарц (бригадын нийт цагаар хийх ёстой гарцаас зөрсөн) хэсэгт задалж болно. Тооцох арга нь 12.6-д үзүүлсэн материалын аргатай ижил.
Химийн бодис, хүнс, будаг зэргийг хэд хэдэн орцыг стандарт харьцаагаар хольж үйлдвэрлэдэг. Орцууд бие биеэ орлох боломжтой бол хэрэглээний хэлбэлзлийг задална:
Хольцын хэлбэлзэл = Σ (БТ − Бодит нийт орцын стандарт хольцоорх тоо) × СҮ
Гарцын хэлбэлзэл = (Бодит нийт орц − Бодит гарцад ногдох стандарт орц) × Жигнэсэн дундаж СҮ
Гарцын хэлбэлзлийг (Бодит орцоос гарах ёстой гарц − Бодит гарц) × Гарцын нэгжийн стандарт өртөг гэж ч тооцно. Хольц ба гарц нь хэрэглээний хэлбэлзлийн бүрэлдэхүүн буюу шинжилгээний гуравдагч түвшин юм. Хямд орцоор орлуулбал хольц таатай гарах боловч гарц, чанар муудах нь элбэг тул хоёуланг нь хамтад нь тайлбарлана.
ДҮ, ББ, ББӨ дансууд бүгд стандарт өртгөөр хөтлөгдөнө. ҮНЗ-ийг стандарт цаг × стандарт хувиар хуваарилна (13-р бүлэг): 12,350 × 8,000₮ = 98,800,000₮. Дуусгасан 4,800 хосыг 88,500₮-өөр бэлэн бүтээгдэхүүнд шилжүүлнэ.
| Дуусаагүй үйлдвэрлэл (мянган ₮) | |||
|---|---|---|---|
| Эх.үл. | 24,840 | ББ | 424,800 |
| ШМ | 222,500 | ||
| ШХ | 118,560 | ||
| ҮНЗ | 98,800 | ||
| Гүйлгээ | 439,860 | Гүйлгээ | 424,800 |
| Эц.үл. | 39,900 | ||
Эцсийн үлдэгдэл Жишээ 12.2-ын эцсийн ДҮ-тэй тэнцэнэ. Хэлбэлзлийн дансууд түр данс бөгөөд үеийн эцэст хаагдана (13-р бүлэг). ERP системд эдгээр бичилт бараа хүлээн авах, үйлдвэрлэлийн захиалга хаах үед автоматаар үүснэ.
Хүснэгт 12.10. Хэлбэлзлийн түгээмэл шалтгаан ба хариуцагч
| Хэлбэлзэл | Түгээмэл шалтгаан | Хариуцагч |
|---|---|---|
| Материалын үнийн | Зах зээлийн үнэ, ханш; хөнгөлөлт алдах; яаралтай захиалга; чанарын зэрэглэл | Худалдан авалт |
| Материалын хэрэглээний | Чанар муу материал, ур чадвар, гэмтэл, хулгай, буруу стандарт | Цехийн менежер |
| Хөдөлмөрийн хурдны | Цалингийн өсөлт, илүү цаг, зэрэглэлийн хуваарилалт | Хүний нөөц, цех |
| Хөдөлмөрийн үр ашгийн | Сургалт, материалын чанар, эвдрэл, төлөвлөлт | Цехийн менежер |
| Хольц ба гарц | Жорын зөрчил, орлуулалт, технологийн горим | Технологич |
Хэлбэлзлүүд бие биедээ нөлөөлдөг: стандартын бус материалыг хямд авбал үнийн хэлбэлзэл таатай, хэрэглээний ба үр ашгийн хэлбэлзэл таагүй, илүү цаг шаардвал хурдны хэлбэлзэл ч таагүй гарна. Иймд хариуцлагыг үндсэн шалтгааныг үүсгэсэн хэлтэст ногдуулна.
Судалгаа өөрөө зардалтай тул дараах шалгуурыг хэрэглэнэ: материаллаг байдал (дүн ба стандартад эзлэх хувь); чиг хандлага (дараалсан жижиг хэлбэлзэл); хяналтын боломж; зардал ба үр өгөөж; стандартын төрөл (идеал стандартад ТГ хэлбэлзэл хүлээгдэнэ). Статистик хяналтын графикаар ±2 стандарт хазайлтаас гарсныг судлах арга ч бий. Таатай хэлбэлзэл сул стандарт, чанарын хэмнэлтийн дохио байж болно.
а) Бодит үнэ ба бодит тоо хэмжээб) Тоо хэмжээний ба үнийн стандартв) Хувьсах ба тогтмол зардалг) Төсөв ба гүйцэтгэл
а) Идеалб) Суурьв) Хүрч болохуйцг) Түүхэн дундаж
а) Бодит үнээрб) Стандарт үнээрв) Зах зээлийн үнээрг) Жигнэсэн дундаж үнээр
а) 390,000₮ ТГб) 210,000₮ Тв) 190,000₮ ТГг) 400,000₮ ТГ
а) Хольц таатай, гарц таагүйб) Хольц таагүй, гарц таатайв) Хоёулаа таатайг) Үнийн хэлбэлзэл заавал таагүй
а) Цехийн мастерб) Худалдан авалтын менежерв) Борлуулалтын менежерг) Хүний нөөцийн менежер
ҮНЗ олон төрлийн шууд бус зардлаас бүрдэж, нэг хэсэг нь хувьсах, нөгөө хэсэг нь тогтмол шинжтэй тул материал, хөдөлмөрийн (12-р бүлэг) адил энгийн «үнэ × тоо хэмжээ» загвараар хянах боломжгүй. Тогтмол ҮНЗ хэмжээнээс үл хамааран тогтмол боловч бүтээгдэхүүнд нэгжийн хувиар шингэдэг нь «хэмжээний хэлбэлзэл»-ийг бий болгодог.
Энэ бүлэгт ҮНЗ-ийн уян хатан төсөв (15-р бүлэгт дэлгэрүүлнэ), хэлбэлзлийн шинжилгээ, хэлбэлзлийг хаах, хэлбэлзлийн тайлан, борлуулалтын хэлбэлзлийг атираат хайрцаг үйлдвэрлэдэг «Эрдэнэ Хайрцаг ХХК»-ийн жишээгээр авч үзнэ.
ҮНЗ-ийг бүтээгдэхүүнд урьдчилан тогтоосон хувиар хуваарилдаг (7-р бүлэг). Стандарт өртгийн системд энэ хувийг дараах дарааллаар тогтооно:
Стандарт ҮНЗ-ийн хувь = Төсөвлөсөн ҮНЗ ÷ Төсөвлөсөн үйл ажиллагааны түвшин
ҮНЗ-ийн үнийн хүчин зүйл нь стандарт хувь, тоо хэмжээний хүчин зүйл нь нэгжид ногдох суурийн стандарт хэмжээ (жишээ нь 2.5 машин цаг). Хувийг хувьсах, тогтмол хэсэгт салгана. Тогтмол хувийн хуваарь болох суурь түвшин-д онолын, практик, хэвийн эсвэл төсөвт хүчин чадлыг сонгож болох бөгөөд НББОУС 2 хэвийн хүчин чадлыг шаарддаг.
Уян хатан төсөв нь үйл ажиллагааны аль ч түвшинд ҮНЗ ямар байх ёстойг харуулж, бодит зардлыг бодит түвшинд тохирсон төсөвтэй харьцуулах боломж олгоно. Цех бүр өөр суурь хэрэглэж болох, менежерт цехийн дэлгэрэнгүй мэдээлэл хэрэгтэй тул түүнийг цех тус бүрээр зохионо.
Стандарт өртгийн системд ҮНЗ-ийг гүйцэтгэлд ногдох стандарт цаг × стандарт хувиар хуваарилах тул нийт хэлбэлзэл нь дутуу/илүү хуваарилсан ҮНЗ-тэй тэнцэнэ. Шинжилгээнд дөрвөн жиших дүн ашиглана: (1) бодит ҮНЗ; (2) бодит цагийн (БЦ) уян хатан төсөв; (3) стандарт цагийн (СЦ) уян хатан төсөв; (4) хуваарилсан ҮНЗ.
Хамгийн энгийн арга нь нийт хэлбэлзлийг хоёр хэсэгт хуваана:
Төсвийн (хянагдахуйц) хэлбэлзэл = Бодит ҮНЗ − Уян хатан төсөв (СЦ) = (1) − (3)
Хэмжээний хэлбэлзэл = Уян хатан төсөв (СЦ) − Хуваарилсан ҮНЗ = (3) − (4)
Жишээ 13.2-оор төсвийн хэлбэлзэл 49,620,000 − 49,000,000 = 620,000₮ ТГ, хэмжээний хэлбэлзэл 49,000,000 − 47,500,000 = 1,500,000₮ ТГ, нийлбэр 2,120,000₮ ТГ.
Төсвийн хэлбэлзэл нь бодит гарцад тохирсон төсвөөс зардал хэр хэтэрснийг харуулах ба хувьсах (19,980,000 − 19,000,000 = 980,000₮ ТГ), тогтмол (360,000₮ Т) хоёр элементтэй. Хэмжээний хэлбэлзэл зөвхөн тогтмол ҮНЗ-ээс үүснэ:
Хэмжээний хэлбэлзэл = (Хэвийн хүчин чадал − СЦ) × Тогтмол ҮНЗ-ийн хувь
(2,000 − 1,900) × 15,000 = 1,500,000₮ ТГ. Гарц хэвийн түвшнээс бага бол тогтмол ҮНЗ бүрэн шингээгдэхгүй тул хэлбэлзэл таагүй, их бол таатай байна.
Хоёр хувилбар бий. Хоёулаа зарцуулалтын хэлбэлзэл-ийг бодит цагийн уян хатан төсөвтэй харьцуулж тооцно:
Зарцуулалтын хэлбэлзэл = Бодит ҮНЗ − (Тогтмол төсөв + БЦ × Хувьсах хувь) = (1) − (2)
49,620,000 − 49,400,000 = 220,000₮ ТГ (хувьсах хэсэг 580,000₮ ТГ, тогтмол хэсэг 360,000₮ Т).
А хувилбар (зарцуулалтын, үр ашгийн, ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл):
Б хувилбар (зарцуулалтын, хувьсах үр ашгийн, хэмжээний хэлбэлзэл):
Орчин үеийн аргачлалд хувьсах, тогтмол ҮНЗ-ийг тусад нь шинжилнэ; хэмжээний хэлбэлзэл дээрхтэй ижил:
Хувьсах ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл = Бодит хувьсах ҮНЗ − БЦ × Хувьсах хувь
Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл = (БЦ − СЦ) × Хувьсах хувь
Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын (төсвийн) хэлбэлзэл = Бодит тогтмол ҮНЗ − Төсөвлөсөн тогтмол ҮНЗ
Жишээ 13.2-оор: хувьсах зарцуулалтын 19,980,000 − 19,400,000 = 580,000₮ ТГ; хувьсах үр ашгийн 400,000₮ ТГ; тогтмол зарцуулалтын 29,640,000 − 30,000,000 = 360,000₮ Т; хэмжээний 1,500,000₮ ТГ. Нийлбэр: 580,000 + 400,000 − 360,000 + 1,500,000 = 2,120,000₮ ТГ.
Өөр хувилбарт зарцуулалтын хэлбэлзлийг нэгтгэн (220,000₮ ТГ) үлдээж, хэмжээний хэлбэлзлийг тогтмол ҮНЗ-ийн үр ашгийн ((БЦ − СЦ) × Тогтмол хувь = 600,000₮ ТГ) ба ашиглагдаагүй хүчин чадлын (900,000₮ ТГ) хэлбэлзэлд задалдаг (CIMA-д хэмжээний үр ашгийн ба хүчин чадлын хэлбэлзэл).
Бүх арга таван «тоосго»-ны өөр өөр нэгтгэл юм (Хүснэгт 13.3).
Хүснэгт 13.3. ҮНЗ-ийн хэлбэлзлийн аргуудын уялдаа, мянган ₮
| Тоосго | Дүн | 2 хэлбэлзэл | 3 хэлбэлзэл (А) | 3 хэлбэлзэл (Б) | 4 хэлбэлзэл |
|---|---|---|---|---|---|
| Хувьсах ҮНЗ-ийн зарцуулалтын | 580 ТГ | Төсвийн | Зарцуулалтын | Зарцуулалтын | Хувьсах зарцуулалтын |
| Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын | 360 Т | Төсвийн | Зарцуулалтын | Зарцуулалтын | Тогтмол зарцуулалтын |
| Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн | 400 ТГ | Төсвийн | Үр ашгийн | Хувьсах үр ашгийн | Хувьсах үр ашгийн |
| Тогтмол ҮНЗ-ийн үр ашгийн | 600 ТГ | Хэмжээний | Үр ашгийн | Хэмжээний | Хэмжээний |
| Ашиглагдаагүй хүчин чадлын | 900 ТГ | Хэмжээний | Хүчин чадлын | Хэмжээний | Хэмжээний |
| Нийт | 2,120 ТГ | 620 + 1,500 | 220 + 1,000 + 900 | 220 + 400 + 1,500 | 580 + 400 − 360 + 1,500 |
Хувьсах зарцуулалтын 580 ТГ►Тогтмол зарцуулалтын 360 Т►Хувьсах үр ашгийн 400 ТГ►Төсвийн хэлбэлзэл 620 ТГ
▼
Тогтмол үр ашгийн 600 ТГ►Ашиглагдаагүй хүчин чадлын 900 ТГ►Хэмжээний хэлбэлзэл 1,500 ТГ
▼
Төсвийн хэлбэлзэл 620 ТГ►Хэмжээний хэлбэлзэл 1,500 ТГ►Дутуу хуваарилсан ҮНЗ 2,120 ТГ
Зураг 13.1. ҮНЗ-ийн хэлбэлзлийн нэгтгэл (мянган ₮)
Бодит ҮНЗ-ийг ҮНЗ-ийн хяналт дансны дебетэд, холбогдох дансны (цалингийн өглөг, материал, хуримтлагдсан элэгдэл, урьдчилж төлсөн зардал, өглөг) кредитэд; стандарт цагаар хуваарилсан дүнг ДҮ-ийн дебетэд, Хуваарилсан ҮНЗ дансны кредитэд бичнэ.
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 06.30 | ҮНЗ-ийн хяналт | 49,620,000 | |
| Цалингийн өглөг | 10,730,000 | ||
| Хуримтлагдсан элэгдэл | 15,000,000 | ||
| Урьдчилж төлсөн даатгал | 2,000,000 | ||
| Түүхий эд материал | 5,000,000 | ||
| Өглөг (цахилгаан, засвар, түрээс) | 16,890,000 | ||
| 06.30 | Дуусаагүй үйлдвэрлэл (1,900 × 25,000) | 47,500,000 | |
| Хуваарилсан ҮНЗ | 47,500,000 |
Сарын эцэст хэлбэлзлийг тусгай дансанд бүртгэнэ. Компани зөвхөн ҮНЗ-ийн хяналт данс хэрэглэдэг бол (хуваарилалтыг шууд хяналт дансны кредитэд бичдэг) дансны 2,120,000₮-ийн дебет үлдэгдлийг хэлбэлзлийн дансуудад хаана (а). Хяналт ба Хуваарилсан ҮНЗ дансыг хоёуланг хэрэглэдэг бол хоёр дансыг хамтад нь хаана (б).
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| (а) | Төсвийн хэлбэлзэл | 620,000 | |
| Хэмжээний хэлбэлзэл | 1,500,000 | ||
| ҮНЗ-ийн хяналт | 2,120,000 | ||
| (б) | Хуваарилсан ҮНЗ | 47,500,000 | |
| Хувьсах ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 580,000 | ||
| Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл | 400,000 | ||
| Хэмжээний хэлбэлзэл | 1,500,000 | ||
| Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 360,000 | ||
| ҮНЗ-ийн хяналт | 49,620,000 |
(а) нь хоёр, (б) нь дөрвөн хэлбэлзлийн аргаар бичигдсэн. Гурван хэлбэлзлийн А хувилбарт Зарцуулалтын 220,000, Үр ашгийн 1,000,000, Хүчин чадлын 900,000₮-ийг; Б хувилбарт Зарцуулалтын 220,000, Хувьсах үр ашгийн 400,000, Хэмжээний 1,500,000₮-ийг дебетэлнэ.
Хэлбэлзлийн шалтгааныг тогтоосны дараа тайлант үеийн эцэст хоёр аргын аль нэгээр хаана:
НББОУС 2 стандарт өртгийг бодит өртөгт ойролцоо, тогтмол хянагддаг тохиолдолд нөөцийн үнэлгээнд зөвшөөрдөг. Харин хэвийн бус хаягдал болон хэвийн хүчин чадлаас доогуур ажилласнаас хуваарилагдаагүй тогтмол ҮНЗ (таагүй хэмжээний хэлбэлзэл) нь нөөцөд хуваарилагдахгүй, тухайн үеийн зардал болно.
Хэлбэлзлийн тайлан хариуцлагын төв бүрээр хэлбэлзэл, түүний хувь, шалтгаан, арга хэмжээг нэгтгэнэ. Түүнийг цаг алдалгүй (ERP-д өдөр, долоо хоногоор) гаргаж, чиг хандлагыг харуулбал илүү үр дүнтэй.
Хэлбэлзлийг дүгнэхдээ (1) төрөл (материал, хөдөлмөр, ҮНЗ), (2) хэмжээ, (3) стандарт өртгийн системийн туршлага, (4) шалтгаан (стандарт өөрөө буруу байж болно), (5) цаг хугацааны шинж (жишээ нь улирлын хэлбэлзэл: өвлийн халаалт)-ийг харгалзана. Стандартыг дараах тохиолдолд хянаж шинэчилнэ: материалын зах зээлийн үнэ, цалингийн тариф өөрчлөгдсөн; бүтээгдэхүүний загвар, зарцуулалтын норм өөрчлөгдсөн; шинэ тоног төхөөрөмж, технологи нэвтэрсэн; үйл ажиллагааны процесс шинэчлэгдсэн; удирдлагын бодлого өөрчлөгдсөн.
Ашгийн зөрүүг бүрэн тайлбарлахын тулд зардлын хэлбэлзэл дээр борлуулалтын хэлбэлзлийг ахиу орлогын суурьт (17-р бүлэг) нэмж тооцно. Ашгийг өсгөх зөрүү таатай.
Борлуулалтын үнийн хэлбэлзэл = (Бодит үнэ − Төсөвт үнэ) × Бодит тоо
Борлуулалтын хэмжээний хэлбэлзэл = (Бодит тоо − Төсөвт тоо) × Нэгжийн төсөвт ахиу орлого
Олон бүтээгдэхүүнтэй үед хэмжээний хэлбэлзлийг хольцын ба тоо хэмжээний хэлбэлзэлд задална:
Хольцын хэлбэлзэл = (Бодит тоо − Бодит нийт тоо × Төсөвт хольцын хувь) × Нэгжийн төсөвт ахиу орлого
Тоо хэмжээний хэлбэлзэл = (Бодит нийт тоо − Төсөвт нийт тоо) × Төсөвт жигнэсэн дундаж ахиу орлого
Масс үйлдвэрлэлийн орчинд үүссэн стандарт өртгийн арга өнөөгийн нөхцөлд дараах хязгаарлалттай:
Иймд компаниуд стандартыг ойр ойрхон шинэчилж, тасралтгүй бууруулах зорилттой өртөг (Kaizen costing), зорилтот өртөг, бенчмаркинг ашиглах, ҮНЗ-ийн стандартыг ҮАСӨ-ийн зардлын хөтлөгчөөр тогтоох (7-р бүлэг), ERP-ээр бодит цагийн хэлбэлзэл гаргах замаар аргыг шинэчилж байна. Давтагдах процесстой салбарт (хүнс, химийн бодис, сав баглаа боодол), НББОУС 2-ын дагуу нөөцийг үнэлэхэд, төсөвт байгууллагын нормативт зардлын тооцоонд (15-р бүлэг) стандарт өртөг чухал хэрэгсэл хэвээр байна.
а) Хувьсах ҮНЗ-ийн үнэ өөрчлөгдсөнб) Бодит цаг стандарт цагаас зөрсөнв) Стандарт цаг хэвийн хүчин чадлаас зөрсөнг) Тогтмол ҮНЗ төсвөөс хэтэрсэн
а) Бодит ҮНЗ − стандарт цагийн уян хатан төсөвб) Бодит ҮНЗ − хуваарилсан ҮНЗв) Бодит ҮНЗ − бодит цагийн уян хатан төсөвг) Уян хатан төсөв − хуваарилсан ҮНЗ
а) 400,000₮ Тб) 400,000₮ ТГв) 8,400,000₮ ТГг) 100,000₮ ТГ
а) 5,000,000₮ Тб) 4,500,000₮ ТГв) 50,000₮ ТГг) 5,000,000₮ ТГ
а) Эцсийн нөөцөд хуваарилагданаб) Тухайн үеийн зардал болнов) Дараагийн жил рүү шилжинэг) Өмчид шууд бичигдэнэ
а) Ахиу орлого өндөртэй бүтээгдэхүүний эзлэх хувь төсвөөс өссөнб) Нийт борлуулалтын тоо төсвөөс өссөнв) Борлуулалтын үнэ төсвөөс өссөнг) Хувьсах зардал буурсан
Өмнөх бүлгүүдэд гарсан зардлыг хэмжих, шингээх, стандарттай харьцуулах асуудлыг судалсан бол энэ бүлгээс удирдлагын бүртгэлийн урагш харсан тал буюу төлөвлөлт рүү шилжинэ. Ашгийн төлөвлөлтийн гол хэрэгсэл нь төсөв юм. Ирэх жилийн борлуулалт, үйлдвэрлэл, худалдан авалт, ажиллах хүч, мөнгөн урсгалыг нэг уялдаатай тоон загварт буулгаснаар менежерүүд «юунд хүрэх вэ, ямар нөөц хэрэгтэй, мөнгө хэзээ дутах вэ» гэсэн асуултад урьдчилан хариулдаг.
Бүлэгт төсвийн орчин, зохион байгуулалтыг тайлбарлаж, мастер төсвийг нэг үйлдвэрлэгч компанийн жишээгээр бүрэн уялдуулан гаргана. Гүйцэтгэлийг хянах уян хатан төсвийг 15-р бүлэгт, хариуцлагын тайлагналыг 16-р бүлэгт, хөрөнгө оруулалтын төсвийг 19-р бүлэгт үргэлжлүүлнэ.
Төсвийг алба, хэлтэс, цех, салбар болон борлуулалт, үйлдвэрлэл, санхүү зэрэг чиг үүргийн хүрээгээр зохиож, нэгдсэн төсөвт нэгтгэнэ. Төсвийн тогтолцоо менежерийг ажлаа урьдчилан төлөвлөхөд хүргэж, үнэ, нөөц, санхүүжилтийн шийдвэрт мэдээлэл өгч, бүтээмж, гүйцэтгэлийг хэмжих, хянах суурь болж, нэгжүүдийн харилцаа, зохицуулалтыг сайжруулдаг.
Төсөвт гадаад орчны нөлөө, бодлогоо хэрэгжүүлэх үе шат, дайчлах нөөц, эх үүсвэрийн тэнцвэр тусгагдана. Төлөвлөлт гурван түвшинтэй. Стратегийн (хэтийн) төлөвлөгөө 3–10 жилийг хамарч, бүх салбарыг бус гол төлөв борлуулалт, капиталын зарцуулалт, судалгаа хөгжүүлэлт, санхүүжилтийн чиглэлийг тодорхойлно. Жилийн төлөвлөгөө буюу төсөв одоогийн бүтэц, хүчин чадлын хүрээнд урсгал нөөцийг бүрэн дайчлах замыг тогтооно. Дунд хугацааны (2–3 жил) төлөвлөгөө мэдээллийн багтаамжаараа энэ хоёр туйлын завсарт оршиж, стратегийг хөтөлбөр, төсөлд задална.
Богино хугацааны төсөв зургаан үүрэгтэй: (1) төлөвлөх — зорилт, арга хэмжээг тоон хэлбэрт оруулах; (2) зохицуулах — нэгжүүдийн төлөвлөгөөг нийцүүлэх; (3) мэдээлэх — удирдлагын хүлээлтийг бүх шатанд хүргэх; (4) урамшуулах — тодорхой зорилтоор хүчин чармайлтыг өдөөх; (5) хянах — гүйцэтгэлийг төсөвтэй харьцуулах; (6) үнэлэх — нэгж, менежерийн гүйцэтгэлийг дүгнэх.
Төсвийн ердийн хугацаа нэг санхүүгийн жил боловч мөнгөн урсгалыг 3, 6, 12 сарын хүрээнд нарийвчилж болно. Манай практикт эхний улирлыг сараар, үлдсэн есөн сарыг улирлаар задлах нь түгээмэл. Өмнөх оны сүүлийн 3 сар, төсвийн 12 сар, дараа оны эхний 3 сарыг хамарсан 18 сарын төсөв санхүүгийн жил хоорондын залгамж холбоог хангаж, өмнөх гүйцэтгэлээр таамаглалаа засах боломж олгодог.
Төсвийн үе (1) ядаж сараар задрах, (2) улирлын шинжтэй бизнесийн оргил ба уналтын бүтэн циклийг хамрах, (3) санхүүжилт хүрэлцэхүйц хэмжээгээр батлагдах, (4) санхүүгийн тайлагналын үетэй давхцаж, гүйцэтгэлтэй харьцуулагдах шаардлагыг хангана.
Төсөв зохиолтыг гүйцэтгэх эсвэл санхүүгийн захирал тэргүүлсэн төсвийн хороо удирдаж, удирдлагын нягтлан бодогч хуваарь, маягт, таамаглалын суурь, хариуцагчийг тогтоосон төсвийн гарын авлага боловсруулна. Төсөв хаанаас эхлэхийг төсвийн үндсэн хязгаарлагч хүчин зүйл (principal budget factor) тодорхойлно. Ихэнх компанид энэ нь борлуулалтын эрэлт боловч хүчин чадал, түүхий эд, мэргэжилтэй ажиллах хүч эсвэл санхүүжилт хязгаарлагдмал бол тэр хүчин зүйлээс эхэлж, бусдыг түүнд тааруулна.
Бодлого, удирдамж мэдээлэх►Нэгжүүд эхний төсөл бэлтгэх►Дээд түвшинд хэлэлцэх
▼
Уялдуулах, засвар тодотгол хийх►Эцэслэн батлах►Гүйцэтгэлийг тайлагнах, шинжлэх
Зураг 14.1. Төсөв зохиох үе шат
Эхний шатанд дээд удирдлага стратегийн зорилт, гол таамаглалыг (инфляц, ханш, цалингийн өсөлт) нэгжүүдэд хүргэнэ. Нэгжийн менежерүүдийн боловсруулсан төслийг төсвийн хороо хэлэлцэж, борлуулалт, үйлдвэрлэл, худалдан авалт, мөнгөний төсвийг хооронд нь тулган хэд хэдэн давталтаар уялдуулна. Батлагдсан төсвийн гүйцэтгэлийг сар, улирал бүр шинжилнэ (15–16-р бүлэг).
Мастер төсөв (master budget) нь нэгжүүдийн борлуулалт, үйлдвэрлэл, зардал, санхүүжилтийн төсвийг нэг бүхэл болгон нэгтгэсэн төсөв юм. Ихэвчлэн нэг жилээр зохиож, улирлаар, улирлыг нь сараар задална. Үүнд урт хугацаат хөрөнгийн тухайн жилд худалдан авах, ашиглалтад оруулах хэсэг буюу капиталын төсөв мөн тусгагдана. Бүрдлийг хоёр бүлэгт хуваана:
Зарим гарын авлагад үүнийг «үндсэн блок» (үндсэн үйл ажиллагааны есөн дэд төсөв) ба «тусгай блок» (капиталын зарцуулалт, хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт, мөнгөн гүйлгээ) гэж ангилдаг нь агуулгаараа ижил.
Борлуулалтын төсөв►Үйлдвэрлэлийн төсөв►Материал, хөдөлмөр, ҮНЗ-ийн төсөв►ББ-ийн үлдэгдэл ба ББӨ
▼
Борлуулалтын төсөв►Борлуулалт, удирдлагын зардлын төсөв►Төсөвлөсөн орлогын тайлан
▼
Мөнгөн орлого, зарлагын хуваарь►Капиталын төсөв►Мөнгөний төсөв►Төсөвлөсөн тэнцэл
Зураг 14.2. Мастер төсвийн бүрдлийн уялдаа
Борлуулалтын төсөв бусад бүх төсвийн эхлэл юм. Таамаглалыг зах зээлийн судалгаа, өмнөх чиг хандлага, үнийн бодлого, өрсөлдөөн, борлуулагчдын саналд үндэслэнэ. Орлогын хамт тухайн ба дараагийн үед хэдэн хувь нь мөнгөөр орохыг харуулсан мөнгөн орлогын хуваарийг гаргана.
Борлуулалтын орлого = Төсөвт борлуулалтын хэмжээ × Нэгжийн төсөвт үнэ
Үйлдвэрлэлийн төсөв борлуулалт ба бэлэн бүтээгдэхүүний шаардлагатай эцсийн үлдэгдлийг хангах хэмжээг биет нэгжээр тогтооно.
Үйлдвэрлэх хэмжээ = Төсөвт борлуулалт + ББ-ийн эцсийн үлдэгдэл − ББ-ийн эхний үлдэгдэл
Шууд материалын төсөв үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ ба зайлшгүй нөөцийг хангахад худалдан авах хэмжээ, өртгийг тодорхойлно. Олон төрлийн үндсэн, туслах материалыг зөв хэмжээгээр, цагт нь бэлтгэх нь гол зорилго бөгөөд төлбөрийн хуваарийг заавал хавсаргана.
Худалдан авах материал = Үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ + Эцсийн үлдэгдэл − Эхний үлдэгдэл
Шууд хөдөлмөрийн төсөв үйлдвэрлэх хэмжээ, нэгжид ногдох цаг, цагийн хөлсөөр тооцогдоно. Шууд ажилчдын зарим нь тогтмол (тарифт) цалинтай гэрээгээр ажилладаг бол тэдний цалинг хэмжээнээс үл хамааран тусад нь төсөвлөнө.
ҮНЗ-ийн төсөв шууд материал, хөдөлмөрт ороогүй үйлдвэрлэлийн зардлыг хамарна. Хувьсах хэсгийг хуваарилах суурийн (шууд хөдөлмөрийн цаг, машин цаг) хэмжээгээр, тогтмол хэсгийг зүйл ангиар төсөвлөж, нийт дүнг суурьт хувааж урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувийг (7-р бүлэг) гаргана. Мөнгөний төсөвт шилжүүлэхдээ элэгдэл зэрэг мөнгөн бус зардлыг хасна.
Бэлэн бүтээгдэхүүний эцсийн үлдэгдлийн төсөв нь орлогын тайланд ББӨ-ийг, тэнцэлд борлогдоогүй бүтээгдэхүүнийг үнэлэх зорилготой; нэгжийн өртгийг бүрэн шингээлтийн аргаар, НББОУС 2-той нийцүүлэн тооцно. Борлуулалт ба удирдлагын зардлын төсөв үйлдвэрлэлийн бус бүх зардлыг нэр заан, хувьсах (шимтгэл, хүргэлт) ба тогтмол (цалин, түрээс, сурталчилгаа) хэсэгт ялгаж төсөвлөнө; хэмжээ их бол хоёр тусдаа төсөв болгоно.
Мөнгөний төсөв (cash budget) дөрвөн хэсэгтэй: (1) мөнгөн орлого — эхний үлдэгдэл ба орлого, гол төлөв авлагын цуглуулалт; (2) мөнгөн зарлага — материал, хөдөлмөр, ҮНЗ, үйл ажиллагааны зардлаас гадна татвар, үндсэн хөрөнгө, ногдол ашгийн бүх төлбөр; (3) илүүдэл ба дутагдал — тогтоосон доод үлдэгдэлтэй харьцуулж, илүүдлээр зээлээ төлөх эсвэл богино хугацаанд байршуулах, дутагдлыг зээлээр нөхөх; (4) санхүүжилт — авах, төлөх зээл, хүүгийн төлбөр. Нарийвчилсан мөнгөний төсөв мөнгө дутах үеийг урьдчилан илрүүлж, тааламжгүй нөхцөлтэй яаралтай зээлээс сэргийлнэ (20-р бүлэг).
Төсөвлөсөн орлогын тайлан бүх төсвийн үр дүнг нэгтгэж, хүлээлтэд хүрэхгүй бол таамаглалыг дахин тодотгох үндэс болно. Төсөвлөсөн тэнцэл эхний тэнцэл дээр бүх төсвийн өөрчлөлтийг нэмж гаргах ба хөрвөх чадвар, өрийн түвшинг шалгах эцсийн шүүлтүүр юм.
Хүснэгт 14.1. Борлуулалтын төсөв ба мөнгөн орлогын хуваарь (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Төсөвт борлуулалт (ш) | 1,800 | 2,600 | 3,200 | 2,400 | 10,000 |
| Борлуулалтын орлого (×380) | 684,000 | 988,000 | 1,216,000 | 912,000 | 3,800,000 |
| Эхний авлага | 260,000 | 260,000 | |||
| I улирлын борлуулалт | 444,600 | 239,400 | 684,000 | ||
| II улирлын борлуулалт | 642,200 | 345,800 | 988,000 | ||
| III улирлын борлуулалт | 790,400 | 425,600 | 1,216,000 | ||
| IV улирлын борлуулалт | 592,800 | 592,800 | |||
| Нийт мөнгөн орлого | 704,600 | 881,600 | 1,136,200 | 1,018,400 | 3,740,800 |
Хүснэгт 14.2. Үйлдвэрлэлийн төсөв (ш)
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Төсөвт борлуулалт | 1,800 | 2,600 | 3,200 | 2,400 | 10,000 |
| Нэмэх: эцсийн үлдэгдэл | 520 | 640 | 480 | 400 | 400 |
| Хасах: эхний үлдэгдэл | 360 | 520 | 640 | 480 | 360 |
| Үйлдвэрлэх хэмжээ | 1,960 | 2,720 | 3,040 | 2,320 | 10,040 |
Хүснэгт 14.3. Шууд материалын төсөв ба төлбөрийн хуваарь
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Үйлдвэрлэлийн хэрэгцээ (кг) | 78,400 | 108,800 | 121,600 | 92,800 | 401,600 |
| Нэмэх: эцсийн үлдэгдэл (кг) | 16,320 | 18,240 | 13,920 | 13,500 | 13,500 |
| Хасах: эхний үлдэгдэл (кг) | 11,760 | 16,320 | 18,240 | 13,920 | 11,760 |
| Худалдан авах (кг) | 82,960 | 110,720 | 117,280 | 92,380 | 403,340 |
| Худалдан авалт (×3.2) | 265,472 | 354,304 | 375,296 | 295,616 | 1,290,688 |
| Өмнөх улирлын 50% (I: эхний өглөг) | 96,000 | 132,736 | 177,152 | 187,648 | 593,536 |
| Тухайн улирлын 50% | 132,736 | 177,152 | 187,648 | 147,808 | 645,344 |
| Материалын төлбөр | 228,736 | 309,888 | 364,800 | 335,456 | 1,238,880 |
Хүснэгт 14.4. Шууд хөдөлмөр ба ҮНЗ-ийн төсөв (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Шууд хөдөлмөрийн цаг (ш × 4) | 7,840 | 10,880 | 12,160 | 9,280 | 40,160 |
| Шууд хөдөлмөр (×15) | 117,600 | 163,200 | 182,400 | 139,200 | 602,400 |
| Хувьсах ҮНЗ (×8) | 62,720 | 87,040 | 97,280 | 74,240 | 321,280 |
| Тогтмол ҮНЗ | 150,600 | 150,600 | 150,600 | 150,600 | 602,400 |
| Нийт ҮНЗ | 213,320 | 237,640 | 247,880 | 224,840 | 923,680 |
| ҮНЗ-ийн мөнгөн зарлага (элэгдэлгүй) | 171,320 | 195,640 | 205,880 | 182,840 | 755,680 |
ҮНЗ-ийн хувь 923,680 ÷ 40,160 = 23 мянган ₮ (хувьсах 8 + тогтмол 15). Тогтмол ҮНЗ I, IV улиралд дутуу, II, III улиралд илүү шингэх боловч жилээр тэнцэх тул жилийн хувийг хэрэглэнэ.
Хүснэгт 14.5. Нэгжийн өртөг ба ББӨ-ийн төсөв (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | Дүн |
|---|---|
| Шууд материал 40 кг × 3.2 | 128 |
| Шууд хөдөлмөр 4 цаг × 15 | 60 |
| ҮНЗ 4 цаг × 23 | 92 |
| Нэгжийн төсөвт өртөг | 280 |
| Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг (материал 1,285,120 + хөдөлмөр 602,400 + ҮНЗ 923,680) | 2,811,200 |
| Нэмэх: ББ-ийн эхний үлдэгдэл (360 × 280) | 100,800 |
| Хасах: ББ-ийн эцсийн үлдэгдэл (400 × 280) | (112,000) |
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (10,000 × 280) | 2,800,000 |
Хүснэгт 14.6. Борлуулалт ба удирдлагын зардлын төсөв (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Хувьсах зардал (ш × 15) | 27,000 | 39,000 | 48,000 | 36,000 | 150,000 |
| Тогтмол зардал (цалин, сурталчилгаа, түрээс) | 104,000 | 104,000 | 104,000 | 104,000 | 416,000 |
| Элэгдэл | 6,000 | 6,000 | 6,000 | 6,000 | 24,000 |
| Нийт зардал | 137,000 | 149,000 | 158,000 | 146,000 | 590,000 |
Хүснэгт 14.7. Мөнгөний төсөв (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | I улирал | II улирал | III улирал | IV улирал | Жил |
|---|---|---|---|---|---|
| Эхний үлдэгдэл | 120,000 | 136,944 | 107,816 | 107,336 | 120,000 |
| Мөнгөн орлого (14.1) | 704,600 | 881,600 | 1,136,200 | 1,018,400 | 3,740,800 |
| Ашиглах боломжтой мөнгө | 824,600 | 1,018,544 | 1,244,016 | 1,125,736 | 3,860,800 |
| Материал (14.3) | 228,736 | 309,888 | 364,800 | 335,456 | 1,238,880 |
| Шууд хөдөлмөр (14.4) | 117,600 | 163,200 | 182,400 | 139,200 | 602,400 |
| ҮНЗ (14.4) | 171,320 | 195,640 | 205,880 | 182,840 | 755,680 |
| Борлуулалт, удирдлага (14.6, элэгдэлгүй) | 131,000 | 143,000 | 152,000 | 140,000 | 566,000 |
| Орлогын албан татвар | 39,000 | 9,000 | 9,000 | 9,000 | 66,000 |
| Тоног төхөөрөмж, ногдол ашиг | – | 300,000 | – | 80,000 | 380,000 |
| Нийт мөнгөн зарлага | 687,656 | 1,120,728 | 914,080 | 886,496 | 3,608,960 |
| Илүүдэл (дутагдал) | 136,944 | (102,184) | 329,936 | 239,240 | 251,840 |
| Зээл авах (төлөх) | – | 210,000 | (210,000) | – | – |
| Хүү төлөх | – | – | (12,600) | – | (12,600) |
| Эцсийн үлдэгдэл | 136,944 | 107,816 | 107,336 | 239,240 | 239,240 |
II улиралд тоног төхөөрөмжийн төлбөр, борлуулалтын оргилд бэлтгэх нөөцийн өсөлт давхцаж 102,184-ийн дутагдал гарна. Доод үлдэгдлийг хангахад 202,184 хэрэгтэй тул 210,000 зээлнэ. III улирлын илүүдлээс доод үлдэгдлийг хасахад 229,936 үлдэх тул зээлийг бүрэн төлж, хоёр улирлын хүү 210,000 × 3% × 2 = 12,600-г хамт төлнө.
Хүснэгт 14.8. Төсөвлөсөн орлогын тайлан, 2026 он (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | Дүн | Эх сурвалж |
|---|---|---|
| Борлуулалтын орлого | 3,800,000 | Хүснэгт 14.1 |
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | (2,800,000) | Хүснэгт 14.5 |
| Нийт ашиг | 1,000,000 | |
| Борлуулалт ба удирдлагын зардал | (590,000) | Хүснэгт 14.6 |
| Хүүгийн зардал | (12,600) | Хүснэгт 14.7 |
| Татварын өмнөх ашиг | 397,400 | |
| Орлогын албан татвар (10%) | (39,740) | |
| Цэвэр ашиг | 357,660 |
Хүснэгт 14.9. Төсөвлөсөн тэнцэл (мянган ₮)
| Үзүүлэлт | 2025.12.31 | 2026.12.31 | Тооцоо |
|---|---|---|---|
| Мөнгө | 120,000 | 239,240 | Хүснэгт 14.7 |
| Дансны авлага | 260,000 | 319,200 | 912,000 × 35% |
| Түүхий эд материал | 37,632 | 43,200 | 13,500 кг × 3.2 |
| Бэлэн бүтээгдэхүүн | 100,800 | 112,000 | 400 ш × 280 |
| Үндсэн хөрөнгө (өртөг) | 2,400,000 | 2,700,000 | + 300,000 |
| Хуримтлагдсан элэгдэл | (600,000) | (792,000) | + 168,000 + 24,000 |
| Нийт хөрөнгө | 2,318,432 | 2,621,640 | |
| Дансны өглөг | 96,000 | 147,808 | 295,616 × 50% |
| Татварын өглөг | 30,000 | 3,740 | + 39,740 − 66,000 |
| Хувь нийлүүлсэн капитал | 1,500,000 | 1,500,000 | Өөрчлөлтгүй |
| Хуримтлагдсан ашиг | 692,432 | 970,092 | + 357,660 − 80,000 |
| Нийт өр төлбөр ба өмч | 2,318,432 | 2,621,640 |
Өсөлтийн (хүрсэн түвшингээс) төсөвлөлт (incremental budgeting) өмнөх оны төсвийг инфляц, хэмжээгээр тохируулдаг; хялбар, хямд боловч үр ашиггүй зардлыг давтдаг. Тэг суурьт төсөвлөлт (zero-based budgeting) зардал бүрийг тэгээс үндэслэж, шийдвэрийн багцаар эрэмбэлнэ. Хоёр аргын журмыг 15.2-т дэлгэрүүлнэ.
Гулсах төсөв (rolling budget) нэг үе дуусах бүрт шинэ үеийг нэмж, үргэлж 4 улирлын төлөвлөгөөтэй байлгадаг. Жишээ нь «Дархан Хаалга ХХК» I улирал дуусмагц 2027 оны I улирлыг нэмж, II–IV улирлын таамаглалаа засна. Төсөв бодит байдлаас хоцрохгүй ч ажлын ачаалал их тул олон компани жилийн батлагдсан төсвийг үнэлгээнд, улирлын гулсах таамаглалыг (rolling forecast) мөнгө, нөөцийн шийдвэрт хэрэглэдэг.
Үйл ажиллагаанд суурилсан төсөвлөлт (ҮАСТ) нь ҮАСӨ-ийн (7-р бүлэг) логикийг эсрэг чиглэлд хэрэглэж, төсөвт хэмжээнээс үйл ажиллагааны эрэлтийг, түүнээс нөөц, зардлыг тооцно.
Дээрээс тулгах (top-down) төсөв хурдан, стратегитэй нийцтэй ч доод түвшний мэдлэгийг ашиглаж чаддаггүй, хүлээн зөвшөөрөлт сул. Оролцоотой (participative) төсөвт гүйцэтгэгч менежерүүд төслөө боловсруулж, удирдлагатай тохиролцдог нь хариуцлага, урам зоригийг нэмдэг ч цаг их зарцуулж, нөөцлөл үүсгэх эрсдэлтэй. Практикт хоёрыг хослуулсан тохиролцооны хандлага давамгайлна.
Хүснэгт 14.11. Төсөвлөлтийн хандлагуудын харьцуулалт
| Хандлага | Гол санаа | Давуу тал | Сул тал |
|---|---|---|---|
| Өсөлтийн | Өмнөх оны дүн + тохируулга | Хялбар, хямд | Үр ашиггүй байдлыг давтана |
| Тэг суурьт | Зардал бүрийг тэгээс үндэслэнэ | Тэргүүлэх чиглэлд төвлөрнө | Цаг, зардал их |
| Гулсах | Үе бүрт шинэ үе нэмнэ | Бодит, тасралтгүй | Ажлын ачаалал их |
| ҮАСТ | Үйл ажиллагааны эрэлтээс нөөц тооцно | Зардлын шалтгааныг удирдана | Мэдээллийн систем шаардана |
| Оролцоотой | Гүйцэтгэгч төсвөө боловсруулна | Мэдлэг, урам зориг | Нөөцлөлийн эрсдэл |
Төсөв хүмүүсийн зан үйлд нөлөөлдөг тул зорилгын нийцлийг (goal congruence) хангах ёстой: нэгжийн төсвийг биелүүлэх хүчин чармайлт байгууллагын нийт ашиг сонирхолтой нийцэх хэрэгтэй. Хэт хялбар зорилт хүчин чармайлтыг сулруулж, хүрэх боломжгүй зорилт урам хугалдаг; хамгийн их гүйцэтгэлийг сорилттой боловч хүрч болохуйц зорилт өгдөг.
Төсвийн нөөцлөл (budget slack) гэдэг нь зорилтоо хялбар биелүүлэхийн тулд орлогыг санаатай бага, зардлыг их төсөвлөх явдал юм. Оролцоотой төсөвлөлт, төсөвтэй шууд харьцуулсан үнэлгээ, төсөвт холбосон урамшуулал давхцахад хамгийн их үүснэ. «Зарцуулаагүй бол дараа жил хасагдана» гэсэн айдсаар оны эцэст төсвөө яаран зарцуулах нь үүнтэй төстэй тоглоом юм.
Нөөцлөлийг бууруулахын тулд төслийг өмнөх гүйцэтгэл, салбарын жишигтэй тулгах; таамаглалыг гүйцэтгэлийн зорилтоос салгах; урамшууллыг харьцангуй гүйцэтгэл, санхүүгийн бус үзүүлэлтэд (16-р бүлэг) холбох; таамаглалын нарийвчлалыг урамшуулах хэрэгтэй. CIMA, IMA-гийн ёс зүйн дүрмээр нягтлан бодогч шударга, бодитой байх үүрэгтэй тул таамаглалыг санаатай гажуудуулахад оролцох нь ёс зүйн зөрчил юм. Зарим компани жилийн тогтмол төсвөөс татгалзаж, харьцангуй зорилт, гулсах таамаглалд суурилсан «төсвөөс цааш» (Beyond Budgeting) хандлагыг туршиж байгаа ч ихэнх байгууллагад мастер төсөв гол хэрэгсэл хэвээр байна.
а) Мөнгөний төсөвб) Үйлдвэрлэлийн төсөвв) Борлуулалтын төсөвг) ҮНЗ-ийн төсөв
а) 4,800 шб) 5,200 шв) 5,800 шг) 6,400 ш
а) 70,000,000₮б) 75,000,000₮в) 80,000,000₮г) 85,000,000₮
а) 200 сая₮б) 220 сая₮в) 250 сая₮г) 230 сая₮
а) Ногдол ашигб) Элэгдэлв) Тоног төхөөрөмжг) Татварын төлбөр
а) Төсөвт ба бодит борлуулалтын зөрүүб) Зарцуулаагүй төсвийн үлдэгдэлв) Орлогыг санаатай бага, зардлыг их төсөвлөх явдалг) Мөнгөний доод үлдэгдэл
14-р бүлгийн мастер төсөв нэг төлөвлөсөн түвшинд зохиогддог. Бодит хэмжээ төлөвлөснөөс бараг үргэлж зөрдөг тул гүйцэтгэлийг тэр хэвээр нь харьцуулах нь буруу дүгнэлтэд хүргэнэ. Энэ бүлэгт уян хатан төсөв, төсөв зохиох хоёр үндсэн арга, PERT сүлжээ, төсвийн процессын хяналтыг авч үзээд эдгээр санааг төсөвт байгууллагын санхүүжилтийн удирдлагад хэрэглэнэ.
Төсөвлөлт бол удирдлагын хяналтын язгуур үйлдэл бөгөөд урьдчилан чиглүүлэх (feedforward) ба буцах холбооны (feedback) хяналтын гол хэрэгсэл юм. Суурь (статик) төсөв (static budget) нь нэгэнт гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэхэд чиглэсэн, нэг төлөвлөсөн түвшинд зохиосон урьдчилсан хэмжээс юм. Төлөвлөлт, зохицуулалтад тохиромжтой ч бодит түвшин зөрвөл гүйцэтгэлийн үнэлгээнд хэрэглэх боломжгүй.
Суурь төсвийг бодит хэмжээнд хөрвүүлж тодотгохыг уян хатан төсөв зохиолт (flexible budgeting) гэнэ. Энэ нь гүйцэтгэгчийн тайлан, хариуцлагын бүртгэлээр (16-р бүлэг) дамжиж хяналтын суурийг бодит түвшинд тохируулдаг.
Уян хатан төсөв зардлын төлөв байдлын шинжилгээнд (3-р бүлэг) тулгуурлаж, зүйл бүрийг дараах схемээр тооцно:
Хувьсах зардал = Нэгжийн хувьсах зардал × Хөрвүүлэлтийн суурийн бодит хэмжээ
Тогтмол зардал = Суурь төсвийн дүн × 1
Холимог зардал = Тогтмол хэсэг + Нэгжийн хувьсах хэсэг × Хөрвүүлэлтийн суурь
Хөрвүүлэлтийн суурь нь зардлыг хамгийн сайн тайлбарлах үйл ажиллагааны хэмжүүр юм. Үйлдвэрийн цехэд үйлдвэрлэсэн нэгж эсвэл хүчин чадал ашиглалтын хувь, үйлчилгээний хэлтэст машин цаг, хүн-цаг, хүн-өдөр, борлуулалт, маркетинг, ерөнхий удирдлагын зардалд цэвэр борлуулалт тохиромжтой. Суурь нь зардалтай шалтгаант холбоотой, хэмжихэд хялбар, аль болох биет хэмжүүр байна. Зардлыг менежер хянах боломжтой эсэхээр ангилах нь хариуцлагын тайлагналд чухал.
А загвар зардлын зүйл бүрийг холимог томьёогоор нэг мөрөнд, Б загвар хувьсах ба тогтмол хэсгийг тусад нь, В загвар менежерийн хянах ба үл хянах зардлаар бүлэглэн харуулна.
А загвар энгийн боловч хувьсах, тогтмол хэсгийг ялгадаггүй. Б загвар зардал–хэмжээ–ашгийн шинжилгээ (17-р бүлэг), хувьсах зардлын аргад (11-р бүлэг) тохиромжтой. В загвар цехийн даргын хариуцлагыг тодорхой болгоно: тэр чадлын төлбөр, элэгдэл, даатгалыг хянах эрхгүй тул тэдгээрээр үнэлэгдэх ёсгүй.
Гүйцэтгэлийн тайланд суурь төсөв, уян хатан төсөв, гүйцэтгэлийг харьцуулж, нийт зөрүүг хоёр хэсэгт задална:
Борлуулалтын хэмжээний хэлбэлзэл = Уян хатан төсөв − Суурь төсөв
Уян хатан төсвийн хэлбэлзэл = Гүйцэтгэл − Уян хатан төсөв
Хүрсэн түвшинтэй хэрхэн харьцахаас хамааран гурван суурь ялгагдана. Дагах суурь буюу өсөлтийн төсөв (incremental budgeting) өмнөх төсөв, чиг хандлагыг үргэлжлүүлж, нэгэнт эхэлсэн зарцуулгыг зайлшгүй гэж хүлээн авна. Урьтах суурь өмнөх төсвийг дахин үнэлж, урьдаас тогтоосон чиглүүлэх параметрээр зориудын өөрчлөлт оруулна (жишээ нь захиргааны зардлыг 5% бууруулж, цахим үйлчилгээг 10% нэмэх). Тэглэх суурь бүх зардлыг тэгээс үндэслэнэ. Эндээс хоёр гол арга буюу хүрсэн түвшингээс ба тэг түвшингээс төсөвлөх аргыг авч үзье.
Урьд жилийн төсвийг суурь болгон авч, зарим өөрчлөлт оруулан ирэх жилийн төсөв болгоно. Дараагийн шатанд уг төсөв үр дүнгийн зорилтыг хангаж буй эсэх, үүрэг, ажлын ачаалал, бүтэц өөрчлөгдөөгүй эсэхийг шалгах ёстой боловч практикт энэ шатыг ихэвчлэн алгасдаг нь аргын гол дутагдал юм. Бусад сул тал:
Гэвч энгийн, өртөг багатай тул тогтвортой үйл ажиллагаатай нэгжид хэрэглэхэд зохимжтой.
Тэг түвшингээс төсөвлөх (zero-based budgeting) аргад урьд жилийн төсвийг зөвхөн өртгийн мэдээлэл болгон ашиглана. Энэ нь үйл ажиллагааг бүхэлд нь тодорхойлж шинжлэх, бүтээгдэхүүн ба санхүүгийн үр дүнгийн зорилт тогтоох, шуурхай шийдвэр гаргах, үүрэг ба ажлын ачааллын өөрчлөлтийг дүгнэх боломж олгоно. Арга гурван үе шаттай:
Ийм төсөв зорилгод шаардлагатай хөрөнгийн нарийвчилсан мэдээлэл өгч, ажлын давхардлыг илрүүлж, нэгжүүдийн ажлыг эрэмбэлж, үр дүнгийн аудитыг хөнгөвчилнө; жилийн турш зардал өөрчлөгдвөл эрэмбэлсэн багцаар үйл ажиллагааг өргөтгөх, хумих шийдвэр гаргана. Асуултыг «хэдийг зарцуулах вэ» гэхээс «ямар ажлаар ямар үр дүнд хүрэх вэ, хямд хийх зам бий юу» болгон өөрчилдөг. Гэвч цаг, өртөг их тул ихэнх байгууллага дунд хувилбарыг, жишээ нь тэг түвшний шинжилгээг 3–5 жилд нэг удаа эсвэл зөвхөн сонголттой зардалд хэрэглэдэг.
PERT (Program Evaluation and Review Technique) буюу хөтөлбөрийг үнэлэх, хянах техник нь цогц ажлыг бүрэлдэхүүн үйлдлүүдэд задалж, дараалал, уялдааг сүлжээ хэлбэрээр дүрсэлдэг. Сүлжээний суурь нь цаг хугацаа бөгөөд гол асуудал нь хамгийн урт зам буюу эгзэгтэй замыг тодорхойлох явдал. Үйлдэл бүрийн хугацааг өөдрөг (a), хамгийн боломжит (m), гутранги (b) гэж үнэлж, хүлээгдэх хугацааг бета тархалтаар олно:
Хүлээгдэх хугацаа = (a + 4m + b) ÷ 6; Тархалт σ² = ((b − a) ÷ 6)²
Хамгийн эрт эхлэх хугацаа нь өмнөх үйлдлүүд дууссан үед эхэлж болох хамгийн эрт мөч, хамгийн орой эхлэх хугацаа нь төслийг хойшлуулахгүйгээр эхэлж болох хамгийн сүүлийн мөч; тэдгээрийн зөрүү нь сул хугацаа юм. Эгзэгтэй зам дээрх үйлдлийн сул хугацаа тэг.
Цаг хугацаа ба өртөгт суурилсан сүлжээг PERT–өртгийн сүлжээ (PERT/COST) гэнэ. Үйлдэл бүрт төсөв оноож, хуваарийн дагуу задлан төлөвлөсөн ажлын төсөвт өртгийг (ТАТӨ) тогтоож, хяналтын өдөр гүйцэтгэсэн ажлын төсөвт өртөг (ГАТӨ), бодит зардал (ГАБЗ)-тай харьцуулна:
Зардлын хэлбэлзэл = ГАТӨ − ГАБЗ; Хуваарийн хэлбэлзэл = ГАТӨ − ТАТӨ
Хяналт бол төсвийн мөчлөгийн эцсийн үе шат. Үр дүнг хянах системгүй бол төсөв бэлтгэхэд зарцуулсан хөдөлмөр үр дүнгүй болж, байгууллага зорилгодоо хүрсэн эсэхээ тогтоож чадахгүй. Хяналт хоёр зорилготой: (1) олгосон санхүүжилтийн төлөө гаргасан үр дүнгээ тайлагнах; (2) нөхцөл өөрчлөгдсөнөөс төсвийг дахин авч үзэх шаардлага байгаа эсэхийг мэдээлэх.
Хяналтын систем тасралтгүй, үе шат бүрийн хугацаа, нарийвчлал нь тогтоогдсон байна. Удирдлагын мэдрэмж бол түүний түлхүүр: хариуцлага хүлээсэн хүн бүр хариуцлагын мөн чанар, эрх мэдлийн хүрээ, хяналтын систем дэх үүргээ мэдэж, үр дүнгээ тайлагнадаг байх ёстой. Хяналтын процесс дараах зүйлийг хамарна:
Төсвөөр дамжуулан төсөвт байгууллага ирээдүйн нөөцийн хэрэгцээгээ тогтооно. Сайн төсвийн тогтолцоо зардлыг хянахаас илүү өргөн үүрэгтэй:
Санхүүжилт гэдэг нь тодорхой зорилгоор зардал гаргах хуулиар зөвшөөрөгдсөн эрх юм. УИХ жил бүрийн төсвийн хуулиар гүйцэтгэх засаглалд нөөц зарцуулах эрх олгох бол сайд нар, байгууллагын удирдлага, санхүүгийн ажилтнууд хөрөнгийг зориулалтын дагуу зарцуулах хариуцлага хүлээж, төрийн аудитын байгууллагын жилийн аудит үүнд дүгнэлт өгнө.
Төсвийн төсөл боловсруулах►УИХ хэлэлцэн батлах►Санхүүжүүлэх, гүйцэтгэх►Тайлагнах►Аудит, үнэлгээ
Зураг 15.2. Төсвийн мөчлөг
Монгол Улсад 2002 оны Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хууль бүтээгдэхүүнд суурилсан төсөвлөлт, аккруэл бүртгэл, ерөнхий менежерийн эрх мэдлийн санааг нэвтрүүлж, шинэтгэлийг цөөн байгууллагад туршин үе шаттай өргөжүүлсэн. Одоогийн эрх зүйн үндэс нь 2011 онд батлагдсан Төсвийн тухай хууль бөгөөд төсвийн захирагчдын шатлал, төсөв боловсруулах, батлах, гүйцэтгэх, тайлагнах журам, дунд хугацааны төсвийн хүрээ, үр дүнд чиглэсэн төлөвлөлтийн зарчмыг ерөнхийд нь тогтоосон.
Уламжлалт төсөв орц буюу зардлын зүйл ангид (цалин, бараа үйлчилгээ, засвар) суурилдаг. Шинэтгэлийн гол санаа нь төсөв, бүртгэлийг нийлүүлэх бүтээгдэхүүн (ажил, үйлчилгээ) ба Засгийн газрын хүрэх үр дүнд чиглүүлэх явдал (Хүснэгт 15.8).
Хүснэгт 15.8. Төсөвлөлтийн хоёр загвар
| Үзүүлэлт | Орцод суурилсан (зүйл ангийн) | Үр дүнд чиглэсэн (хөтөлбөр, гүйцэтгэлийн) |
|---|---|---|
| Төсвийн нэгж | Зардлын зүйл анги | Бүтээгдэхүүн, хөтөлбөр, үр дүн |
| Хяналтын объект | Зүйл ангийн зарцуулалт | Тоо хэмжээ, чанар, өртөг, үр дагавар |
| Удирдлагын эрх | Зүйл анги хооронд шилжүүлэх эрхгүй | Орцын хослолыг бие даан шийднэ |
| Бүртгэлийн суурь | Мөнгөн суурь | Аккруэл суурь |
| Хариуцлага | Хуулийн дагуу зарцуулсан эсэх | Гэрээлсэн бүтээгдэхүүнийг нийлүүлсэн эсэх |
Ийм тогтолцоонд байгууллага чанарын шаардлага хангасан бүтээгдэхүүнийг Засгийн газарт (эсвэл гуравдагч этгээдэд) нийлүүлэх гэрээ байгуулж, зардлаа нөхөх санхүүжилт авна; орцын хослолыг өөрөө шийдэх боловч батлагдсан дүнгээс хэтрүүлэхгүй. Энэ нь хялбар, бүтээгдэхүүний бодит өртгийг харуулдаг, зорилгод нийцсэн урамшуулалтай, шат бүрт хяналтын мэдээлэл өгдөг бөгөөд нэгжийн эрх мэдэл ба төвөөс гаргах зардлыг ялгаж харуулна.
Шинэтгэл мөн Засгийн газар бүтээгдэхүүний худалдан авагч, эд хөрөнгийн өмчлөгч, байгууллага түүний агент гэсэн гурван харилцааг ялгах; ерөнхий менежер–сайд–Засгийн газар–УИХ хоорондын тайлагналын шугам тогтоох; бүтэц, орон тоо, цалингийн эрхийг хариуцлагатай уялдуулан аажмаар шилжүүлэхийг хамарна. Батлагдсан төсвөөс хэтрүүлэх, зориулалтын бус зарцуулахыг хатуу хориглоно.
Засгийн газар УИХ-д төсвийн тухай илтгэл (эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлтэй уялдуулан), улсын төсвийн төсөл, ерөнхийлөн захирагч бүрийн төсвийн төсөл, тэдэнд төсөв зарцуулах эрх олгох хуулийн төслийг өргөн мэдүүлнэ. Засгийн газрын харилцан адилгүй сонирхол санхүүжилтийн өөр өөр хэлбэрээр тусгагдана (Хүснэгт 15.9).
Хүснэгт 15.9. Засгийн газрын сонирхол ба зарлагын анги
| Сонирхол | Санхүүжилтийн хэлбэр | Жишээ |
|---|---|---|
| Бүтээгдэхүүн худалдан авагч | Бүтээгдэхүүний ангиар | Бодлогын зөвлөгөө, сургалт, зам засвар |
| Өмчлөгч (урсгал) | Өмчлөгчийн зардал | Бүтцийн өөрчлөлт, дахин үнэлгээний зардал |
| Өмчлөгч (капитал) | Хөрөнгө оруулалт | Зам, сургуулийн барилга барих |
| Шилжүүлэг хийгч | Шилжүүлэг, тусламж | Тэтгэвэр, тэтгэмж, сургалтын төлбөрийн дэмжлэг |
Ийм ангилал зарлагыг анги хооронд дур мэдэн шилжүүлэхээс сэргийлж, урсгал зардал ба 12 сараас дээш ашиглах хөрөнгийн капитал зардлыг тусад нь санхүүжүүлнэ. Төсвийн сахилга батын нийтлэг зарчим: дунд хугацаагаар төлөвлөх, гурван жилийн дунджаар урсгал зардлыг урсгал орлогоос хэтрүүлэхгүй байх, урсгал зардлыг өмч худалдах эсвэл зээлээр санхүүжүүлэхгүй байх, өрийн хязгаар тогтоох. Төсөвт байгууллагад зээл авах, баталгаа гаргах, төвлөрсөн дансаас гадуур данс нээх, төсвөөс гадуур зардал гаргахыг хориглодог.
Гүйцэтгэлийг дөрвөн шатаар хянана: батлагдсан төсөв (зарцуулах эрх) → хуваарь (сар, улирлаар олгох санхүүжилт) → үүрэг хүлээлт (гэрээ, захиалгаар хөрөнгийг «түгжих») → гүйцэтгэл (төлбөр, зардал). Чөлөөт үлдэгдлийг үүрэг хүлээх мөчид шалгаснаар хэтрэлтээс урьдчилан сэргийлнэ.
Мөнгөн суурьт төсөвт зарлагыг мөнгө гарах үед хүлээн зөвшөөрөх тул мөнгөн бус зарлага, төлөгдөөгүй үүрэг орхигдож, төлөвлөгөө бүрэн бус болдог. Аккруэл суурь ашигласан нөөцийн бүрэн өртгийг тухайн хугацаанд хүлээн зөвшөөрнө. Жишээ нь «Сэлэнгэ Сургууль» 2026 онд 4 жил ашиглах 40 компьютерийг 120 сая₮-өөр авч, 12-р сарын 18 сая₮-ийн дулааны төлбөрийг 2027 оны 1-р сард төлнө. Мөнгөн суурьт 2026 оны төсөвт 120 сая₮ тусгагдаж, дулааны төлбөр орохгүй; аккруэл суурьт элэгдэл 30 сая₮, дулааны зардал 18 сая₮ тусгагдана. Олон улс хууль ёсны хяналтад мөнгөн, гүйцэтгэлийн үнэлгээнд аккруэл мэдээллийг хослуулан хэрэглэдэг.
Төсвийн мөчлөгийн шат бүр өөрийн мэдээллийн хэрэгцээтэй бөгөөд бүх мэдээллийг УИХ-д хүргэх шаардлагагүй. Төсвийн тооцоо хийх шатанд байгууллага бүр (1) өөрийн ерөнхийлөн захирагч хэн болох, (2) жилийн эхэн ба эцсийн санхүүгийн байдлын тооцоо, (3) тохиролцсон санхүүгийн үр дүнгийн тооцоо, (4) жилийн мөнгөн гүйлгээний тооцоог бэлтгэнэ. Хэлэлцүүлэгт төсвийг гурван жилээр тооцох макро мэдээлэл (нийт мөнгөн урсгал, алдагдлын хэмжээ) ба сайд бүр саналаа хамгаалах микро мэдээлэл (бүтээгдэхүүний анги бүрийн санал) хэрэгтэй. Улирал, хагас жил, жилийн санхүүгийн тайлан гүйцэтгэлийг төсөвтэй харьцуулах үндсэн баримт болно.
а) 3,900,000₮ ТГб) 1,100,000₮ Тв) 5,000,000₮ Тг) 1,100,000₮ ТГ
а) 24 сая₮б) 40 сая₮в) 44 сая₮г) 48 сая₮
а) Гүйцэтгэл − уян хатан төсөвб) Гүйцэтгэл − суурь төсөвв) Стандарт − бодит зардалг) Уян хатан төсөв − суурь төсөв
а) 7б) 6в) 8г) 8.5
а) Зэрэглэх → багц боловсруулах → хуваарилахб) Багц боловсруулах → зэрэглэх → нөөц хуваарилахв) Нөөц хуваарилах → багц боловсруулах → зэрэглэхг) Өмнөх төсөвт хувь нэмэх → батлах → хуваарилах
а) 48 сая₮б) 5 сая₮в) −7 сая₮г) 43 сая₮
Зардлын мэдээллийг удирдлага гурван зорилгоор ашигладаг: бүтээгдэхүүний өртөг тооцож үнэ тогтоох, менежерүүдийн үйл ажиллагааг үнэлэх, онцгой шийдвэр гаргах. Энэ бүлэг хоёрдахь зорилгод төвлөрнө: ашиг хаана бүтээгдэж, хаана алдагдаж байгааг, түүнд хэн хариуцлага хүлээхийг хэрхэн тогтоох вэ?
Хэсэгчлэн тайлагнал нийт дүнд нуугдсан асуудлыг ил гаргаж, хариуцлагын бүртгэл 15-р бүлгийн төсвийн хяналтыг менежер бүрт хүргэж, гүйцэтгэлийн үнэлгээ менежерийн зорилгыг компанийнхтай нийцүүлнэ. Эдгээр нь хяналтын системд автомат тохируулагч шиг ажиллана.
Байгууллага томрох тусам шийдвэр гаргах эрхийг доод шатны менежерүүдэд шилжүүлдэг. Энэхүү төвлөрлийг сааруулах (decentralisation) нь зах зээлд ойр менежерт хурдан шийдвэр гаргах боломж олгож, дээд удирдлагыг стратегид төвлөрүүлдэг. Харин хэсгийн менежер өөрийн ашгийг компанийнхаас дээгүүр тавих (зорилгын үл нийцэл) эрсдэл үүснэ.
Нийт орлогын тайланд ашигтай хэсэг алдагдалтайгаа нөмөрч, доголдол удаан илрэхгүй байж болно. Хэсэгчилсэн тайланг бүх шатанд нэг загвараар, ахиу орлогын хэлбэрээр бэлтгэвэл менежер бүр ойлгож, харьцуулж чадна. Хувьцаат компани сегментийн мэдээллийг гадаад тайландаа (IFRS 8) задруулдаг ч энэ нь дотоод тайланд суурилдаг. ERP системд гүйлгээг хэлтэс, бүтээгдэхүүн, сувгийн кодоор тэмдэглэснээр олон хэмжээст тайлан шууд гарна.
Хэсгийн зардлыг төлөв байдлаар (хувьсах, тогтмол — 3-р бүлэг) ба хамаарлаар зэрэг ангилна.
Ангиллын шалгуур нь нэг асуулт: «Энэ хэсгийг хаавал энэ зардал алга болох уу?»
Ахиу орлого = Хэсгийн борлуулалтын орлого − Хэсгийн хувьсах зардал
Хэсгийн ашиг = Ахиу орлого − Хэсэгт хамаарах тогтмол зардал
Үйл ажиллагааны ашиг = Хэсгүүдийн ашгийн нийлбэр − Нийтлэг тогтмол зардал
Хэсгийн ашиг (segment margin) нь хэсэг өөрийн бүх зардлыг нөхөөд нийтлэг зардал ба зорилтот ашигт хэдийг оруулж байгааг харуулна. Иймд урт хугацааны шийдвэрт (хэсгийг хаах, өргөтгөх, хүчин чадал, үнийн бодлого) хэсгийн ашгийн хувь өндөр, богино хугацааны шийдвэрт (тусгай захиалга, урамшуулал) ахиу орлогын хувь өндөр хэсгийг илүүд үзнэ. Тогтмол зардал өөрчлөгдөхгүй бол нэмж борлуулсан нэгж бүр ашгийг нэгжийн ахиу орлогоор өсгөнө:
ΔАшиг = ΔБорлуулалтын тоо × Нэгжийн ахиу орлого = ΔБорлуулалтын орлого × Ахиу орлогын хувь
Машин цаг, мэргэшсэн ажиллах хүч, тавиурын талбай зэрэг нөөц хязгаарлагдмал бол хэсэг, бүтээгдэхүүнийг хязгаарлагдмал нөөцийн нэгжид ногдох ахиу орлогоор эрэмбэлнэ (Дасгал 16.3, 18-р бүлэг).
Тайланг шат дараатай задална: компанийг хэлтсээр, хэлтсийг барааны бүлгээр, бүлгийг сувгаар. Түвшин бүрт дээд түвшний хамаарах тогтмол зардал доод түвшинд хамаарах ба нийтлэг гэж хуваагдана.
Бүрэн шингээлтийн арга шууд материал, шууд хөдөлмөр, хувьсах ба тогтмол ҮНЗ-ийг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулна. Хувьсах зардлын арга зөвхөн хувьсах үйлдвэрлэлийн зардлыг өртөгт оруулж, тогтмол ҮНЗ-ийг хугацааны зардлаар тухайн үед бүхэлд нь хасна (11-р бүлэг). Борлуулалт, удирдлагын зардал хоёр аргад хугацааны зардал.
Аль нь зөв бэ гэдэг нь хөрөнгийн ойлголтоос хамаарна: ирээдүйд эдийн засгийн үр өгөөж авчрах зардал хөрөнгө болно (урьдчилж төлсөн даатгал шиг). Бүрэн шингээлтийг дэмжигчид тогтмол ҮНЗ-гүйгээр бүтээгдэхүүн бий болохгүй гэдэг бөгөөд НББОУС 2 гадаад тайланд үүнийг шаарддаг. Эсрэг талынхан тогтмол ҮНЗ хүчин чадлын тухайн үеийн зардал, дараа жил дахин гарах тул нөөцөд «хадгалсан» нь юу ч хэмнэхгүй гэдэг. Менежер борлуулалтаас илүү үйлдвэрлэж ашгаа «өсгөх» боломжийг хаахын тулд дотоод тайланг хувьсах зардлын суурьтай бэлтгэнэ.
Хариуцлагын бүртгэл гэж зардал, орлого, хөрөнгийг тэдгээрийг хянадаг менежерээр бүртгэж, төлөвлөгөөтэй жишин тайлагнах системийг хэлнэ. Зорилго нь хэлбэлзэл, шалтгаан, хариуцагчийг тогтоох бөгөөд удирдлага зөвхөн мэдэгдэхүйц хэлбэлзэлд анхаарна (онцгой тохиолдлоор удирдах).
Хянагдах зардал гэж менежер тодорхой хугацаанд хэмжээг нь мэдэгдэхүйц өөрчилж чадах зардлыг хэлэх бөгөөд менежерийг зөвхөн ийм зардлаар үнэлнэ. Хянагдах эсэх нь түвшнээс хамаарна: элэгдэл цехийн мастерт хянагдахгүй ч хөрөнгө оруулалтыг шийдсэн хэлтсийн захиралд хянагдана. Хариуцлага хуваагдаж болно: материалын үнийг худалдан авалтын, хэрэглээг үйлдвэрлэлийн менежер хариуцна (12-р бүлэг). АНУ-ын Өртгийн бүртгэлийн стандартын зөвлөлийн зааг:
Хариуцлагын төв гэж менежер нь тодорхой үр дүнг хариуцдаг бүтцийн нэгжийг хэлнэ. Төвүүд анхан шатны цехээс гүйцэтгэх удирдлага хүртэл пирамид үүсгэнэ: төсөв дээрээс доош задарч тэнцвэржүүлэгдэж, гүйцэтгэл доороос дээш нэгтгэгдэнэ.
Хүснэгт 16.6. Хариуцлагын төвийн төрөл
| Төв | Хариуцна | Жишээ | Гүйцэтгэлийн хэмжүүр |
|---|---|---|---|
| Зардлын төв | Зардал | Үйлдвэрийн цех, бүртгэлийн алба | Уян хатан төсөвтэй харьцуулсан хэлбэлзэл |
| Орлогын төв | Орлого | Борлуулалтын бүсийн алба | Үнэ, тоо, бүтцийн хэлбэлзэл |
| Ашгийн төв | Орлого ба зардал | Салбар дэлгүүр, бүтээгдэхүүний шугам | Ахиу орлого, хэсгийн ашиг |
| Хөрөнгө оруулалтын төв | Ашиг ба хөрөнгө оруулалт | Хараат компани, бие даасан хэлтэс | ROI, RI, EVA |
Гүйцэтгэлийн тайланд бодит үйлдвэрлэлд тохируулсан төсөв (15-р бүлэг), гүйцэтгэл, сарын ба оны эхнээс өссөн хэлбэлзлийг харуулна. Доод түвшний тайлангийн дүн дээд түвшний тайлангийн нэг мөр болно.
Цехийн мастер►Хэлтсийн захирал►Гүйцэтгэх захирал►Төлөөлөн удирдах зөвлөл
Зураг 16.1. Гүйцэтгэлийн тайлангийн нэгтгэл
ROI = Үйл ажиллагааны ашиг ÷ Үйл ажиллагааны дундаж хөрөнгө
ROI = (Ашиг ÷ Борлуулалт) × (Борлуулалт ÷ Дундаж хөрөнгө) = Ашгийн маржин × Хөрөнгийн эргэлт
Ашиг нь хүү, татварын өмнөх ашиг; хөрөнгөд мөнгө, авлага, нөөц, ашиглаж буй үндсэн хөрөнгө орно (сул газар, бусад компанид оруулсан хөрөнгө оруулалт орохгүй). Дюпонгийн задаргаа (DuPont) ROI-г өсгөх гурван замыг харуулна: борлуулалтыг нэмэх, зардлыг бууруулах, хөрөнгийг (авлага, нөөц — 20-р бүлэг) багасгах.
Үндсэн хөрөнгийг цэвэр дансны үнээр хэмжвэл хуучрах тусам ROI өсөж, менежер тоног төхөөрөмж шинэчлэхээс зайлсхийдэг; анхны өртгөөр хэмжих нь үүнийг бууруулна.
RI = Үйл ажиллагааны ашиг − Дундаж хөрөнгө × Хамгийн бага шаардлагатай өгөөж
ROI-ийн гол сул тал нь зорилгын үл нийцэл. Савлагааны хэлтэст 500,000-ын хөрөнгө оруулалтаар жил бүр 85,000 ашиг олох төсөл санал болгожээ. Өгөөж 17% > 13% тул компанид ашигтай. Гэвч хэлтсийн ROI (420,000 + 85,000) ÷ 2,500,000 = 20.2% болж буурах тул ROI-гоор үнэлэгддэг менежер татгалзана. RI 85,000 − 500,000 × 13% = 20,000-аар өсөх тул RI-ээр үнэлэгддэг менежер хүлээн авна. RI үнэмлэхүй дүн учраас том хэлтсийг давуу харагдуулдаг тул хоёр үзүүлэлтийг хамт хэрэглэнэ.
Эдийн засгийн нэмэгдэл өртөг (EVA) нь RI-ийн боловсронгуй хувилбар:
EVA = Татварын дараах үйл ажиллагааны ашиг − Хөрөнгө оруулсан капитал × WACC
Ундааны хэлтэст татварын хувь 10%, капиталын жигнэсэн дундаж өртөг 12% гэж үзье: 1,152,000 × 0.9 − 7,200,000 × 12% = 172,800 мянган ₮. EVA-д судалгаа хөгжүүлэлтийн зардлыг хөрөнгөжүүлэх, хүүгүй өр төлбөрийг капиталаас хасах зэрэг тохируулга хийдэг. Эерэг EVA нь хөрөнгө оруулагчдын шаардсанаас илүү өгөөж бүтээж буйг илтгэнэ.
Дотоод шилжүүлгийн үнэ гэж хэлтсүүд хоорондоо бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ нийлүүлэхэд тооцох үнийг хэлнэ. Энэ нь компанийн ашгийг шууд өөрчлөхгүй, харин хэлтсүүдэд хуваарилна. Гэвч буруу үнэ хэлтсийг компанид ашиггүй шийдвэрт түлхэх тул зорилгын нийцэл, бие даасан байдал, шударга үнэлгээг хангах ёстой.
Хүснэгт 16.11. Дотоод шилжүүлгийн үнийн аргууд
| Арга | Үнийн суурь | Давуу тал | Сул тал |
|---|---|---|---|
| Зах зээлийн үнэ | Гадны үнээс хэмнэгдэх борлуулалтын зардлыг хассан дүн | Бодитой, бие даасан байдлыг хангана | Төгс зах зээл ховор |
| Хувьсах зардал | Нэгжийн стандарт хувьсах зардал | Сул хүчин чадалтай үед оновчтой | Нийлүүлэгч хэлтэс ашиггүй |
| Бүрэн зардал (нэмэгдэлтэй) | Стандарт бүрэн өртөг + хувь | Энгийн | Тогтмол зардал худалдан авагчид хувьсах мэт харагдана |
| Тохиролцсон үнэ | Хэлтсүүдийн хэлэлцээр | Бие даасан байдал, урам зориг | Цаг их зарцуулна |
Зардалд суурилсан үнийг стандарт зардлаар тогтоохгүй бол нийлүүлэгчийн үр ашиггүй байдал худалдан авагч руу шилжинэ. Улс хоорондын шилжүүлгийн үнийг татварын байгууллага зах зээлийн жишиг үнийн зарчмаар (arm's length) хянадаг.
Хамгийн бага үнэ = Нэгжийн хувьсах зардал + Нэгжид ногдох боломжийн зардал
Хамгийн их үнэ = Гадны нийлүүлэгчийн үнэ ба худалдан авагч хэлтсийн нэгжээс олох цэвэр орлогын бага нь
Боломжийн зардал нь дотоод нийлүүлэлтийн улмаас алдагдах гадаад борлуулалтын ахиу орлого. Хамгийн бага үнэ хамгийн ихээс хэтрэхгүй бол шилжүүлэг ашигтай.
Санхүүгийн үзүүлэлт өнгөрсөн үр дүнг хэмждэг бөгөөд ганцаараа хэрэглэвэл сургалт, засварыг танахад түлхэж болно (Жишээ 16.4). Иймд ирээдүйн үр дүнг урьдчилан илтгэдэг санхүүгийн бус үзүүлэлтийг хамт хэрэглэнэ: чанар (гологдол, буцаалт), хугацаа (цагтаа хүргэлт), хэрэглэгчийн сэтгэл ханамж, ажилтны тогтвор суурьшил, байгаль орчин, нийгэм, засаглалын (ESG) үзүүлэлт.
Тэнцвэржүүлсэн үнэлгээний карт (BSC; Р. Каплан, Д. Нортон) стратегийг санхүүгийн, хэрэглэгчийн, дотоод үйл явцын, суралцах ба хөгжих гэсэн дөрвөн өнцгийн гүйцэтгэлийн гол үзүүлэлт (KPI) болгон задалж, тэдгээрийг шалтгаан-үр дагаврын гинжээр холбодог.
Суралцах ба хөгжих►Дотоод үйл явц►Хэрэглэгч►Санхүү
Зураг 16.2. Үнэлгээний картын шалтгаан-үр дагаврын гинж
Хүснэгт 16.13. Эрдэнэт Тал Худалдаа ХК-ийн 2026 оны үнэлгээний карт
| Өнцөг | Стратегийн зорилт | KPI | Зорилт |
|---|---|---|---|
| Санхүүгийн | Ашигт ажиллагаа | Жижиглэн худалдааны ROI | 18% |
| Санхүүгийн | Онлайныг ашигтай болгох | Онлайн сувгийн ахиу орлогын хувь | 30% |
| Хэрэглэгчийн | Үнэнч хэрэглэгч | Гишүүдийн давтан худалдан авалт | 55% |
| Хэрэглэгчийн | Сэтгэл ханамж | Хэрэглэгчийн зөвлөмжийн оноо | 60 |
| Дотоод үйл явц | Хурдан хүргэлт | 24 цагт хүргэсэн захиалгын хувь | 95% |
| Дотоод үйл явц | Нөөцийн үр ашиг | Нөөцийн эргэлтийн хоног | 32 |
| Суралцах ба хөгжих | Ур чадвар | Ажилтанд ногдох сургалтын цаг | 40 |
| Суралцах ба хөгжих | Тогтвортой баг | Ажилтны тогтвор суурьшил | 85% |
а) Нийтлэг тогтмол зардалб) Хуваарилсан зардалв) Хэсэгт хамаарах тогтмол зардалг) Буцалтгүй зардал
а) Зардлын төвб) Орлогын төвв) Ашгийн төвг) Хөрөнгө оруулалтын төв
а) 11.8%б) 18.0%в) 5.6%г) 28.0%
а) 80 сая ₮б) 420 сая ₮в) 70 сая ₮г) (80) сая ₮
а) 600₮б) 900₮в) 880₮г) 620₮
а) Санхүүгийнб) Суралцах ба хөгжихв) Хэрэглэгчийнг) Дотоод үйл явцын
Зардал–тоо хэмжээ–ашгийн (ЗТАШ, CVP) шинжилгээ нь 3-р бүлгийн зардлын төлөв байдал, 11-р бүлгийн ахиу орлогын тайлангийн үргэлжлэл юм. Энэ нь «Хэдэн нэгж борлуулбал зардлаа нөхөх вэ?», «Үнийг 5 %-иар бууруулбал ашигт юу болох вэ?», «Тогтмол зардлаа нэмж автоматжуулах нь эрсдэлтэй юу?» гэсэн өдөр тутмын удирдлагын асуултад хурдан, ойлгомжтой хариулт өгдөг. Үнэ тогтоох, технологи сонгох, маркетингийн стратеги, төсөв (14-р бүлэг), шийдвэрийн шинжилгээ (18-р бүлэг) бүгд ЗТАШ-д тулгуурладаг.
ЗТАШ нь хүссэн ашигт хүрэхэд шаардагдах борлуулалт, үйлдвэрлэлийн хэмжээг тодорхойлж, дараах таван хүчин зүйлийн харилцан хамаарлыг судална: (1) борлуулах үнэ; (2) борлуулалтын тоо (идэвхжилийн түвшин); (3) нэг нэгжид ногдох хувьсах зардал; (4) тогтмол зардлын нийт дүн; (5) борлуулалтын хольц. Шинжилгээний үндсэн хэрэгсэл нь зардлыг төлөв байдлаар нь бүлэглэсэн ахиу орлогын тайлан бөгөөд үүнийг ихэвчлэн дотоод удирдлагад зориулан бэлтгэдэг.
Ахиу орлого = Борлуулалт − Хувьсах зардал = Тогтмол зардал + Ашиг
Ахиу орлогын хувь = Ахиу орлого / Борлуулалтын орлого = Нэгжийн ахиу орлого / Үнэ
Ахиу орлогын хувь (ашиг–тоо хэмжээний харьцаа, P/V ratio гэж нэрлэх нь бий) нь борлуулалтын мөнгөн дүн өөрчлөгдөхөд ахиу орлого хэрхэн өөрчлөгдөхийг харуулна. «Долгио»-гийнх 35 % тул борлуулалт 30,000,000₮-өөр өсвөл тогтмол зардал өөрчлөгдөөгүй нөхцөлд ахиу орлого ба ашиг 10,500,000₮-өөр өснө.
Ашиг нь гүйцэтгэлийг төгрөгөөр шууд илэрхийлдэг бол ашигт ажиллагаа нь түүнийг орлого, зардал, хөрөнгөтэй харьцуулсан хувь, коэффициент юм. Эдийн засгийн үр дүн нь ашгаар (алдагдлаар) илэрнэ; үр ашиг нь тэр үр дүнг зарцуулсан нөөц, оруулсан хөрөнгөтэй харьцуулсан үзүүлэлт юм. Ашигт ажиллагааг бүтээгдэхүүний ба хөрөнгийн ашиг олох чадвар гэж хоёр бүлэгт хуваана (Хүснэгт 17.2).
Хүснэгт 17.2. Ашигт ажиллагааны үзүүлэлтүүд
| Үзүүлэлт | Томьёо |
|---|---|
| Борлуулалтын ашигт ажиллагаа | Үйл ажиллагааны ашиг (эсвэл нийт ашиг) / Борлуулалтын орлого |
| Зардлын өгөөж | Үйл ажиллагааны ашиг (эсвэл нийт ашиг) / Борлуулалтын өртөг |
| Задаргаа | Ашиг / Орлого = (Борлуулалтын өртөг / Орлого) × (Ашиг / Борлуулалтын өртөг) |
| Мөнгөн урсгалын ашигт ажиллагаа | (Ашиг + Элэгдэл) / Борлуулалтын орлого |
| Хөрөнгийн ашигт ажиллагаа | Ашиг / Оруулсан хөрөнгө (ROI, 16-р бүлэг) |
Элэгдлийн бодлого ашгийг зохицуулах боломж олгодог тул Европын холбооны орнуудад ашигт элэгдлийг нэмсэн мөнгөн урсгалын харьцааг өргөн ашигладаг.
ЗТАШ хувьсах, тогтмол, холимог гэсэн гурван үндсэн төлвийг ашиглана. Эдийн засгийн онолд зардлын төлвийг муруйгаар (хэмнэлт, хэмнэлтгүй байдлыг тусгаж) дүрсэлдэг бол нягтлан бодогч хамаарлын хүрээнд шулуун шугамаар ойролцоолдог.
Хүснэгт 17.3. Зардлын төлөв байдал
| Төлөв | Нийт дүн | Нэгжид ногдох дүн |
|---|---|---|
| Хувьсах | Тоо хэмжээтэй шууд пропорциональ | Харьцангуй тогтмол |
| Тогтмол | Хамаарлын хүрээнд өөрчлөгдөхгүй | Тоо хэмжээ өсөхөд гипербол муруйгаар буурна |
| Холимог | Тогтмол хэсэг + хувьсах хэсэг | Буурах хандлагатай |
| Шаталсан | Шат дотроо тогтмол, хүрээнээс гарахад огцом өснө | Шат бүрт хэлбэлзэнэ |
Шаталсан зардлыг шатны өргөн (огцом өсөлтийн давтамж) ба өндөр (өсөлтийн хэмжээ) гэсэн хоёр параметрээр тодорхойлно; тэдгээрийн хослолоор ховор-огцом, ховор-аажим, байнга-огцом, байнга-аажим гэсэн дөрвөн хэлбэр үүснэ. Өргөн шаттай буюу ховор үсрэлттэй зардлыг хамаарлын хүрээнд тогтмол гэж, нарийн, жижиг шаттай буюу байнга бага зэрэг өсдөг зардлыг хувьсах гэж ойролцоолно.
Зах зээлийн шаардлагаар зардлын бүтэц өөрчлөгддөг. Жишээ нь, автоматжуулалтаар ажиллагсдын тоо цөөрч хувьсах зардал буурах боловч элэгдэл, эрчим хүч, засварын тогтмол зардал өснө. Хөшүүрэг гэдэг нь борлуулалт эсвэл хөрөнгийн бага өсөлтөөр ашгийг их хэмжээгээр өсгөх чадвар бөгөөд санхүүгийн ба үйл ажиллагааны гэж хоёр хэлбэртэй. Үйл ажиллагааны хөшүүрэг нь тогтмол зардлын нөлөөг хэмжинэ.
Үйл ажиллагааны хөшүүргийн зэрэг = Ахиу орлого / Үйл ажиллагааны ашиг
Ашгийн өөрчлөлтийн хувь = Хөшүүргийн зэрэг × Борлуулалтын өөрчлөлтийн хувь
Хөшүүргийн зэрэг нь нарийвчилсан тайлангүйгээр борлуулалтын өөрчлөлтийн нөлөөг тооцох боломж олгоно. Энэ нь тухайн борлуулалтын түвшинд хамаарах үзүүлэлт: ашиггүй ажиллах цэгт ойртох тусам хязгааргүй өсдөг. Иймд тэр бүсэд ажиллаж буй компани борлуулалтаа бага зэрэг өсгөхөд ашиг нь эрс нэмэгдэнэ — менежерүүд борлуулалтын өчүүхэн өсөлтийн төлөө ихээхэн хүчин зүтгэдэг шалтгаан энэ.
Зардлын төлвийг хамаарлын шинжилгээгээр тогтооно. Практикт шугаман функц хамгийн түгээмэл:
Y = a + bX
Энд Y — нийт зардал (хамаарах хувьсагч); X — зардлын хөтлөгч (шууд хөдөлмөрийн цаг, материалын жин, машин цаг, бүтээгдэхүүний тоо, борлуулалтын орлого); a — тогтмол хэсэг; b — нэгжид ногдох хувьсах зардал. Параметрүүдийг хамгийн бага квадратын аргаар (3-р бүлэг) олно. Илтгэгч, логарифм, гипербол, парабол зэрэг шугаман бус, мөн хэд хэдэн хөтлөгчтэй функцийг ч ашигладаг.
Суралцах муруй. Ажилчдын туршлага, ур чадвар өсөхийн хэрээр нэгжид зарцуулах хөдөлмөр буурдгийг Y = aX^b функцээр дүрсэлнэ; b = lg(суралцах хувь) / lg 2. Хуримтлагдсан дундаж цагийн загварт нийт тоо хоёр дахин өсөх бүрд нэгжийн дундаж цаг тогтмол хувиар буурна; ахиу нэгжийн цагийн загварт сүүлчийн нэгжийн цаг тэр хувиар буурна. 80 %-ийн муруйд эхний нэгжид 100 цаг зарцуулбал хуримтлагдсан дундаж цаг 2 нэгжид 80, 4 нэгжид 64, 8 нэгжид 51.2 цаг (b = −0.3219) болно.
Хамаарлын шинжилгээг дараах дарааллаар хийнэ: (1) хөтлөгч ба хамаарах хувьсагчийг сонгох; (2) мэдээлэл цуглуулж, хугацааны цуваа бүрдүүлэх; (3) инженерчлэлийн (нормын) тооцоо, данс бүрийн шинжилгээ, статистик аргууд (дээд-доод цэг, регресс) зэргээс тохирохыг сонгох; (4) корреляц, детерминацын коэффициент, стандарт алдаагаар загварыг үнэлэх. Цуваа бүрдүүлэхдээ олон үеийг хамруулах, нэг удаагийн хэвийн бус зүйл, үнийн хэлбэлзлийг засварлах, аль болох богино давтамжтай (сар, долоо хоног) мэдээлэл ашиглах нь чухал: урт үеэр дундажлахад хэлбэлзэл саармагжиж, хамаарал бүдгэрдэг.
ЗТАШ-ийг ихэвчлэн ААЦ-ийн шинжилгээ гэж нэрлэдэг. ААЦ-ийг тэгшитгэл, ахиу орлого, графикийн гэсэн гурван аргаар, тоо хэмжээ ба мөнгөн дүнгээр тооцно.
Тэгшитгэлийн арга.
Борлуулалтын орлого = Хувьсах зардал + Тогтмол зардал + Ашиг
(Үнэ − Нэгжийн хувьсах зардал) × Тоо хэмжээ − Тогтмол зардал = Ашиг
«Долгио»-д: (120,000 − 78,000) × Q − 88,200,000 = 0; Q = 2,100 ширхэг.
Ахиу орлогын арга.
Тэгшитгэлийг хувиргавал:
ААЦ (тоо хэмжээ) = Тогтмол зардал / Нэгжийн ахиу орлого
ААЦ (мөнгөн дүн) = Тогтмол зардал / Ахиу орлогын хувь
«Долгио»: 88,200,000 / 42,000 = 2,100 ширхэг; 88,200,000 / 0.35 = 252,000,000₮ (= 2,100 × 120,000). Мөнгөн дүнгийн томьёо нь тоо хэмжээний томьёог үнээр үржүүлснээс гарах бөгөөд олон нэр төрөлтэй эсвэл нэгжийг тоолоход хэцүү үйлчилгээний байгууллагад тохиромжтой.
Графикийн арга.
Хэвтээ тэнхлэгт тоо хэмжээ, босоо тэнхлэгт мөнгөн дүнг тавьж, координатын эхээс гарах орлогын шугам ба тогтмол зардлын түвшнээс эхлэх нийт зардлын шугамыг зурна. Хоёр шугам огтлолцох цэг нь ААЦ; түүнээс зүүн тийш алдагдлын, баруун тийш ашгийн бүс. Графикийн өгөгдлийг Хүснэгт 17.5-д үзүүлэв.
Хүснэгт 17.5. «Долгио»: ЗТАШ-ний графикийн өгөгдөл (мянган ₮)
| Тоо хэмжээ, ш | Орлого | Хувьсах зардал | Нийт зардал | Ашиг (алдагдал) |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 88,200 | (88,200) |
| 1,000 | 120,000 | 78,000 | 166,200 | (46,200) |
| 2,100 | 252,000 | 163,800 | 252,000 | 0 |
| 3,000 | 360,000 | 234,000 | 322,200 | 37,800 |
| 3,600 | 432,000 | 280,800 | 369,000 | 63,000 |
Ашиг–тоо хэмжээний график нь зөвхөн ашгийн шугамыг харуулна: тэг тоо хэмжээнд −88,200 мянган ₮-өөс эхэлж, ширхэг бүрд 42,000₮-өөр өсч, 2,100 ширхэгт тэнхлэгийг огтолно. Шугамын налуу нь нэгжийн ахиу орлого.
Зорилтот тоо хэмжээ = (Тогтмол зардал + Татварын өмнөх зорилтот ашиг) / Нэгжийн ахиу орлого
Татварын өмнөх ашиг = Татварын дараах ашиг / (1 − Татварын хувь)
Хэвийн ашиг бол ногдол ашиг, зээлийн хүү, татвар төлж, дотоод санхүүжилтийн хуримтлал бүрдүүлэхэд хүрэлцэх, өрсөлдөөнт орчинд санхүүгийн хэвийн байдлыг хангах ашгийн хамгийн бага зохистой түвшин юм. Аливаа байгууллага зөвхөн зардлаа нөхөөд зогсох нь хангалтгүй. Хэвийн ашгийн цэгийг зорилтот ашгийн томьёогоор, татварын дараах дүн өгөгдвөл татварын өмнөх дүнд шилжүүлж тооцно. ААЦ ба хэвийн ашгийн цэгээр тоо хэмжээний тэнхлэг бүсүүдэд хуваагдана (Хүснэгт 17.6).
Хүснэгт 17.6. «Долгио»-гийн үйл ажиллагааны бүсүүд (хэвийн ашиг 26,460,000₮, хүчин чадал 3,600 ш)
| Бүс | Тоо хэмжээ, ш | Агуулга |
|---|---|---|
| Алдагдлын бүс | 0–2,100 | Ахиу орлого тогтмол зардлыг нөхөхгүй |
| Хамгаалалтын бүс | 2,100–2,800 | Ашигтай боловч хэвийн ашгаас доогуур |
| Хэвийн ашгийн (нөөцийн) бүс | 2,800–3,600 | Хэвийн ашгаас давсан нөөц ашиг бүрдэнэ |
Доод ба дээд хил нь хамаарлын хүрээний хязгаартай давхцдаг: хүчин чадлаас давбал шинэ тогтмол зардал (шат) гарч, шугаман загвар хүчингүй болно. Бизнес хамгаалалтын болон хэвийн ашгийн бүсэд, хамаарлын хүрээн дотор явагдах ёстой.
Аюулгүйн хязгаар = Төлөвлөсөн (бодит) борлуулалт − ААЦ-ийн борлуулалт
Аюулгүйн хязгаар нь алдагдалд орохоос өмнө борлуулалт хэр их буурч болохыг харуулна. «Долгио»: 2,600 − 2,100 = 500 ширхэг; 60,000,000₮; хувиар 500 / 2,600 = 19.2 %. Аюулгүйн хязгаарын хувь ба хөшүүргийн зэрэг урвуу харьцаатай: 1 / 0.192 = 5.2, энэ нь Хүснэгт 17.1-ээс тооцсон 109,200,000 / 21,000,000 = 5.2-той тэнцүү.
Мэдрэмжийн шинжилгээ нь нэг буюу хэд хэдэн хувьсагч өөрчлөгдөхөд ашиг, ААЦ хэрхэн хувьсахыг тооцож, аль хүчин зүйл хамгийн их нөлөөтэйг тодорхойлно. Хүснэгтэн програм, ERP-ийн төлөвлөлтийн модульд үүнийг хувилбар бүрээр хурдан загварчилдаг.
Хүснэгт 17.7. Нөлөөллийн чиглэл (бусад хүчин зүйл тогтмол)
| Хүчин зүйл өсөхөд | Нэгжийн ахиу орлого | ААЦ | Ашиг |
|---|---|---|---|
| Үнэ | Өснө | Буурна | Өснө |
| Нэгжийн хувьсах зардал | Буурна | Өснө | Буурна |
| Тогтмол зардал | Өөрчлөгдөхгүй | Өснө | Буурна |
| Өндөр ахиу орлоготой бүтээгдэхүүний хольцын жин | Дундаж нь өснө | Буурна | Өснө |
Ялгамжгүй цэг. Хоёр зардлын бүтцийг харьцуулахдаа ашиг тэнцэх тоо хэмжээг тооцно:
Ялгамжгүй цэг = (Тогтмол зардал₂ − Тогтмол зардал₁) / (Нэгжийн ахиу орлого₂ − Нэгжийн ахиу орлого₁)
Жишээ 17.2-т: (864,000,000 − 324,000,000) / (5,400 − 2,700) = 200,000 хайрцаг. Борлуулалт 200,000-аас их байх төлөвтэй бол автомат шугам, бага бол гар ажиллагаатай шугам ашигтай.
Олон нэр төрөл борлуулдаг байгууллагад ААЦ нь борлуулалтын хольцоос хамаарна. Хольцыг тогтмол гэж үзээд «багц» эсвэл жигнэсэн дундаж ахиу орлогоор тооцно:
Жигнэсэн дундаж нэгжийн ахиу орлого = Σ (Нэгжийн ахиу орлого × Тоо хэмжээний хольцын жин)
ААЦ (мөнгөн дүн) = Тогтмол зардал / Жигнэсэн дундаж ахиу орлогын хувь
Нөөц хязгаарлагдмал (машин цаг, талбай) үед бүтээгдэхүүнийг хязгаарлагдмал нөөцийн нэгжид ногдох ахиу орлогоор эрэмбэлнэ (18-р бүлэг).
ЗТАШ дараах хялбарчилсан таамаглалд тулгуурладаг:
Бодит байдалд том хэмжээний худалдан авалтын хөнгөлөлт, илүү цагийн хөлс, үнийн өрсөлдөөн шугаман байдлыг алдагдуулна. ҮАСӨ-ний (7-р бүлэг) үүднээс багц, бүтээгдэхүүний түвшний зардал тоо хэмжээнээс бус, захиалга, тохируулгын тооноос хамаардаг тул олон хөтлөгчтэй ЗТАШ илүү бодитой. Иймд ЗТАШ-ийг богино хугацааны төлөвлөлтийн хэрэгсэл гэж үзэж, мэдрэмжийн шинжилгээтэй хослуулна.
Үйлчилгээний байгууллагад нэгж нь үйлчлүүлэгч, ор-хоног, оюутан, суудал-км зэрэг үйлчилгээний хэмжүүр байна. Тогтмол зардлын жин өндөр, хүчин чадлыг нөөцөлж болдоггүй тул хөшүүрэг их, ачааллын удирдлага чухал.
Төсөвт байгууллагын зорилго ашиг бус, батлагдсан санхүүжилтийн хүрээнд үйлчилгээний зорилтот түвшинг зардлаа нөхөж хангах явдал. Төсвийн тухай хууль (2011) ба үр дүнд суурилсан төсөвлөлтийн хүрээнд үйлчилгээний нэгжийн зардал, төлбөрийн тарифыг үндэслэхэд ЗТАШ хэрэгтэй (15-р бүлэг).
а) 1,200 нэгжб) 2,000 нэгжв) 3,000 нэгжг) 5,000 нэгж
а) 300,000,000₮б) 400,000,000₮в) 266,666,667₮г) 160,000,000₮
а) 0.2б) 1.25в) 4г) 5
а) 8,000б) 9,200в) 10,000г) 12,000
а) Нэгжийн хувьсах зардлын өсөлтб) Тогтмол зардлын өсөлтв) Үнийн өсөлтг) Ахиу орлого багатай бүтээгдэхүүний жин өсөх
а) 2,000б) 3,000в) 4,500г) 6,600
Менежерийн ажлын гол агуулга бол сонголт хийх явдал: нэмэлт захиалга авах уу, эд ангиа өөрсдөө хийх үү, алдагдалтай мэт харагдах бүтээгдэхүүнээ зогсоох уу, ямар үнэ тавих вэ? Эдгээр асуултад тайлангийн бүх зардал бус, зөвхөн тухайн шийдвэрээс шалтгаалан өөрчлөгдөх орлого, зардал хариулт өгдөг.
Энэ бүлэг 2-р бүлгийн зардлын ангилал, 11-р бүлгийн хувьсах зардлын арга, 17-р бүлгийн зардал–тоо хэмжээ–ашгийн (CVP) шинжилгээнд тулгуурлана. Хөрөнгө оруулалтын урт хугацааны шийдвэрийг 19-р бүлэгт, дотоод шилжүүлгийн үнийг 16-р бүлэгт үзнэ.
Шийдвэр гэдэг нь хэд хэдэн хувилбараас нэгийг сонгох үйлдэл юм. Компанийн зорилго ашиг, зах зээлийн байр суурь, эрсдэлийн бууралт гэх мэт олон янз байж болох ч эцсийн дүндээ ирээдүйн мөнгөн урсгалыг нэмэгдүүлэхэд чиглэнэ.
Зорилгыг тодорхойлох►Хувилбаруудыг эрж олох►Хамаарагдах мэдээлэл цуглуулж үнэлэх►Харьцуулж сонгох►Хэрэгжүүлж, хянах
Зураг 18.1. Шийдвэр гаргах үйл явц
Мөнгө эсвэл биет нэгжээр хэмжигдэх үр дагаврыг тоон хүчин зүйл, хэмжихэд бэрх боловч нөлөөтэй зүйлсийг (ажилчдын сэтгэл ханамж, нэр хүнд) чанарын хүчин зүйл гэнэ. Менежерийн хяналтаас гадуурх инфляц, ханш, өрсөлдөгчийн үйлдэл, хууль тогтоомж шийдвэрийн гадаад орчныг бүрдүүлнэ. Сонгосон хувилбар төсөвт тусгагдаж хэрэгжинэ.
Оюун-Эрдэнэ амралтын өдөр боов жигнэж зарах эсэхээ шийдэж байна гэе. Гурил, тос, цахилгаан хамаарагдана; аль хэдийн авсан зуух, ямар ч тохиолдолд төлөх түрээс хамаарагдахгүй. Хувилбарыг сонгохгүй бол гарахгүй зардлыг зайлсхийж болох зардал (avoidable cost) гэх бөгөөд энэ нь ялгавартай зардал (differential cost)-тай агуулгаараа давхцана.
Хүснэгт 18.1. Үл хамаарагдах зардлын төрлүүд
| Төрөл | Агуулга | Жишээ |
|---|---|---|
| Буцалтгүй (өнгөрсөн) зардал | Аль хэдийн гарсан, буцаах боломжгүй | Хуучин тоног төхөөрөмжийн дансны үнэ |
| Гэрээгээр тогтсон зардал | Ирээдүйд гарах ч өмнөх гэрээгээр тогтсон | Урт хугацааны түрээс |
| Хувилбаруудад ижил зардал | Аль ч хувилбарт адил хэмжээтэй | Өөрчлөгдөхгүй материалын зардал |
| Хуваарилсан нийтлэг зардал | Нийт дүн нь өөрчлөгдөхгүй | Төв оффисын зардлын хуваарилалт |
Хамаарал нөхцөл байдлаас шалтгаална. Шууд хөдөлмөр ихэвчлэн хамаарагдах боловч ажилчид сул зогсолттой, цалин нь ямар ч тохиолдолд төлөгдөх бол үл хамаарагдана; харин илүү цагийн нэмэгдэл хамаарагдана. Иймд «хувьсах бол хамаарагдана» гэж механикаар ангилж болохгүй.
Боломжийн зардал (opportunity cost) гэж сонголт хийснээр татгалзсан хамгийн сайн өөр хувилбараас олох байсан үр өгөөжийг хэлнэ. Бүртгэлд тусгагддаггүй ч нөөц хомс үед хамгийн чухал хамаарагдах зардал болдог. Агуулахын материал өөр хэрэглээгүй бол түүний хамаарагдах өртөг нь хаягдлын үнэ, байнга хэрэглэгддэг бол орлуулах үнэ байна.
Ялгаврын шинжилгээнд (1) хувилбар бүрийн бүх орлого, зардлыг цуглуулж, (2) буцалтгүй зардлыг, (3) хувилбаруудад ижил ирээдүйн зардлыг хасаад, (4) үлдсэн ялгавартай дүн (боломжийн зардлыг оруулан) дээр үндэслэн сонгоно. Нийт дүнгийн (бохир) арга бүх орлого, зардлыг харуулна; ялгаврын (цэвэр) арга зөвхөн ялгаатай мөрүүдийг харуулдаг тул товч. Хоёулаа ижил дүгнэлтэд хүргэнэ.
Тусгай захиалга гэж ердийн үнээс доогуур үнэтэй, нэг удаагийн буюу хязгаарлагдмал хугацааны захиалгыг хэлнэ. Сул хүчин чадалтай үед тогтмол зардал өөрчлөгдөхгүй тул үнэ нь нэмэгдэх (хувьсах ба тухайн захиалгын тусгай) зардлаас давбал ашиг нэмэгдэнэ. Хүчин чадал бүрэн ашиглагдаж байвал ердийн борлуулалтаас татгалзах тул алдагдах ахиу орлого боломжийн зардал болно.
Хамгийн бага үнэ = Нэгжийн нэмэгдэх зардал + Нэгжид ногдох боломжийн зардал
Нийлүүлэлтийн олон шатыг нэг компанид нэгтгэхийг босоо интеграц гэнэ. Энэ нь нийлүүлэлт, чанар, технологийн нууцаа хянах, сул хүчин чадлаа ашиглах давуу талтай ч хөрөнгө түгжигдэж, уян хатан байдал буурна. Мэргэшсэн нийлүүлэгч хэмжээний хэмнэлтээр хямд хийдэг тул гадны гүйцэтгэгч (outsourcing) ашиглах эсэх нь байнгын шийдвэр юм.
Өөрөө хийхээ больсноор зайлсхийж болох зардлыг (хувьсах зардал, тусгай цалин, гэрээ) худалдан авах үнэтэй харьцуулна. Хуваарилсан ерөнхий зардал, зарагдахгүй тусгай тоног төхөөрөмжийн элэгдэл үл хамаарагдана; чөлөөлөгдөх хүчин чадлын өөр ашиглалтыг боломжийн зардлаар тооцно.
Шугам хаахад алдагдах ахиу орлого зайлсхийж болох тогтмол зардлаас их бол шугамыг үргэлжлүүлнэ. Шинэ шугам нэмэхэд нэмэгдэх ахиу орлогыг нэмэгдэх тогтмол зардалтай харьцуулна.
Салах цэг хүртэлх хамсарсан зардал (10-р бүлэг) аль ч сонголтод гарсан тул үл хамаарагдана. Нэмэгдэх орлого нэмэгдэх боловсруулалтын зардлаас их бол цааш боловсруулна.
Хуучин тоног төхөөрөмжийн дансны үнэ нь буцалтгүй зардал: ашигласан ч, зарсан ч ашгаас ижил дүнгээр хасагдана. Хамаарагдах нь шинэ тоног төхөөрөмжийн үнэ, хуучныг зарах үнэ, ажиллагааны зардлын ялгавар юм.
Машины цаг, мэргэжилтэн, түүхий эд зэрэг нэг нөөц хомс бол бүтээгдэхүүнийг хязгаарлагдмал нөөц (limiting factor)-ийн нэгжид ногдох ахиу орлогоор эрэмбэлнэ; нэгжийн ахиу орлогоор эрэмбэлэх нь буруу.
Хомс нөөцийн нэгжид ногдох ахиу орлого = Нэгжийн ахиу орлого ÷ Нэгжид зарцуулах хомс нөөц
Хоёр ба түүнээс олон нөөц зэрэг хомс бол шугаман програмчлал (linear programming) хэрэглэнэ: шийдвэрийн хувьсагч, нийт ахиу орлогын зорилгын функц, нөөц ба эрэлтийн хязгаарлалтыг тэнцэтгэл бишээр бичиж, боломжит мужийн оройн цэгүүдийг (хоёр бүтээгдэхүүнд график аргаар) эсвэл программ хангамжаар шийднэ.
Микро эдийн засгийн онолоор хамгийн ашигтай үнэ нийт орлого ба нийт зардлын зөрүү хамгийн их цэгт тогтоно. Ямар ч хэмжээг ижил үнээр зарж чаддаг бол нийт орлого эхийн цэгээс гарсан шулуун шугам болно. Бодитоор илүү их зарахын тулд үнэ бууруулдаг тул нийт орлогын өсөлт удааширч, улмаар буурна; нийт зардал хүчин чадлын хязгаарт ойртоход огцом өснө.
Ашиг = Нэгжийн үнэ × Борлуулалтын тоо хэмжээ − Нийт зардал
Нэг нэгж нэмж зарахад нийт орлогын өөрчлөлтийг хязгаарын орлого (marginal revenue), нийт зардлын өөрчлөлтийг хязгаарын зардал (marginal cost) гэнэ. Хязгаарын орлого хязгаарын зардлаас их байх хүртэл борлуулалтыг нэмж, хоёр тэнцэх цэгт ашиг хамгийн их болно. Эдгээрийг удирдлагын бүртгэлийн ахиу орлого-той андуурч болохгүй.
Практикт үнийг зургаан алхмаар тогтооно: (1) үнэд нөлөөлөх хүчин зүйл, үнийн бодлогыг тодорхойлох; (2) эрэлт, орлогыг тооцоолох; (3) зардал–тоо хэмжээ–ашгийн хамаарлыг тогтоох; (4) ойролцоо үнийн мужийг сонгох; (5) тодорхой үнэ тогтоох; (6) хөнгөлөлт, төлбөрийн нөхцөл зэрэг тусгай зохицуулалт хийх.
Эрэлтийн үнийн мэдрэмж (price elasticity of demand) нь үнийн өөрчлөлтөд борлуулалт хэр хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлэхийг илэрхийлнэ.
Үнийн мэдрэмж = Тоо хэмжээний өөрчлөлтийн хувь ÷ Үнийн өөрчлөлтийн хувь (үнэмлэхүй утгаар)
Коэффициент 1-ээс их бол эрэлт мэдрэмтгий: Жишээ 18.11-д үнийг 6.25 %-иар бууруулахад борлуулалт 20 %-иар өссөн тул мэдрэмж 3.2. Коэффициент 1-ээс бага бол эрэлт мэдрэмжгүй: талх, амин чухал эм, түлш хямдарсан ч хэрэглээ төдийлөн өсөхгүй.
Эдийн засгийн загвар өрсөлдөгчгүй (монополь) буюу ялгавартай үнэ тогтоож чадах компанид илүү тохирох бөгөөд цөөн том өрсөлдөгчтэй (олигополь) зах зээлд өрсөлдөгчдийн хариу үйлдлийг тооцдоггүй. Үнэ бол маркетингийн цогцын зөвхөн нэг элемент, эрэлт ба зардлын муруйг нарийн тооцоолоход бэрх. Иймээс энэ логикийг зардалд ба зах зээлд суурилсан аргуудтай хослуулна.
Зардал дээр нэмэгдэл тогтоох арга (cost-plus pricing)-д суурь зардал дээр хувийн нэмэгдэл нэмнэ. Бүрэн шингээлтийн аргад суурь нь нэгжийн үйлдвэрлэлийн өртөг (НББОУС 2-ын дагуу бараа материалыг үнэлэхэд бэлтгэгддэг тул бэлэн байдаг), нэмэгдэл нь борлуулалт, удирдлагын зардал ба ашгийг нөхнө. Хувьсах зардлын аргад суурь нь бүх хувьсах зардал, нэмэгдэл нь нийт тогтмол зардал ба ашгийг нөхнө.
Зорилтот үнэ = Суурь зардал × (1 + Нэмэгдлийн хувь)
Нэмэгдэл (бүрэн шингээлт) = (Хүссэн өгөөж × Хөрөнгө оруулалт + Борлуулалт, удирдлагын зардал) ÷ (Тоо хэмжээ × Нэгжийн үйлдвэрлэлийн өртөг)
Нэмэгдэл (хувьсах зардал) = (Хүссэн өгөөж × Хөрөнгө оруулалт + Нийт тогтмол зардал) ÷ (Тоо хэмжээ × Нэгжийн хувьсах зардал)
Энэ арга энгийн, үнийг тайлбарлахад хялбар боловч эрэлт, өрсөлдөгчийн үнийг тооцдоггүй; нэгжийн тогтмол зардал тоо хэмжээнээс хамаардаг тул эрэлт буурахад үнэ өсгөх буруу тойрог үүсгэж болно. Хувьсах зардлын суурь урт хугацаанд хэт доогуур үнэ тогтоох эрсдэлтэй.
Засвар, зөвлөх үйлчилгээнд цаг ба материалын үнэ (time and material pricing) хэрэглэнэ. Цагийн тариф нь (1) шимтгэлтэй цалин, (2) удирдлага, борлуулалтын зардлаас ногдох хэсэг, (3) цагт ногдох зорилтот ашгийг багтаана. Материалд нэхэмжлэхийн үнэ дээр захиалах, хадгалах зардал ба ашгийг нөхөх хувийн нэмэгдэл нэмнэ.
Эхний өндөр үнийн (гулсах) стратеги (price skimming)-д анхны үнийг өндөр тавьж, өрсөлдөгч орж ирэхийн хэрээр бууруулна; хөгжүүлэлтийн зардлаа хурдан нөхөж, гэнэтийн зардлын өсөлтөөс хамгаална. Эрэлт мэдрэмж багатай, нэвтрэх саад өндөр зах зээлд тохирно. Нэвтрэх стратеги (penetration pricing)-д зах зээлийн томоохон хувийг эзлэхийн тулд анхны үнийг доогуур тавьж, богино хугацааны ашгаа урт хугацааны байр сууриар нөхнө; эрэлт мэдрэмтгий, нэвтрэх саад бага үед тохиромжтой.
Өрсөлдөөнтэй зах зээлд үнийг ихэвчлэн зах зээл тогтоодог. Зорилтот өртгийн арга (target costing) логикийг урвуулна: үйлчлүүлэгчийн төлөх хүсэл, өрсөлдөгчийн үнээр зорилтот үнэ-ийг тогтоож, хүссэн ашгийг хасаж зөвшөөрөгдөх өртгийг гаргана.
Зорилтот өртөг = Зорилтот үнэ − Зорилтот ашиг
Тооцоолсон өртөг илүү бол үнэ цэнийн инженерчлэл (value engineering), нийлүүлэгчтэй хамтын ажиллагаа, процессыг хялбарчлах замаар зөрүүг арилгана. Өртгийн 70–80 % загварын шатанд тогтдог тул хэмнэлтийн боломж тэнд хамгийн их; үйлдвэрлэлийн явцад тасралтгүй сайжруулалтаар (кайзен) үргэлжлүүлнэ.
Амьдралын мөчлөгийн өртөг (life-cycle costing) нь судалгаа, загвар, үйлдвэрлэл, маркетинг, түгээлт, борлуулалтын дараах үйлчилгээ, устгалын бүх зардлыг нэгтгэнэ. Хөгжүүлэлтийн зардал гарсан жилдээ зардалд бичигдэх тул хожим ашиг өндөр харагдаж болох ч үнэ мөчлөгийн нийт зардлыг нөхөх ёстой. Үнэ цэнэд суурилсан үнэ (value-based pricing) нь дараагийн хамгийн сайн хувилбартай харьцуулсан үйлчлүүлэгчийн хүлээн авах үнэ цэнэд үндэслэнэ. Зардал үнийн доод, үнэ цэнэ дээд хязгаарыг тогтоож, өрсөлдөөн хоорондох байрлалыг тодорхойлно.
Тусгай захиалгын доод үнэ нь нэмэгдэх ба боломжийн зардлын нийлбэр (Жишээ 18.3, 18.4) бол ердийн үнэ урт хугацаанд бүх зардлыг нөхөж, хүссэн өгөөжийг олгох ёстой. Өрсөлдөөний тухай хууль өрсөлдөгчидтэй үнэ тохиролцох (картель), давамгай байдлаа ашиглан өрсөлдөгчийг шахах зорилгоор өртгөөс доогуур үнэ тогтоох (predatory pricing), ижил нөхцөлтэй худалдан авагчдад үндэслэлгүй ялгавартай үнэ тогтоохыг хориглодог. Экспортын демпинг эсрэг арга хэмжээнд өртөж болно; хэрэглэгчийн эрхийн хууль үнийг ил тод зарлахыг шаардана.
а) элэгдэл тул хамаарагданаб) зарах үнээс их бол хамаарагданав) буцалтгүй тул үл хамаарагданаг) зөвхөн татварт хамаарагдана
а) 46,000₮б) 42,000₮в) 34,000₮г) 30,000₮
а) хомс нөөцийн нэгжид ногдох ахиу орлогоб) нэгжийн ахиу орлогов) нэгжийн үнэг) ахиу орлогын хувь
а) өөрөө хийх, 3,000₮ хямдб) худалдан авах, 1,000₮ хямдв) ижилг) өөрөө хийх, 1,000₮ хямд
а) 50 %б) 65 %в) 80 %г) 30 %
а) 600,000₮б) 400,000₮в) 416,667₮г) 480,000₮
Компани зах зээлд байр сууриа бэхжүүлж, өсөхийн тулд үйлдвэрлэлээ өргөтгөх, технологиороо шинэчлэх, шинэ бүтээгдэхүүн гаргахад хөрөнгө оруулдаг. Ийм шийдвэр их хэмжээний нөөцийг олон жилээр түгжиж, буцаах боломж бага тул алдаа нь удаан хугацаанд хохирол учруулна. Сайн төсөл зөвхөн компанийг бус үндэсний баялгийг ч арвижуулдаг.
Хамаарагдах зардлын зарчмыг 18-р бүлэгт, капиталын зарцуулалтын төсвийг мастер төсвийн хэсэг болохыг 14-р бүлэгт үзсэн. Энэ бүлэгт тэдгээрийг олон жилийн хугацаанд өргөтгөж, мөнгөний цаг хугацааны үнэ цэнийг харгалзан төслийг үнэлнэ.
Капиталын шийдвэр их хэмжээтэй, хэд хэдэн санхүүгийн жилийг хамардаг, буцаах боломж бага (тусгай тоног төхөөрөмжийг дахин зарахад өртгийн багахан хэсэг л буцна), ирээдүйн эрэлт, үнэ, технологийн таамагт тулгуурладаг. Өдөр тутмын шийдвэрийг дараа сард залруулж болдог бол буруу сонгосон шугам олон жил алдагдал авчирна. Тиймээс капиталын зарцуулалтыг урт ба богино хугацааны төсөвт тулгуурлан, санхүүжүүлэхээс өмнө албан ёсны үнэлгээгээр шүүдэг.
Компани үйлдвэрээ өргөтгөх, шинэчлэх, шинээр байгуулах, хамтарсан аж ахуйн нэгж үүсгэх, үнэт цаас авах, хөрөнгөө түрээслүүлэх, банкинд хадгалуулах хэлбэрээр хөрөнгө оруулдаг бол төр дэд бүтэц, сургууль, эмнэлэг, орон сууцад оруулна. Үнэлгээний гол урсгал төслийн төрлөөс хамаарна: хуучныг солих ба автоматжуулах төсөлд зардлын хэмнэлт, өргөтгөл, шинэ бүтээгдэхүүнд нэмэгдэх орлого ба ажлын капитал, заавал хийх (хууль, аюулгүй байдал, байгаль орчин) төсөлд хамгийн бага зардал, стратегийн төсөлд чанарын хүчин зүйл голлоно. Төслүүд бие даасан, харилцан үгүйсгэх (нэг талбайд агуулах эсвэл үйлдвэр), хамаарал бүхий (шинэ шугам ба түүний дэд станц) байж болно.
Санаа илрүүлэх►Урьдчилсан шүүлт►Санхүүгийн үнэлгээ►Сонголт, батлах►Хэрэгжилт, хойшхи аудит
Зураг 19.1. Капиталын төсөвлөлтийн үе шат
Илүүдэл мөнгөтэй компани түүнийг төсөлд оруулахын оронд Засгийн газрын бонд зэрэг найдвартай үнэт цаас худалдан авч болно. Иймээс төсөл ижил эрсдэлтэй хувилбараас багагүй өгөөж өгөх ёстой; энэ доод босгыг хөрөнгө оруулалтын харьцуулсан өртөг буюу капиталын өртөг гэнэ. Бонд жилд 9% өгдөг бол хувьцаа эзэмшигчид түүнээс дээш өгөөж хүлээж байж л эрсдэлтэй хөрөнгө оруулалтад орох бөгөөд эрсдэлээ бууруулахын тулд хөрөнгөө багцад хуваарилдаг. Капиталын өртгийг жигнэсэн дунджаар тооцно:
WACC = Өөрийн хөрөнгийн жин × Өөрийн хөрөнгийн өртөг + Зээлийн жин × Зээлийн хүү × (1 − t)
«Хөх Морь Тээвэр ХХК» 50%-ийг хувьцаа эзэмшигчдээс (шаардах өгөөж 15%), 50%-ийг 10%-ийн хүүтэй зээлээр санхүүжүүлдэг, татвар 10% гэж үзвэл WACC = 0.5 × 15% + 0.5 × 10% × 0.9 = 12% байна. Эрсдэл өндөр төсөлд түүнээс өндөр хувь хэрэглэнэ.
Хүү нь бусдын мөнгийг ашигласны төлбөр бөгөөд анхны дүн (P), хүүгийн хувь (r), үеийн тоо (n)-оос хамаарна. Энгийн хүүг зөвхөн анхны дүнгээс, нийлмэл хүүг өмнөх хүү нэмэгдсэн дүнгээс тооцно:
Энгийн хүү = P × r × n; Нийлмэл хүүгээр өссөн дүн = P × (1 + r)ⁿ
Хүүг жилд m удаа тооцвол хувийг m-д хувааж, үеийн тоог m дахин өсгөнө: P × (1 + r/m)^(n×m). Нэрлэсэн хүү нь гэрээгээр тохирсон жилийн хувь, зах зээлийн хүү нь тухайн үеийн түвшин, үр ашигт хүү нь давтамжийг харгалзсан жилийн бодит өгөөж (1 + r/m)^m − 1 юм.
Ирээдүйн үнэ цэнэ нь өнөөдрийн мөнгийг нийлмэл хүүгээр өсгөсөн, өнөөгийн үнэ цэнэ (ӨҮЦ) нь ирээдүйн мөнгийг тэр хувиар хөнгөлсөн дүн юм: PV = FV / (1 + r)ⁿ. Урсгал нэг удаагийн эсвэл олон удаагийн байна. Олон удаагийн урсгалыг аннуитет гэж үзэхэд үе бүрийн дүн ижил, үе хоорондын хугацаа тэнцүү байх хоёр нөхцөл шаардлагатай; эс бөгөөс үе бүрийг тусад нь хөнгөлнө.
Хүснэгт 19.1. Мөнгөний үнэлгээний хүчин зүйлс
| Урсгал | Үзүүлэлт | Хүчин зүйл | Хүснэгт |
|---|---|---|---|
| Нэг удаагийн | Ирээдүйн үнэ цэнэ | (1 + r)ⁿ | А.1 |
| Нэг удаагийн | Өнөөгийн үнэ цэнэ | 1 / (1 + r)ⁿ | А.2 |
| Аннуитет, үеийн эцэст | Өнөөгийн үнэ цэнэ | [1 − (1 + r)⁻ⁿ] / r | А.3 |
| Аннуитет, үеийн эхэнд | Өнөөгийн үнэ цэнэ | А.3 × (1 + r) | А.4 |
| Аннуитет, үеийн эцэст | Ирээдүйн үнэ цэнэ | [(1 + r)ⁿ − 1] / r | А.5 |
Эдгээрийг урт хугацааны авлага, өглөг, түрээс, өр төлөх сан, зээлийн нөхцөлийг үнэлэхэд ч хэрэглэнэ. Жишээлбэл, Тэмүүжин 6 жилийн дараа 50,000,000₮ авахын тулд 8%-ийн хадгаламжид өнөөдөр 50,000,000 × 0.6302 = 31,510,000₮ байршуулна; жил бүрийн эцэст 12,000,000₮-ийн түрээсийг 5 жил авах эрхийн 10%-ийн ӨҮЦ нь 12,000,000 × 3.7908 = 45,489,600₮ байна.
Төслийн мөнгөн урсгал гэж түүнийг хэрэгжүүлсэн ба хэрэгжүүлээгүй нөхцөлийн мөнгөн дүнгийн зөрүүг хэлнэ. Дүрэм нь:
Хүснэгт 19.2. Төслийн мөнгөн урсгалын бүрэлдэхүүн
| Үе | Бүрэлдэхүүн | Чиглэл |
|---|---|---|
| 0 | Тоног төхөөрөмжийн үнэ, суурилуулалт, сургалт | Гарах |
| 0 | Ажлын капиталын нэмэгдэл | Гарах |
| 0 | Сольж буй хөрөнгийн борлуулалт (татварын нөлөөтэй) | Орох |
| 1…n | Нэмэгдэх орлого эсвэл хэмнэлт, татварын дараах | Орох |
| 1…n | Элэгдлийн татварын хэмнэлт | Орох |
| n | Үлдэх өртөг ба ажлын капиталын чөлөөлөгдөх дүн | Орох |
Үйл ажиллагааны цэвэр урсгал = (Орлого − Мөнгөн зардал) × (1 − t) + Элэгдэл × t
Сүүлийн нэмэгдэхүүн нь элэгдлийн татварын хэмнэлт юм. Энэ бүлэгт орлогын албан татварыг 10% гэж үзнэ. Ажлын капитал эхэнд түгжигдэж, төгсгөлд буцаж чөлөөлөгдөх тул нийлбэр нь тэг ч цаг хугацааны алдагдал үүсгэнэ.
Нөхөгдөх хугацаа (payback period) нь цэвэр мөнгөн орлогоор анхны хөрөнгө оруулалт нөхөгдөх хугацаа юм. Урсгал тэнцүү бол хөрөнгө оруулалтыг жилийн урсгалд хуваана; тэгш бус бол хуримтлагдсан урсгалаар нөхөгдөх цэгийг олж, сүүлийн жилд дутуу үлдсэн хэсгийг тухайн жилийн урсгалд хуваана.
Арга нь нөхөгдсөний дараах урсгалыг тооцдоггүй, хугацаан доторх урсгалын цаг хугацааг үл харгалзаж, хөнгөлөлт хийдэггүй, дээд хугацааг дур зоргоор тогтоодог тул сөрөг NPV-тэй төслийг давуу болгож болно. Гэвч энгийн, хөрвөх чадвар ба эрсдэлийн шууд бус хэмжүүр болдог тул хөрөнгө хомс, зах зээл тогтворгүй, технологи хурдан хуучирдаг үед нэмэлт шалгуур болгож, салбарын дундажтай жишдэг.
Хөнгөлөгдсөн нөхөгдөх хугацаа нь урсгалыг эхлээд капиталын өртгөөр хөнгөлж хуримтлуулдаг:
Хөнгөлөгдсөн нөхөгдөх хугацаа = n + (I₀ − ΣPVₙ) / PVₙ₊₁
Энд n — бүрэн нөхөгдөхийн өмнөх жил, ΣPVₙ — эхний n жилийн урсгалын ӨҮЦ, PVₙ₊₁ — дараагийн жилийнх. Жишээлбэл, 45,000 мянган ₮-ийн хяналтын систем 5 жил жилд 14,000 хэмнэвэл энгийн нөхөгдөх хугацаа 3.21 жил; 12%-иар хөнгөлсөн урсгалын хуримтлал 4 дэх жилд 42,524, 5 дахь жилийн ӨҮЦ 7,944 тул 4 + 2,476 / 7,944 = 4.31 жил болно.
ARR нь мөнгөн урсгал бус ашигт суурилж, зөвхөн төслөөс үүдэх нэмэлт орлого, зардлыг (элэгдлийг оролцуулан) авна:
ARR = Жилийн дундаж цэвэр ашиг / Дундаж хөрөнгө оруулалт × 100%
Шулуун шугамын элэгдлийн үед дундаж хөрөнгө оруулалт = (анхны өртөг + үлдэх өртөг) / 2, ажлын капитал байвал бүтнээр нь нэмнэ; 50,000 мянган ₮-ийн, үлдэх өртөг 10,000 хөрөнгийнх 30,000 байна. Жишээ 19.3-т дундаж хөрөнгө оруулалт 30,000: Чатботын жилийн дундаж ашиг (76,000 − 60,000) / 5 = 3,200, ARR 10.7%; агуулахынх (130,000 − 60,000) / 6 = 11,667, ARR 38.9%. ARR ойлгомжтой, хариуцлагын төвийн ROI-тай (16-р бүлэг) нийцдэг ч цаг хугацааг үл харгалздаг, элэгдлийн аргаас хамаардаг, урсгалын бүтэц эрс ялгаатай төслүүдэд ижил хувь өгч болдог тул дангаар хэрэглэхгүй.
Өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ (ӨЦҮЦ, NPV) нь ирээдүйн цэвэр урсгалын капиталын өртгөөр хөнгөлсөн дүнгээс анхны хөрөнгө оруулалтыг хассан дүн:
NPV = CF₁/(1 + k) + CF₂/(1 + k)² + … + CFₙ/(1 + k)ⁿ − I₀
NPV > 0 бол төслийг хүлээн авна, < 0 бол татгалзана, = 0 бол төсөл харьцуулсан хувилбартай ижил өгөөжтэй. Эерэг NPV нь эзэмшигчдийн баялгийг тухайн дүнгээр өсгөнө.
Дотоод өгөөжийн хувь (ДӨХ, IRR) нь NPV-ийг тэгтэй тэнцүүлэх хөнгөлөлтийн хувь юм. IRR капиталын өртгөөс их бол төслийг хүлээн авна. Тэнцүү урсгалтай үед хүчин зүйл = I₀ / жилийн урсгал гэж олоод А.3-ын мөрнөөс хайна: 150,000 / 50,000 = 3.0000 нь 4 жилийн мөрөнд 12% (3.0373) ба 15% (2.8550)-ийн хооронд тул IRR ≈ 12% + 0.0373 / 0.1823 × 3% = 12.61%. Тэгш бус урсгалын үед NPV-ийг эерэг ба сөрөг гаргах хоёр хувиар тооцож интерполяц хийнэ:
IRR ≈ r₁ + NPV₁ / (NPV₁ − NPV₂) × (r₂ − r₁)
Жишээ 19.4-т IRR ≈ 12% + 8,056 / (8,056 + 1,476) × 3% = 14.54%; хүснэгтэн программын (Excel) IRR функцээр яг утга 14.52%. NPV-ийн муруй гүдгэр тул интерполяц бага зэрэг өндөр гардаг. IRR-ийг NPV-ийн профиль (хувь бүрийн NPV-ийн график) хэвтээ тэнхлэгийг огтлох цэгээр ч олж болно.
Ашигт ажиллагааны индекс (PI) = Ирээдүйн урсгалын ӨҮЦ / Анхны хөрөнгө оруулалт
Индекс 1-ээс их байх нь NPV эерэг байхтай адил. Жишээ 19.4-т 158,056 / 150,000 = 1.054: хөрөнгө оруулсан төгрөг бүр 1.054₮-ийн ӨҮЦ буцаана.
Харилцан үгүйсгэх төслийг эрэмбэлэхэд хэмжээ, урсгалын цаг хугацаа, ашиглалтын хугацааны ялгаанаас зөрчил гарч болно. Шалтгаан нь дахин хөрөнгө оруулалтын таамаглал: NPV чөлөөлөгдсөн мөнгийг капиталын өртгөөр, IRR төслийн өөрийн хувиар байршуулна гэж үздэг; эхнийх нь бодитой. Урсгалын тэмдэг олон удаа солигдвол IRR хэд хэдэн утгатай байж болно. Тиймээс зөрчил гарвал NPV-г баримтална.
Хугацаа ялгаатай төслийн нийт ӨҮЦ-ийг шууд жиших нь буруу. Төслийг хугацааных нь хамгийн бага ерөнхий хуваагдагч (4 ба 6 жилийн хувьд 12 жил) хүртэл давтах эсвэл жилийн тэнцүүлсэн зардал (equivalent annual cost) тооцно:
Жилийн тэнцүүлсэн зардал = Зардлын ӨҮЦ / Аннуитетийн хүчин зүйл (k, n)
Эерэг NPV-тэй бүх төслийг санхүүжүүлэх хөрөнгө хүрэлцэхгүй (гадаад эсвэл удирдлагын тогтоосон дотоод хязгаар) нөхцөлийг капиталын хязгаарлалт гэнэ. Хязгаарлагдмал нөөцийн нэгжид ногдох өгөөжийн зарчмаар (18-р бүлэг) хуваагдах төслийг индексээр эрэмбэлж, хуваагдахгүй бол хослолуудыг шалгана.
Төслийн тоо бүхэн таамаг тул нэг NPV хангалтгүй. Мэдрэмжийн шинжилгээ бусад хувьсагчийг тогтмол барьж, нэг хувьсагч хэдэн хувиар муудвал NPV тэг болохыг олно: хязгаар = NPV / тухайн хувьсагчаас үүдэх урсгалын ӨҮЦ. Хязгаар бага хувьсагч эгзэгтэй. Хувилбарын шинжилгээ гутранги, суурь, өөдрөг хувилбарын NPV-ийг магадлалаар жигнэж хүлээгдэж буй NPV олно. Мөн эрсдэлд тохируулсан хөнгөлөлтийн хувь, санамсаргүй загварчлал (Monte Carlo) хэрэглэдэг; төслийг үе шаттай хэрэгжүүлэх, зогсоох уян хатан байдал (бодит опцион) өөрөө үнэ цэнэтэй.
Хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг нэрлэсэн дүнгээр бус худалдан авах чадварын өсөлтөөр хэмжинэ. Тэмүүжин 40,000,000₮-ийг 12%-ийн хүүтэй жилийн хадгаламжид хийж, инфляци 9% байвал 44,800,000₮ авах боловч бодит худалдан авах чадвар нь 44,800,000 / 1.09 = 41,100,917₮, бодит өгөөж 2.75% л байна. Инфляци хүүгээс давбал хөрөнгө бодит үнэ цэнээ алдана. Хувиуд Фишерийн хамаарлаар холбогдоно:
(1 + нэрлэсэн хувь) = (1 + бодит хувь) × (1 + инфляцийн хувь)
Бодит хувь 8%, инфляци 5% бол нэрлэсэн хувь 13.4%. Нэрлэсэн урсгалыг нэрлэсэн хувиар, тогтмол үнийн урсгалыг бодит хувиар хөнгөлнө; хольж хэрэглэвэл сайн төсөлд татгалзах алдаа гарна. Инфляцийн үед элэгдлийн татварын хэмнэлтийн бодит үнэ цэнэ буурч, ажлын капиталын хэрэгцээ өснө.
«Хөх Морь Тээвэр ХХК» 2026 онд хүнс хөргөлттэй тээвэрлэх, хадгалах үйлчилгээ эхлүүлэхээр төлөвлөж байна (мянган ₮): тоног төхөөрөмж 820,000 ба суурилуулалт, программ 40,000 (элэгдүүлэх өртөг 860,000); ажлын капитал 60,000 (5 дахь жилийн эцэст чөлөөлөгдөнө); хугацаа 5 жил, үлдэх өртөг 100,000, шулуун шугамын элэгдэл 152,000; орлого 520,000; 600,000; 680,000; 680,000; 620,000; хувьсах зардал орлогын 40%, тогтмол мөнгөн зардал 120,000; татвар 10%, капиталын өртөг 12%.
Хүснэгт 19.9. Үйл ажиллагааны цэвэр урсгал (мянган ₮)
| Он | Орлого | Мөнгөн зардал | Элэгдлийн өмнөх ашиг | Татвар | Цэвэр урсгал |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 520,000 | 328,000 | 192,000 | 4,000 | 188,000 |
| 2 | 600,000 | 360,000 | 240,000 | 8,800 | 231,200 |
| 3 | 680,000 | 392,000 | 288,000 | 13,600 | 274,400 |
| 4 | 680,000 | 392,000 | 288,000 | 13,600 | 274,400 |
| 5 | 620,000 | 368,000 | 252,000 | 10,000 | 242,000 |
Татвар = (элэгдлийн өмнөх ашиг − 152,000) × 10%; элэгдлийн татварын хэмнэлт жил бүр 15,200. 5 дахь жилийн урсгалд үлдэх өртөг ба ажлын капитал нэмэгдэж 402,000 болно; үлдэх өртөг дансны үнэтэй тэнцүү тул татваргүй.
Хүснэгт 19.10. NPV (мянган ₮)
| Он | Цэвэр урсгал | Хүчин зүйл 12% | ӨҮЦ 12% | Хүчин зүйл 15% | ӨҮЦ 15% |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 | (920,000) | 1.0000 | (920,000) | 1.0000 | (920,000) |
| 1 | 188,000 | 0.8929 | 167,865 | 0.8696 | 163,485 |
| 2 | 231,200 | 0.7972 | 184,313 | 0.7561 | 174,810 |
| 3 | 274,400 | 0.7118 | 195,318 | 0.6575 | 180,418 |
| 4 | 274,400 | 0.6355 | 174,381 | 0.5718 | 156,902 |
| 5 | 402,000 | 0.5674 | 228,095 | 0.4972 | 199,874 |
| NPV | 29,972 | (44,511) |
Бусад үзүүлэлт: нөхөгдөх хугацаа 3 + 226,400 / 274,400 = 3.83 жил; хөнгөлөгдсөн нөхөгдөх хугацаа 4 + 198,123 / 228,095 = 4.87 жил; татварын дараах ашиг (36,000; 79,200; 122,400; 122,400; 90,000) жилд дунджаар 90,000 тул ARR = 90,000 / (480,000 + 60,000) = 16.7%; IRR ≈ 12% + 29,972 / 74,483 × 3% = 13.21% (яг утга 13.16%); индекс 949,972 / 920,000 = 1.033.
Хүснэгт 19.11. Мэдрэмжийн шинжилгээ (мянган ₮)
| Хувьсагч | Татварын дараах ӨҮЦ | NPV тэг болох өөрчлөлт |
|---|---|---|
| Орлого (ахиу орлого 60% × 0.9) | 1,193,713 | −2.5% |
| Хувьсах зардлын хувь | 795,809 | +3.8% |
| Тогтмол мөнгөн зардал | 389,318 | +7.7% |
| Тоног төхөөрөмжийн үнэ (татварын хэмнэлтийг хассан) | 760,881 | +3.9% |
Хувилбаруудаар: орлого 15% буурах (магадлал 0.25) үед NPV −149,085; суурь (0.50) 29,972; орлого 10% өсөх (0.25) үед 149,343. Хүлээгдэж буй NPV = 0.25 × (−149,085) + 0.5 × 29,972 + 0.25 × 149,343 ≈ 15,051 мянган ₮.
Ажилтны эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчин, нэр хүнд, стратегийн байр суурь зэрэг үр дүнг мөнгөөр хэмжихэд бэрх бөгөөд ийм төсөл оролцогч талуудын өргөн зорилгод үйлчилдэг. Практикт шаардлагатай хамгийн бага жилийн өгөөжийг тооцдог: ажилтны эрүүл мэндийн төвд 90,000 мянган ₮ зарцуулж 6 жил ашиглах бол 12%-иар жилд дор хаяж 90,000 / 4.1114 = 21,890 мянган ₮-ийн үр өгөөж шаардлагатай; удирдлага ажилтны тогтвортой байдал, бүтээмжийн өсөлт үүнээс давах эсэхийг л үнэлнэ. CIMA, IMA-ийн ёс зүйн зарчмаар таамгийг бодитой гаргах нь мэргэжлийн үүрэг.
Хойшхи аудит (post-audit) нь хэрэгжсэн төслийн бодит урсгал, NPV-ийг таамагтай харьцуулж, зөрүүний шалтгааныг тогтоодог. Энэ нь таамаглалын чанарыг сайжруулж, хэт өөдрөг санал гаргахаас сэргийлж, муу төслийг эрт засах, зогсоох боломж олгоно. Буруутгах соёл бий болвол менежерүүд эрсдэлтэй ч үнэ цэнэтэй төслөөс зайлсхийх тул түүнийг суралцах хэрэгсэл болгож, томоохон төсөлд хийнэ.
Төрийн төслийг үндэсний орлого, хүн амын амьжиргаа, дэд бүтэц, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөгөөр нь үнэлнэ. Өгөөж–зардлын шинжилгээ (cost–benefit analysis) нийгмийн бүх өгөөж (цаг хэмнэлт, осол багасах, эрүүл мэнд) ба зардлыг мөнгөөр илэрхийлж, нийгмийн хөнгөлөлтийн хувиар хөнгөлөөд эдийн засгийн NPV ба өгөөж–зардлын харьцааг тооцно. Монгол Улсын Төсвийн тухай хууль (2011) ба үр дүнд суурилсан төсөвлөлтийн зарчмаар улсын хөрөнгө оруулалтын төслийг техник, эдийн засгийн үндэслэлтэй сонгож, үр дүнг тайлагнана. Жишээлбэл, аймгийн төвийн замыг 2,400,000 мянган ₮-өөр шинэчлэхэд жилд 60,000 засвар гарч, цаг, тээврийн зардал, ослын хэмнэлтээр жилд 400,000-ын өгөөж 15 жил гарна. Нийгмийн хувь 6% (А.3: 9.7122) бол өгөөжийн ӨҮЦ 3,884,880, зардлын ӨҮЦ 2,982,732, эдийн засгийн NPV 902,148 мянган ₮, харьцаа 1.30 тул төсөл үндэслэлтэй.
а) Ажлын капиталын нэмэгдэлб) Төслийн өмнө хийсэн судалгааны зардалв) Хуучин тоног төхөөрөмжийн борлуулалтг) Элэгдлийн татварын хэмнэлт
а) 12,000,000₮б) 12,100,000₮в) 11,000,000₮г) 12,210,000₮
а) 3.0 жилб) 3.6 жилв) 2.8 жилг) 4.0 жил
а) IRR-ийг баримталнаб) Нөхөгдөх хугацааг баримталнав) NPV-г баримталнаг) ARR-ийг баримтална
а) Эерэгб) Сөрөгв) Тэгг) Тодорхойлох боломжгүй
а) Нийт зардлын нэрлэсэн дүнб) Жилийн тэнцүүлсэн зардалв) ARRг) Нөхөгдөх хугацаа
Ашигтай компани ч мөнгөгүй болбол дампуурч болно. Ажлын капиталын удирдлага нь өдөр тутмын төлбөрийг тасалдуулахгүйн зэрэгцээ эргэлтийн хөрөнгөд илүүдэл мөнгө түгжихгүй байх тэнцвэрийг хангадаг тул сангийн удирдлагын төвд байдаг. Энэ бүлэг 5-р бүлгийн бараа материалын загвар, 14-р бүлгийн мөнгөний төсөв, 19-р бүлгийн төслийн ажлын капиталын ойлголтыг нэгтгэнэ.
Ажлын капитал = Эргэлтийн хөрөнгө − Богино хугацаат өр төлбөр
НББОУС 1-ийн дагуу хөрөнгийг үйл ажиллагааны ердийн мөчлөгт борлуулах, хэрэглэхээр хүлээгдэж байгаа, арилжааны зорилгоор эзэмшиж байгаа, тайлант өдрөөс хойш 12 сарын дотор мөнгө болох, эсвэл ашиглалтад хязгаарлалтгүй мөнгө ба түүнтэй адилтгах хөрөнгө бол эргэлтийн хөрөнгө гэж ангилна. Ердийн мөчлөгт эсвэл 12 сарын дотор барагдуулах өр БХӨ болно. Балансад эргэлтийн хөрөнгө нь мөнгө ба банкны хадгаламж, богино хугацаат хөрөнгө оруулалт, бараа материал, авлага, урьдчилж төлсөн зардлаар; БХӨ нь банкны богино хугацаат зээл, өглөг, бусад богино хугацаат өрөөр илэрнэ. Нийлүүлэгчид өгсөн урьдчилгаа, урт хугацаат зээлийн энэ жил төлөх хэсэг, урьдчилж орсон орлого зэрэг ч ажлын капиталд хамаарах боловч шийдвэрт голлох нөлөөгүй.
Байгууллагын мөнгөн урсгал урт хугацааны (капиталын) ба ажлын капиталын (тогтмол давтагдах үйл ажиллагааны) гэсэн хоёр төрөлтэй. Ажлын капиталын удирдлагын зорилго нь бүрэлдэхүүн хэсэг бүрийн зохистой түвшин, эргэлтийн хөрөнгө ба түүнийг санхүүжүүлэх БХӨ-ийн оновчтой харьцааг хадгалах явдал юм. Удирдлага хоёр түвшинд явагдана: (1) ерөнхий хандлагыг харьцааны шинжилгээгээр хянах (20.8); (2) мөнгө, авлага, бараа материал, өглөг тус бүрийг тусгай стратегиар удирдах (20.4–20.7). Ажлын капитал нь байгууллагын нэгдмэл удирдлагын хэсэг тул санхүүгийн болон санхүүгийн бус хүчин зүйлтэй уялдана.
Хоёр туйлын бодлого бий. Зөөлөн (консерватив) бодлого төлбөрийн чадварыг тэргүүнд тавьж, их хэмжээний мөнгө, нөөц, авлагыг зөвшөөрнө; эрсдэл бага ч хөрөнгийн өгөөж буурна. Хатуу (түрэмгий) бодлого хөрөнгийн өгөөжийг тэргүүнд тавьж, эргэлтийн хөрөнгийг доод түвшинд барьж, эргэлтийг хурдасгах замаар төлбөрийн чадварыг хангана; өгөөж өндөр ч бараа дутах, төлбөр саатах эрсдэл өснө. Аль бодлогыг сонгох нь санхүүжилт хүрэлцээтэй эсэх, бизнесийн улирлын шинж, удирдлагын эрсдэлийн хандлагаас хамаарна.
Санхүүжүүлэх талаас эргэлтийн хөрөнгийг байнгын (жилийн турш хадгалагдах доод түвшин) ба хэлбэлзэх (улирлын) хэсэгт хуваана. Тохируулах хандлага байнгын хэрэгцээг урт хугацааны, хэлбэлзэх хэрэгцээг богино хугацааны эх үүсвэрээр санхүүжүүлнэ. Консерватив хандлага хэлбэлзэх хэрэгцээний нэг хэсгийг ч урт хугацааны эх үүсвэрээр, түрэмгий хандлага байнгын хэрэгцээний хэсгийг богино хугацааны зээлээр санхүүжүүлнэ.
Түүхий эд худалдан авах►Үйлдвэрлэл►Бэлэн бүтээгдэхүүн►Зээлийн борлуулалт►Мөнгө орох
Зураг 20.1. Үйл ажиллагааны мөчлөг
Үйл ажиллагааны мөчлөг нь материал худалдан авснаас бүтээгдэхүүний төлбөр орох хүртэлх хугацаа, мөнгөний мөчлөг нь өглөгөө төлснөөс авлагаа хураах хүртэл мөнгө түгжигдэх хугацаа юм:
Мөнгөний мөчлөг = БМЭХ + АЭХ − ӨЭХ
Энд БМЭХ — бараа материалын эргэлтийн хугацаа (дундаж нөөц / өдрийн ББӨ буюу зарцуулалт), АЭХ — авлагын эргэлтийн хугацаа (дундаж авлага / өдрийн зээлийн борлуулалт), ӨЭХ — өглөгийн эргэлтийн хугацаа (дундаж өглөг / өдрийн зээлийн худалдан авалт). Мөчлөг богино байх тусам ажлын капиталын хэрэгцээ, санхүүжилтийн зардал бага.
Мөнгийг гүйлгээний (өдөр тутмын төлбөр), урьдчилан сэргийлэх (гэнэтийн хэрэгцээ), боломж ашиглах (хямд худалдан авалт) сэдлээр эзэмшдэг. Мөнгөн хөрөнгийн удирдлага (сангийн бодлого) нь бизнесийг шаардлагатай мөнгөөр тасралтгүй хангаж, сул мөнгийг ашигтай байршуулах бодлого, үйл ажиллагаа бөгөөд дараах бүрэлдэхүүнтэй:
Валютаар төлбөр тооцоо хийдэг байгууллага ханшийн эрсдэлийг мөн удирдана. Оновчтой үлдэгдлийг математик загвараар тооцож болно. Баумолын загвар (Baumol) мөнгөний хэрэгцээ жигд гэж үзэж, хадгаламжаас мөнгө шилжүүлэх зардал (F) ба мөнгө барихын боломжийн зардлыг (i) тэнцвэржүүлнэ — EOQ-тэй ижил логик:
Оновчтой шилжүүлгийн дүн = √(2 × Жилийн мөнгөний хэрэгцээ × F / i)
Миллер–Оррын загвар (Miller–Orr) мөнгөн урсгал санамсаргүй хэлбэлздэг үед доод хязгаар (L), буцах цэг ба дээд хязгаарыг тогтооно: хүрээ = 3 × (¾ × F × өдрийн урсгалын дисперс / өдрийн хүү)^(1/3), буцах цэг = L + хүрээ/3, дээд хязгаар = L + хүрээ. Үлдэгдэл дээд хязгаарт хүрвэл буцах цэг хүртэл үнэт цаас авч, доод хязгаарт хүрвэл зарна.
Авлага нь борлуулалт ба мөнгө орох хоорондын хугацааг илэрхийлнэ. Түүний өртөг нь түгжигдсэн мөнгөний боломжийн зардал, найдваргүй авлага, бүртгэл ба цуглуулалтын зардал, хөнгөлөлтийн зардал юм. Зээлийн бодлого зээл олгох шалгуур (худалдан авагчийн төлбөрийн түүх, санхүүгийн байдал, барьцаа), зээлийн хугацаа, эрт төлөлтийн хөнгөлөлт, цуглуулах журам гэсэн дөрвөн элементтэй.
Борлуулалтын өмнөх стратеги: эрт төлбөрт хөнгөлөлт, хожимдсон төлбөрт алданги тогтоох; төлбөрийн нөхцөлийг урьдчилан тохирох; нийлүүлэхээс өмнө хэсэгчилсэн урьдчилгаа авах; зээлийн дээд хязгаар ба шалгуур тогтоох; нэхэмжлэхийг эрт илгээх, цахим төлбөрөөр хурдасгах.
Борлуулалтын дараах стратеги: авлагыг нэг төвд хариуцуулах; насжилтын шинжилгээгээр хугацаа хэтэрсэн, найдваргүй болж болзошгүй өрийг тогтмол илрүүлэх; шат дараатай журам — сануулга, албан бичиг, утсаар шаардах, цаашид зээлээр нийлүүлэхийг зогсоох, өр барагдуулах байгууллагад шилжүүлэх, шүүхэд хандах. Мөнгө яаралтай хэрэгтэй бол авлагыг факторингоор хямдруулан худалдаж болно.
Насжилтын шинжилгээг НББОУС 9-ийн хүлээгдэж буй зээлийн алдагдлын үнэлгээтэй хослуулж, бүлэг бүрт түүхэн туршлагаас гаргасан алдагдлын хувийг хэрэглэдэг.
Хүснэгт 20.3. «Бадрах Агро ХХК»-ийн авлагын насжилт, 2025.12.31 (мянган ₮)
| Хугацаа | Авлага | Эзлэх хувь | Алдагдлын хувь | Хүлээгдэж буй алдагдал |
|---|---|---|---|---|
| Хугацаа хэтрээгүй | 270,000 | 60% | 1% | 2,700 |
| 1–30 хоног хэтэрсэн | 108,000 | 24% | 3% | 3,240 |
| 31–60 хоног хэтэрсэн | 45,000 | 10% | 10% | 4,500 |
| 60-аас дээш хоног | 27,000 | 6% | 40% | 10,800 |
| Дүн | 450,000 | 100% | 21,240 |
30-аас дээш хоног хэтэрсэн авлага нийт дүнгийн 16% атлаа хүлээгдэж буй алдагдлын 72%-ийг (15,300) бүрдүүлж байгаа тул цуглуулах хүчин чармайлтыг тэдгээрт төвлөрүүлнэ.
Бараа материалд түүхий эд, ДҮ, ББ орно. НББОУС 2-оор нөөцийг өртөг ба цэвэр боломжит үнийн (борлуулах үнээс борлуулах, бүрдүүлэхэд гарах зардлыг хассан дүн) аль багаар нь үнэлнэ. Өртөгт худалдан авах үнэ, импортын болон бусад татвар, тээвэр зэрэг олж бэлтгэх зардал ба боловсруулалтын зардал орно; хэвийн бус хорогдол, үйлдвэрлэлийн шаардлагагүй хадгалалтын зардал, удирдлагын нэмэгдэл зардал, борлуулалтын зардал хугацааны зардал болно. Хөдөлгөөнийг байнгын эсвэл үечилсэн системээр бүртгэнэ.
Бараа материал хөдөлгөөнд орохгүйгээр орлого бүтээдэггүй тул хэт их ч, хэт бага ч нөөц өртөг үүсгэнэ. Хэт их нөөцийн өртөг: алдагдсан хүүгийн орлого, агуулахын зардал, эвдрэл, дутагдал, хорогдол, хуучралт, даатгал. Хэт бага нөөцийн өртөг: нөөц тасарснаас борлуулалт алдах, үйлчилгээ саатах; олон дахин захиалахын тээвэр, захиалгын зардал, их хэмжээний худалдан авалтын хөнгөлөлт алдах. Бага багаар байнга захиалах нь хадгалалтын зардлыг бууруулах ч захиалгын зардал ба нөөц тасрах эрсдэлийг нэмэгдүүлнэ; нөөц тасрах эрсдэлийг аюулгүйн түвшин барих, захиалгаа үе үе тодотгох замаар бууруулна. Энэ тэнцвэрийг захиалгын оновчтой хэмжээ (EOQ) ба аюулгүйн түвшний загвараар тогтооно (5-р бүлэг).
ABC шинжилгээ нь Паретогийн (Pareto) «80/20» зүй тогтолд тулгуурлана: нэр төрлийн 20 орчим хувь нь нөөцийн үнэ цэнийн 80 орчим хувийг эзэлдэг. Иймээс өндөр үнэ цэнэтэй А бүлгийг өдөр тутмын нарийн хяналт, нарийвчилсан EOQ-оор, В бүлгийг үечилсэн хяналтаар, ач холбогдол багатай С бүлгийг энгийн, өргөн хүрээтэй журмаар удирдана; бага үнэтэй зүйлд хэт анхаарах нь үр ашиггүй. Яг цагт нь (JIT) зарчмаар түүхий эдийг хэрэгцээ гарахад нийлүүлүүлж, бүтээгдэхүүнийг захиалгаар үйлдвэрлэн, хадгалалтын өртгийг бууруулдаг; томоохон худалдан авагч нөөцийн ачааг нийлүүлэгчид шилжүүлж ч чадна. Удаан эргэлттэй зүйл, давтагдах дутагдал, хорогдол, хэт муудах нөөц нь гүнзгий шинжилгээ шаардах дохио юм.
Өглөг нь нийлүүлэгчийн нэхэмжлэх ирсэн ч төлөгдөөгүй дүн бөгөөд хугацааныхаа турш хүүгүй эх үүсвэр болдог. Хугацаа болоогүй төлбөрийг яаран төлөх шаардлагагүй ч бүгдийг эцсийн өдөр хүртэл барих нь нийлүүлэгчийн итгэлийг алдагдуулна. Хамгийн энгийн арга нь долоо хоног эсвэл хоёр долоо хоног тутам хугацаа нь болсон нэхэмжлэхийг нэг дор төлөх юм. Цахим шилжүүлэг чекээс хямд, хожимдлын алданги түүнээс ч их тул нийлүүлэгчидтэйгээ шилжүүлгээр тооцоо хийхээр тохирно. Өглөгийн удирдлага цаг их шаарддаг тул журмыг стандартчилна.
Эрт төлбөрийн хөнгөлөлтийг ашиглахгүй байх нь далд өртөгтэй:
Хөнгөлөлтөөс татгалзах өртөг ≈ Хөнгөлөлтийн хувь / (100% − Хөнгөлөлтийн хувь) × 365 / (Төлбөрийн хугацаа − Хөнгөлөлтийн хугацаа)
Богино хугацааны бусад эх үүсвэр нь банкны овердрафт ба богино хугацаат зээл, хуримтлагдсан өр (цалин, татвар), авлагын факторинг, барааны барьцаат зээл юм. Эх үүсвэрийг сонгохдоо бодит жилийн өртөг, уян хатан байдал, барьцааны шаардлагыг харьцуулна.
Харьцааны шинжилгээ санхүүгийн тайлангийн үзүүлэлтүүдийг харьцуулж удирдлага хэр үр дүнтэй байгааг үнэлэх, анхаарах асуудлыг тодруулах зорилготой. Гурван зүйлд болгоомжилно: (1) нэгтгэсэн мэдээлэлд суурилдаг тул бодит асуудлыг далдлах эсвэл хэт томруулах; (2) нөхцөл ялгаатай байгууллагуудыг жиших нь буруу дүгнэлтэд хүргэх; (3) муу үзүүлэлтийг онцолж, сайныг үл тоох нэг талыг барих хандлага. Гэсэн хэдий ч харьцаа асуудлыг илрүүлж, нарийвчилсан судалгааны чиглэлийг заадаг. Шинжилгээг хэвтээ (жил хооронд) ба босоо (бүтцийн хувь) байдлаар хийнэ.
Голлох харьцаа: эргэлтийн харьцаа (ЭХ / БХӨ); түргэн харьцаа (бараа материал, урьдчилгааг хассан ЭХ / БХӨ); мөнгөний харьцаа ((мөнгө + богино хугацаат хөрөнгө оруулалт) / БХӨ); хөрвөх чадварын хязгаар — түргэн хөрвөх хөрөнгө өдрийн мөнгөн зарлагыг (ББӨ ба мөнгөн үйл ажиллагааны зардал / 365) хэдэн хоног санхүүжүүлэхийг харуулна; бараа материалын эргэлт (ББӨ / БМ) ба БМЭХ; АЭХ ба ӨЭХ. Нэхэмжлэхийг сарын эцэст илгээж 30 хоногт төлөх нөхцөлтэй бол АЭХ 30–60 хоногийн дунд буюу 45 орчим хоног байх нь хэвийн, 60-аас давбал анхааруулах дохио. ӨЭХ тооцоход зөвхөн зээлээр авсан бараа, үйлчилгээг авч, цалин, элэгдэл, тэтгэвэр тэтгэмжийг оруулахгүй.
Төсөвт байгууллагын ажлын капитал нь улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын нэг хэлбэр тул нэг газарт хэрэгцээнээс илүү түгжигдсэн мөнгө нь түүнийг өөр зориулалтад оруулж болох байсны боломжийн зардал болно. Илүүдэл ажлын капитал үйл ажиллагааны үр ашиг муу байгааг илтгэх бөгөөд зарим улсад төсөвт байгууллагын ашигласан цэвэр хөрөнгөд капиталын төлбөр ногдуулж, илүүдэл хөрөнгө барихыг хязгаарладаг. Байгууллагын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний чанар, зардал, хугацаа нь удирдлагын чадвар, ажилтнуудын мэдлэг туршлагын илэрхийлэл тул ажлын капитал ба мөнгөн хөрөнгийн удирдлагыг стратеги төлөвлөгөөнд тусгадаг. Аж ахуйн нэгжийн нэгэн адил төсөвт байгууллага нийлүүлэгчтэй зээлийн нөхцөл тохирох, хяналтын системийг ажиллуулах замаар мөнгөн боломжоо нэмэгдүүлж болно. Ихэнх төсөвт байгууллагад бараа материал бага тул нөөцийн эргэлтийн харьцаа хязгаарлагдмал ач холбогдолтой. Хууль тогтоомжоор зөвшөөрсөн тохиолдолд өөрийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ борлуулж орлого олох бөгөөд энэ нь зардлаа тодорхой тусгах, үндсэн үйл ажиллагаанаас хөрөнгө, боловсон хүчнийг хөндийрүүлэхгүй байх, тайлагнах зэрэг нөхцөлтэй.
Засгийн газрын түвшинд мөнгөн хөрөнгийн удирдлага ажлын капитал, валютын солилцооны удирдлагатай нэгдмэл хэрэгждэг. Уламжлалт тогтолцооны түгээмэл сул тал нь: мөнгөн хөрөнгийн удирдлагын тодорхой бодлого, хариуцлага байхгүй; үр ашигтай удирдах урамшуулал байхгүй; мэдээллийн үүргийг үл тоох; өрийн удирдлага дансны хөдөлгөөнтэй уялдаагүй; байгууллагууд олон арилжааны банкинд хүүгүй данстай байх. Шинэчлэлийн гол элемент нь төрийн сангийн нэгдсэн данс (орлого, зарлагын бүх тооцоог нэг дансаар хийж, яам, агентлагийн тусдаа дансыг хаах), төрийн сангийн бүртгэл ба тайлагналын тогтолцоо, байгууллагуудын үнэн зөв урьдчилсан тооцоо юм. Мөнгөн хөрөнгийн төвлөрсөн удирдлага байгууллагуудыг хэрэгцээгээ зөв төлөвлөх сонирхолтой болгож, хэвийн үйл ажиллагааг алдагдуулахгүйгээр нийт дансны сул үлдэгдлийг үр ашигтай ашиглах ёстой. Урамшууллын гол хэрэгсэл нь сул үлдэгдлээ төвлөрсөн удирдлагад тодорхой хугацаагаар хүүтэй байршуулах боломж юм.
а) Эргэлтийн хөрөнгийн нийт дүнб) Эргэлтийн хөрөнгөөс богино хугацаат өр төлбөрийг хассан дүнв) Өөрийн хөрөнгөөс үндсэн хөрөнгийг хассан дүнг) Мөнгө ба авлагын нийлбэр
а) 120 хоногб) 90 хоногв) 60 хоногг) 40 хоног
а) Өгөөж бага, хөрвөх чадвар өндөрб) Өгөөж өндөр, хөрвөх чадвар багав) Эргэлтийн хөрөнгө их байлганаг) Эрсдэлийг үгүй болгоно
а) 1.0%б) 12.2%в) 18.4%г) 36.5%
а) Мөнгөб) Авлагав) Богино хугацаат хөрөнгө оруулалтг) Бараа материал
а) Олон нэр төрлийн, бага үнэ цэнэтэй нөөц орж, энгийн хяналттайб) Цөөн нэр төрлийн, өндөр үнэ цэнэтэй нөөц орж, нарийн хяналттайв) Зөвхөн дуусаагүй үйлдвэрлэл орног) Хуучирсан нөөц орно
Хөрөнгө оруулалтын төслийг үнэлэх, түрээс, зээлийн төлбөрийг харьцуулах, урт хугацааны шийдвэр гаргахад ирээдүйн мөнгөн урсгалыг өнөөгийн үнэ цэнэд шилжүүлнэ. Доорх хүснэгтүүдэд хүүгийн түвшин буюу дискаунтын хувь (r) ба хугацааны (n) хослол бүрт харгалзах хүчин зүйлийг дөрвөн оронтой бутархайгаар өгөв.
ӨҮЦ = Ирээдүйн дүн × 1 / (1 + r)ⁿ; Аннуитетийн ӨҮЦ = Тогтмол төлбөр × [1 − (1 + r)⁻ⁿ] / r
Энгийн аннуитет гэдэг нь мөнгөн урсгал хугацаа бүрийн эцэст, урьдчилгаа аннуитет гэдэг нь хугацаа бүрийн эхэнд орох (гарах) тогтмол дүнгийн цуваа юм. Төслийн жил бүрийн мөнгөн урсгал ялгаатай бол жил бүрийн дүнг Хүснэгт А.2-ын хүчин зүйлээр тус тусад нь үржүүлж нэмнэ.
Хүснэгт А.1. 1₮-ийн ирээдүйн үнэ цэнэ (1 + r)ⁿ
| n | 2% | 3% | 4% | 5% | 6% | 7% | 8% | 9% | 10% | 12% | 15% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1.0200 | 1.0300 | 1.0400 | 1.0500 | 1.0600 | 1.0700 | 1.0800 | 1.0900 | 1.1000 | 1.1200 | 1.1500 |
| 2 | 1.0404 | 1.0609 | 1.0816 | 1.1025 | 1.1236 | 1.1449 | 1.1664 | 1.1881 | 1.2100 | 1.2544 | 1.3225 |
| 3 | 1.0612 | 1.0927 | 1.1249 | 1.1576 | 1.1910 | 1.2250 | 1.2597 | 1.2950 | 1.3310 | 1.4049 | 1.5209 |
| 4 | 1.0824 | 1.1255 | 1.1699 | 1.2155 | 1.2625 | 1.3108 | 1.3605 | 1.4116 | 1.4641 | 1.5735 | 1.7490 |
| 5 | 1.1041 | 1.1593 | 1.2167 | 1.2763 | 1.3382 | 1.4026 | 1.4693 | 1.5386 | 1.6105 | 1.7623 | 2.0114 |
| 6 | 1.1262 | 1.1941 | 1.2653 | 1.3401 | 1.4185 | 1.5007 | 1.5869 | 1.6771 | 1.7716 | 1.9738 | 2.3131 |
| 7 | 1.1487 | 1.2299 | 1.3159 | 1.4071 | 1.5036 | 1.6058 | 1.7138 | 1.8280 | 1.9487 | 2.2107 | 2.6600 |
| 8 | 1.1717 | 1.2668 | 1.3686 | 1.4775 | 1.5938 | 1.7182 | 1.8509 | 1.9926 | 2.1436 | 2.4760 | 3.0590 |
| 9 | 1.1951 | 1.3048 | 1.4233 | 1.5513 | 1.6895 | 1.8385 | 1.9990 | 2.1719 | 2.3579 | 2.7731 | 3.5179 |
| 10 | 1.2190 | 1.3439 | 1.4802 | 1.6289 | 1.7908 | 1.9672 | 2.1589 | 2.3674 | 2.5937 | 3.1058 | 4.0456 |
| 11 | 1.2434 | 1.3842 | 1.5395 | 1.7103 | 1.8983 | 2.1049 | 2.3316 | 2.5804 | 2.8531 | 3.4785 | 4.6524 |
| 12 | 1.2682 | 1.4258 | 1.6010 | 1.7959 | 2.0122 | 2.2522 | 2.5182 | 2.8127 | 3.1384 | 3.8960 | 5.3503 |
| 13 | 1.2936 | 1.4685 | 1.6651 | 1.8856 | 2.1329 | 2.4098 | 2.7196 | 3.0658 | 3.4523 | 4.3635 | 6.1528 |
| 14 | 1.3195 | 1.5126 | 1.7317 | 1.9799 | 2.2609 | 2.5785 | 2.9372 | 3.3417 | 3.7975 | 4.8871 | 7.0757 |
| 15 | 1.3459 | 1.5580 | 1.8009 | 2.0789 | 2.3966 | 2.7590 | 3.1722 | 3.6425 | 4.1772 | 5.4736 | 8.1371 |
| 16 | 1.3728 | 1.6047 | 1.8730 | 2.1829 | 2.5404 | 2.9522 | 3.4259 | 3.9703 | 4.5950 | 6.1304 | 9.3576 |
| 17 | 1.4002 | 1.6528 | 1.9479 | 2.2920 | 2.6928 | 3.1588 | 3.7000 | 4.3276 | 5.0545 | 6.8660 | 10.7613 |
| 18 | 1.4282 | 1.7024 | 2.0258 | 2.4066 | 2.8543 | 3.3799 | 3.9960 | 4.7171 | 5.5599 | 7.6900 | 12.3755 |
| 19 | 1.4568 | 1.7535 | 2.1068 | 2.5270 | 3.0256 | 3.6165 | 4.3157 | 5.1417 | 6.1159 | 8.6128 | 14.2318 |
| 20 | 1.4859 | 1.8061 | 2.1911 | 2.6533 | 3.2071 | 3.8697 | 4.6610 | 5.6044 | 6.7275 | 9.6463 | 16.3665 |
Хүснэгт А.2. 1₮-ийн өнөөгийн үнэ цэнэ 1 / (1 + r)ⁿ
| n | 2% | 3% | 4% | 5% | 6% | 7% | 8% | 9% | 10% | 12% | 15% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0.9804 | 0.9709 | 0.9615 | 0.9524 | 0.9434 | 0.9346 | 0.9259 | 0.9174 | 0.9091 | 0.8929 | 0.8696 |
| 2 | 0.9612 | 0.9426 | 0.9246 | 0.9070 | 0.8900 | 0.8734 | 0.8573 | 0.8417 | 0.8264 | 0.7972 | 0.7561 |
| 3 | 0.9423 | 0.9151 | 0.8890 | 0.8638 | 0.8396 | 0.8163 | 0.7938 | 0.7722 | 0.7513 | 0.7118 | 0.6575 |
| 4 | 0.9238 | 0.8885 | 0.8548 | 0.8227 | 0.7921 | 0.7629 | 0.7350 | 0.7084 | 0.6830 | 0.6355 | 0.5718 |
| 5 | 0.9057 | 0.8626 | 0.8219 | 0.7835 | 0.7473 | 0.7130 | 0.6806 | 0.6499 | 0.6209 | 0.5674 | 0.4972 |
| 6 | 0.8880 | 0.8375 | 0.7903 | 0.7462 | 0.7050 | 0.6663 | 0.6302 | 0.5963 | 0.5645 | 0.5066 | 0.4323 |
| 7 | 0.8706 | 0.8131 | 0.7599 | 0.7107 | 0.6651 | 0.6227 | 0.5835 | 0.5470 | 0.5132 | 0.4523 | 0.3759 |
| 8 | 0.8535 | 0.7894 | 0.7307 | 0.6768 | 0.6274 | 0.5820 | 0.5403 | 0.5019 | 0.4665 | 0.4039 | 0.3269 |
| 9 | 0.8368 | 0.7664 | 0.7026 | 0.6446 | 0.5919 | 0.5439 | 0.5002 | 0.4604 | 0.4241 | 0.3606 | 0.2843 |
| 10 | 0.8203 | 0.7441 | 0.6756 | 0.6139 | 0.5584 | 0.5083 | 0.4632 | 0.4224 | 0.3855 | 0.3220 | 0.2472 |
| 11 | 0.8043 | 0.7224 | 0.6496 | 0.5847 | 0.5268 | 0.4751 | 0.4289 | 0.3875 | 0.3505 | 0.2875 | 0.2149 |
| 12 | 0.7885 | 0.7014 | 0.6246 | 0.5568 | 0.4970 | 0.4440 | 0.3971 | 0.3555 | 0.3186 | 0.2567 | 0.1869 |
| 13 | 0.7730 | 0.6810 | 0.6006 | 0.5303 | 0.4688 | 0.4150 | 0.3677 | 0.3262 | 0.2897 | 0.2292 | 0.1625 |
| 14 | 0.7579 | 0.6611 | 0.5775 | 0.5051 | 0.4423 | 0.3878 | 0.3405 | 0.2992 | 0.2633 | 0.2046 | 0.1413 |
| 15 | 0.7430 | 0.6419 | 0.5553 | 0.4810 | 0.4173 | 0.3624 | 0.3152 | 0.2745 | 0.2394 | 0.1827 | 0.1229 |
| 16 | 0.7284 | 0.6232 | 0.5339 | 0.4581 | 0.3936 | 0.3387 | 0.2919 | 0.2519 | 0.2176 | 0.1631 | 0.1069 |
| 17 | 0.7142 | 0.6050 | 0.5134 | 0.4363 | 0.3714 | 0.3166 | 0.2703 | 0.2311 | 0.1978 | 0.1456 | 0.0929 |
| 18 | 0.7002 | 0.5874 | 0.4936 | 0.4155 | 0.3503 | 0.2959 | 0.2502 | 0.2120 | 0.1799 | 0.1300 | 0.0808 |
| 19 | 0.6864 | 0.5703 | 0.4746 | 0.3957 | 0.3305 | 0.2765 | 0.2317 | 0.1945 | 0.1635 | 0.1161 | 0.0703 |
| 20 | 0.6730 | 0.5537 | 0.4564 | 0.3769 | 0.3118 | 0.2584 | 0.2145 | 0.1784 | 0.1486 | 0.1037 | 0.0611 |
Хүснэгт А.3. Энгийн аннуитетийн өнөөгийн үнэ цэнэ [1 − (1 + r)⁻ⁿ] / r
| n | 2% | 3% | 4% | 5% | 6% | 7% | 8% | 9% | 10% | 12% | 15% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 0.9804 | 0.9709 | 0.9615 | 0.9524 | 0.9434 | 0.9346 | 0.9259 | 0.9174 | 0.9091 | 0.8929 | 0.8696 |
| 2 | 1.9416 | 1.9135 | 1.8861 | 1.8594 | 1.8334 | 1.8080 | 1.7833 | 1.7591 | 1.7355 | 1.6901 | 1.6257 |
| 3 | 2.8839 | 2.8286 | 2.7751 | 2.7232 | 2.6730 | 2.6243 | 2.5771 | 2.5313 | 2.4869 | 2.4018 | 2.2832 |
| 4 | 3.8077 | 3.7171 | 3.6299 | 3.5460 | 3.4651 | 3.3872 | 3.3121 | 3.2397 | 3.1699 | 3.0373 | 2.8550 |
| 5 | 4.7135 | 4.5797 | 4.4518 | 4.3295 | 4.2124 | 4.1002 | 3.9927 | 3.8897 | 3.7908 | 3.6048 | 3.3522 |
| 6 | 5.6014 | 5.4172 | 5.2421 | 5.0757 | 4.9173 | 4.7665 | 4.6229 | 4.4859 | 4.3553 | 4.1114 | 3.7845 |
| 7 | 6.4720 | 6.2303 | 6.0021 | 5.7864 | 5.5824 | 5.3893 | 5.2064 | 5.0330 | 4.8684 | 4.5638 | 4.1604 |
| 8 | 7.3255 | 7.0197 | 6.7327 | 6.4632 | 6.2098 | 5.9713 | 5.7466 | 5.5348 | 5.3349 | 4.9676 | 4.4873 |
| 9 | 8.1622 | 7.7861 | 7.4353 | 7.1078 | 6.8017 | 6.5152 | 6.2469 | 5.9952 | 5.7590 | 5.3282 | 4.7716 |
| 10 | 8.9826 | 8.5302 | 8.1109 | 7.7217 | 7.3601 | 7.0236 | 6.7101 | 6.4177 | 6.1446 | 5.6502 | 5.0188 |
| 11 | 9.7868 | 9.2526 | 8.7605 | 8.3064 | 7.8869 | 7.4987 | 7.1390 | 6.8052 | 6.4951 | 5.9377 | 5.2337 |
| 12 | 10.5753 | 9.9540 | 9.3851 | 8.8633 | 8.3838 | 7.9427 | 7.5361 | 7.1607 | 6.8137 | 6.1944 | 5.4206 |
| 13 | 11.3484 | 10.6350 | 9.9856 | 9.3936 | 8.8527 | 8.3577 | 7.9038 | 7.4869 | 7.1034 | 6.4235 | 5.5831 |
| 14 | 12.1062 | 11.2961 | 10.5631 | 9.8986 | 9.2950 | 8.7455 | 8.2442 | 7.7862 | 7.3667 | 6.6282 | 5.7245 |
| 15 | 12.8493 | 11.9379 | 11.1184 | 10.3797 | 9.7122 | 9.1079 | 8.5595 | 8.0607 | 7.6061 | 6.8109 | 5.8474 |
| 16 | 13.5777 | 12.5611 | 11.6523 | 10.8378 | 10.1059 | 9.4466 | 8.8514 | 8.3126 | 7.8237 | 6.9740 | 5.9542 |
| 17 | 14.2919 | 13.1661 | 12.1657 | 11.2741 | 10.4773 | 9.7632 | 9.1216 | 8.5436 | 8.0216 | 7.1196 | 6.0472 |
| 18 | 14.9920 | 13.7535 | 12.6593 | 11.6896 | 10.8276 | 10.0591 | 9.3719 | 8.7556 | 8.2014 | 7.2497 | 6.1280 |
| 19 | 15.6785 | 14.3238 | 13.1339 | 12.0853 | 11.1581 | 10.3356 | 9.6036 | 8.9501 | 8.3649 | 7.3658 | 6.1982 |
| 20 | 16.3514 | 14.8775 | 13.5903 | 12.4622 | 11.4699 | 10.5940 | 9.8181 | 9.1285 | 8.5136 | 7.4694 | 6.2593 |
Хүснэгт А.4. Урьдчилгаа аннуитетийн өнөөгийн үнэ цэнэ [1 − (1 + r)⁻ⁿ] / r × (1 + r)
| n | 2% | 3% | 4% | 5% | 6% | 7% | 8% | 9% | 10% | 12% | 15% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 |
| 2 | 1.9804 | 1.9709 | 1.9615 | 1.9524 | 1.9434 | 1.9346 | 1.9259 | 1.9174 | 1.9091 | 1.8929 | 1.8696 |
| 3 | 2.9416 | 2.9135 | 2.8861 | 2.8594 | 2.8334 | 2.8080 | 2.7833 | 2.7591 | 2.7355 | 2.6901 | 2.6257 |
| 4 | 3.8839 | 3.8286 | 3.7751 | 3.7232 | 3.6730 | 3.6243 | 3.5771 | 3.5313 | 3.4869 | 3.4018 | 3.2832 |
| 5 | 4.8077 | 4.7171 | 4.6299 | 4.5460 | 4.4651 | 4.3872 | 4.3121 | 4.2397 | 4.1699 | 4.0373 | 3.8550 |
| 6 | 5.7135 | 5.5797 | 5.4518 | 5.3295 | 5.2124 | 5.1002 | 4.9927 | 4.8897 | 4.7908 | 4.6048 | 4.3522 |
| 7 | 6.6014 | 6.4172 | 6.2421 | 6.0757 | 5.9173 | 5.7665 | 5.6229 | 5.4859 | 5.3553 | 5.1114 | 4.7845 |
| 8 | 7.4720 | 7.2303 | 7.0021 | 6.7864 | 6.5824 | 6.3893 | 6.2064 | 6.0330 | 5.8684 | 5.5638 | 5.1604 |
| 9 | 8.3255 | 8.0197 | 7.7327 | 7.4632 | 7.2098 | 6.9713 | 6.7466 | 6.5348 | 6.3349 | 5.9676 | 5.4873 |
| 10 | 9.1622 | 8.7861 | 8.4353 | 8.1078 | 7.8017 | 7.5152 | 7.2469 | 6.9952 | 6.7590 | 6.3282 | 5.7716 |
| 11 | 9.9826 | 9.5302 | 9.1109 | 8.7217 | 8.3601 | 8.0236 | 7.7101 | 7.4177 | 7.1446 | 6.6502 | 6.0188 |
| 12 | 10.7868 | 10.2526 | 9.7605 | 9.3064 | 8.8869 | 8.4987 | 8.1390 | 7.8052 | 7.4951 | 6.9377 | 6.2337 |
| 13 | 11.5753 | 10.9540 | 10.3851 | 9.8633 | 9.3838 | 8.9427 | 8.5361 | 8.1607 | 7.8137 | 7.1944 | 6.4206 |
| 14 | 12.3484 | 11.6350 | 10.9856 | 10.3936 | 9.8527 | 9.3577 | 8.9038 | 8.4869 | 8.1034 | 7.4235 | 6.5831 |
| 15 | 13.1062 | 12.2961 | 11.5631 | 10.8986 | 10.2950 | 9.7455 | 9.2442 | 8.7862 | 8.3667 | 7.6282 | 6.7245 |
| 16 | 13.8493 | 12.9379 | 12.1184 | 11.3797 | 10.7122 | 10.1079 | 9.5595 | 9.0607 | 8.6061 | 7.8109 | 6.8474 |
| 17 | 14.5777 | 13.5611 | 12.6523 | 11.8378 | 11.1059 | 10.4466 | 9.8514 | 9.3126 | 8.8237 | 7.9740 | 6.9542 |
| 18 | 15.2919 | 14.1661 | 13.1657 | 12.2741 | 11.4773 | 10.7632 | 10.1216 | 9.5436 | 9.0216 | 8.1196 | 7.0472 |
| 19 | 15.9920 | 14.7535 | 13.6593 | 12.6896 | 11.8276 | 11.0591 | 10.3719 | 9.7556 | 9.2014 | 8.2497 | 7.1280 |
| 20 | 16.6785 | 15.3238 | 14.1339 | 13.0853 | 12.1581 | 11.3356 | 10.6036 | 9.9501 | 9.3649 | 8.3658 | 7.1982 |
Хүснэгт А.5. Энгийн аннуитетийн ирээдүйн үнэ цэнэ [(1 + r)ⁿ − 1] / r
| n | 2% | 3% | 4% | 5% | 6% | 7% | 8% | 9% | 10% | 12% | 15% |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 | 1.0000 |
| 2 | 2.0200 | 2.0300 | 2.0400 | 2.0500 | 2.0600 | 2.0700 | 2.0800 | 2.0900 | 2.1000 | 2.1200 | 2.1500 |
| 3 | 3.0604 | 3.0909 | 3.1216 | 3.1525 | 3.1836 | 3.2149 | 3.2464 | 3.2781 | 3.3100 | 3.3744 | 3.4725 |
| 4 | 4.1216 | 4.1836 | 4.2465 | 4.3101 | 4.3746 | 4.4399 | 4.5061 | 4.5731 | 4.6410 | 4.7793 | 4.9934 |
| 5 | 5.2040 | 5.3091 | 5.4163 | 5.5256 | 5.6371 | 5.7507 | 5.8666 | 5.9847 | 6.1051 | 6.3528 | 6.7424 |
| 6 | 6.3081 | 6.4684 | 6.6330 | 6.8019 | 6.9753 | 7.1533 | 7.3359 | 7.5233 | 7.7156 | 8.1152 | 8.7537 |
| 7 | 7.4343 | 7.6625 | 7.8983 | 8.1420 | 8.3938 | 8.6540 | 8.9228 | 9.2004 | 9.4872 | 10.0890 | 11.0668 |
| 8 | 8.5830 | 8.8923 | 9.2142 | 9.5491 | 9.8975 | 10.2598 | 10.6366 | 11.0285 | 11.4359 | 12.2997 | 13.7268 |
| 9 | 9.7546 | 10.1591 | 10.5828 | 11.0266 | 11.4913 | 11.9780 | 12.4876 | 13.0210 | 13.5795 | 14.7757 | 16.7858 |
| 10 | 10.9497 | 11.4639 | 12.0061 | 12.5779 | 13.1808 | 13.8164 | 14.4866 | 15.1929 | 15.9374 | 17.5487 | 20.3037 |
| 11 | 12.1687 | 12.8078 | 13.4864 | 14.2068 | 14.9716 | 15.7836 | 16.6455 | 17.5603 | 18.5312 | 20.6546 | 24.3493 |
| 12 | 13.4121 | 14.1920 | 15.0258 | 15.9171 | 16.8699 | 17.8885 | 18.9771 | 20.1407 | 21.3843 | 24.1331 | 29.0017 |
| 13 | 14.6803 | 15.6178 | 16.6268 | 17.7130 | 18.8821 | 20.1406 | 21.4953 | 22.9534 | 24.5227 | 28.0291 | 34.3519 |
| 14 | 15.9739 | 17.0863 | 18.2919 | 19.5986 | 21.0151 | 22.5505 | 24.2149 | 26.0192 | 27.9750 | 32.3926 | 40.5047 |
| 15 | 17.2934 | 18.5989 | 20.0236 | 21.5786 | 23.2760 | 25.1290 | 27.1521 | 29.3609 | 31.7725 | 37.2797 | 47.5804 |
| 16 | 18.6393 | 20.1569 | 21.8245 | 23.6575 | 25.6725 | 27.8881 | 30.3243 | 33.0034 | 35.9497 | 42.7533 | 55.7175 |
| 17 | 20.0121 | 21.7616 | 23.6975 | 25.8404 | 28.2129 | 30.8402 | 33.7502 | 36.9737 | 40.5447 | 48.8837 | 65.0751 |
| 18 | 21.4123 | 23.4144 | 25.6454 | 28.1324 | 30.9057 | 33.9990 | 37.4502 | 41.3013 | 45.5992 | 55.7497 | 75.8364 |
| 19 | 22.8406 | 25.1169 | 27.6712 | 30.5390 | 33.7600 | 37.3790 | 41.4463 | 46.0185 | 51.1591 | 63.4397 | 88.2118 |
| 20 | 24.2974 | 26.8704 | 29.7781 | 33.0660 | 36.7856 | 40.9955 | 45.7620 | 51.1601 | 57.2750 | 72.0524 | 102.4436 |
Хариуг товч хэлбэрээр өгсөн: тестийн зөв хариу, дасгал, бодлогын гол тооцоо, бичилт, эцсийн дүн. Бодолтын дэлгэрэнгүй алхмыг харгалзах бүлгийн жишээнээс харна уу.
Тест 1 тест руу →
1-в; 2-б; 3-а; 4-г; 5-б; 6-в.
Дасгал 1.1 дасгал руу →
а) С; б) У; в) С; г) У; д) С; е) У; ж) С; з) С+У.
Дасгал 1.2 дасгал руу →
Сав баглаа боодол 350,000 ТГ (2.8%); шууд хөдөлмөр 190,000 Т (3.0%); цахилгаан 280,000 ТГ (13.3%); засвар 15,000 Т (2.0%). Нийт 21,750,000 ба 22,175,000, хэлбэлзэл 425,000 ТГ (2.0%). Зөвхөн цахилгааныг шинжилнэ.
Бодлого 1.1 бодлого руу →
Тест 2 тест руу →
1-б; 2-а; 3-в; 4-г; 5-а; 6-в.
Дасгал 2.1 дасгал руу →
а) Бүт., шууд, хувьсах, үндсэн; б) Хуг., тогтмол; в) Бүт., шууд, хувьсах, хоёуланд; г) Бүт., шууд бус, тогтмол, боловс.; д) Бүт., шууд бус (бага дүнтэй), хувьсах, боловс.; е) буцалтгүй, шийдвэрт хамаарагдахгүй; ж) Хуг., холимог; з) Бүт., шууд бус, тогтмол, боловс.; и) Хуг., тогтмол; к) Бүт., шууд бус, холимог, боловс.
Дасгал 2.2 дасгал руу →
Дасгал 2.3 дасгал руу →
Хянагдах: а, в, д, з. Хянагдахгүй: б, г, е, ж (худалдан авалтын менежерт хянагдана), и.
Бодлого 2.1 бодлого руу →
Бодлого 2.2 бодлого руу →
Тест 3 тест руу →
1-б; 2-в; 3-б; 4-в; 5-б; 6-а.
Дасгал 3.1 дасгал руу →
(1) Дээд цэг 11-р сар (55; 68,000), доод цэг 9-р сар (39; 56,000): b = 12,000 ÷ 16 = 750 мянган ₮ нэг мянган т-д (750₮/т); a = 68,000 − 750 × 55 = 26,750. (2) 26,750 + 750 × 50 = 64,250 мянган ₮. (3) Цэгийг зардлаар бус түвшингээр сонгоно; 10-р сарын зардалд хэвийн бус засвар орсон.
Дасгал 3.2 дасгал руу →
x̄ = 140; ȳ = 10,230; Σ(x − x̄)(y − ȳ) = 222,600; Σ(x − x̄)² = 5,000; Σ(y − ȳ)² = 10,055,000. b = 44.52; a = 3,997.2; r = 0.9928; r² = 0.9856; Se = √(144,848 ÷ 4) = 190.3. Таамаг: 11,565.6 мянган ₮.
Бодлого 3.1 бодлого руу →
(1) Машин цаг: r² өндөр, Se бага, тоног төхөөрөмжийн ажиллагаа зардлыг шууд үүсгэдэг. (2) 8,600 + 41.5 × 1,480 = 70,020. (3) ±1,040 → 68,980–71,060; 71,600 дээд хязгаараас 540-аар давсан тул шалтгааныг шинжилнэ. (4) 2,300 цаг мэдээллийн хүрээнээс гадуур; нэмэлт ээлж, тоног төхөөрөмжөөр тогтмол зардал шат ахих тул экстраполяци найдваргүй.
Тест 4 тест руу →
1-б; 2-в; 3-а; 4-в; 5-а; 6-в.
Дасгал 4.1 дасгал руу →
Ашигласан шууд материал = 18,400 + 96,300 − 21,700 = 93,000; үйлдвэрлэлийн зардал = 93,000 + 41,500 + 37,800 = 172,300; үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг = 172,300 + 9,600 − 11,900 = 170,000; ББӨ = 24,000 + 170,000 − 19,500 = 174,500; нийт ашиг 61,500; үйл ажиллагааны ашиг = 61,500 − 38,200 = 23,300.
Дасгал 4.2 дасгал руу →
Хувь = 2,880,000 ÷ 160,000 = 18.0 мянган ₮/цаг. (1) Дт ҮНЗ-ийн хяналт 753,000; Кт Түүхий эд материал 96,000, Цалин хөлс 212,000, Хуримтлагдсан элэгдэл 286,000, Дансны өглөг 118,000, Урьдчилж төлсөн зардал 41,000. (2) Дт ДҮ 747,000 (18.0 × 41,500); Кт ҮНЗ-ийн хяналт 747,000. (3) Дутуу хуваарилсан 6,000: Дт ББӨ 6,000; Кт ҮНЗ-ийн хяналт 6,000.
Дасгал 4.3 дасгал руу →
Үйлдвэрлэлийн зардал = 160,000 + 104,000 + 99,600 = 363,600; ДҮ-ийн эцсийн үлдэгдэл = 41,300 + 363,600 − 358,200 = 46,700. ББ-ий эцсийн үлдэгдэл = 70,800 + 358,200 − 351,000 = 78,000.
Бодлого 4.1 бодлого руу →
(1) Дт Материал 58,400 / Кт Өглөг 58,400; Дт ДҮ 49,200, ҮНЗ 3,100 / Кт Материал 52,300; Дт ДҮ 26,000, ҮНЗ 7,400 / Кт Цалин хөлс 33,400; Дт ҮНЗ 13,700 / Кт Хуримтлагдсан элэгдэл 6,900, Өглөг 4,300, Урьдчилж төлсөн зардал 2,500; Дт ДҮ 24,700 / Кт ҮНЗ 24,700; Дт ББ 99,100 / Кт ДҮ 99,100; Дт Авлага 138,000 / Кт Орлого 138,000; Дт ББӨ 100,500 / Кт ББ 100,500; Дт БУЗ 21,600 / Кт Мөнгө 21,600; бодит ҮНЗ 24,200 < хуваарилсан 24,700 тул илүү хуваарилсан 500: Дт ҮНЗ 500 / Кт ББӨ 500. (2) Үйлдвэрлэлийн зардал 99,900; үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг = 4,800 + 99,900 − 5,600 = 99,100; залруулаагүй ББӨ = 15,300 + 99,100 − 13,900 = 100,500; залруулсан ББӨ 100,000. (3) Нийт ашиг = 138,000 − 100,000 = 38,000; үйл ажиллагааны ашиг = 38,000 − 21,600 = 16,400. (4) Материал 18,700; ДҮ 5,600; ББ 13,900; нийт 38,200.
Тест 5 тест руу →
1-в; 2-б; 3-а; 4-г; 5-в; 6-б (55 × 8 = 440; 440 − 40 × 6 = 200).
Дасгал 5.1 дасгал руу →
(1) Үнээр 3 %: 816,000₮; 432,000₮; 642,000₮. Жингээр 157.50₮/кг: 1,260,000₮; 472,500₮; 157,500₮. (2) 3,557.50₮; 4,957.50₮; 21,557.50₮. (3) Дт Түүхий эд материал 64,890,000, Дт НӨАТ-ын авлага 6,300,000 / Кт Дансны өглөг – нийлүүлэгч 69,300,000, Кт Дансны өглөг – тээвэрлэгч 1,890,000.
Дасгал 5.2 дасгал руу →
FIFO: зарлага 19,620,000 + 22,032,000 = 41,652,000₮; үлдэгдэл 80 × 101,100 = 8,088,000₮. Хөдөлгөөнт дундаж (98,400₮; 100,200₮): 19,680,000 + 22,044,000 = 41,724,000₮; үлдэгдэл 8,016,000₮. FIFO-гоор ашиг 72,000₮-өөр их.
Дасгал 5.3 дасгал руу →
Х = 36,000₮; EOQ = √(2 × 7,200 × 400,000 / 36,000) = 400 тн; 18 захиалга; 7,200,000 + 7,200,000 = 14,400,000₮. Дахин захиалах 30 × 8 = 240 тн; аюулгүйн 240 − 24 × 6 = 96 тн; дээд 240 + 400 − 18 × 4 = 568 тн.
Бодлого 5.1 бодлого руу →
(1) 3 %; 1.25 %; 4 %. (2) 13,500,000₮; 5,125,000₮; 14,880,000₮ (нийт 33,505,000₮, бодит 33,130,000₮): 450,000₮ илүү, 245,000₮ илүү, 320,000₮ дутуу; цэвэр 375,000₮ илүү. (3) Дт хэлтсүүд 33,130,000 / Кт янз бүрийн данс; Дт Түүхий эд материал 33,505,000 / Кт хэлтсүүд; Дт Худалдан авалт 450,000, Дт Хүлээн авалт 245,000 / Кт Агуулах 320,000, Кт ББӨ 375,000. (4) 32,000,000 / 400,000,000 = 8 %; 32,800,000₮ хуваарилж 330,000₮ дутуу; материал 705,000₮-өөр бага, хэлтсийн гүйцэтгэл харагдахгүй.
Бодлого 5.2 бодлого руу →
(1) Дт Түүхий эд материал 40,000, Дт ҮНЗ 300,000, Дт Хэвийн бус гологдлын алдагдал 180,000 / Кт ДҮ – НН-112 520,000. Засвар: Дт ДҮ – НН-112 108,000 / Кт Түүхий эд материал 36,000, Кт Цалингийн өглөг 28,000, Кт Хуваарилсан ҮНЗ 44,000. (2) (13,000,000 − 520,000 + 108,000) / 1,920 = 6,556.25₮. (3) 180,000₮-ийн хэвийн бус алдагдал бараа материал, ББӨ-д нуугдаж, зуухны засварыг хойшлуулсан шийдвэрийн үр дагавар удирдлагад харагдахгүй.
Тест 6 тест руу →
1-б; 2-а; 3-в; 4-г; 5-в.
Дасгал 6.1 дасгал руу →
Цагаар 108,000₮ (9,000₮/цаг); Хэлси 108,000 + 0.5 × 4 × 9,000 = 126,000₮ (10,500₮/цаг); Роуэн 108,000 + 4/16 × 12 × 9,000 = 135,000₮ (11,250₮/цаг); 100%-ийн 144,000₮ (12,000₮/цаг).
Дасгал 6.2 дасгал руу →
Нийт 48 × 7,000 + 8 × 3,500 = 364,000₮. (а) Ж-1 140,000; Ж-2 154,000; ҮНЗ 14,000 + 28,000 + 28,000 = 70,000₮. (б) Ж-1 140,000; Ж-2 182,000; ҮНЗ 42,000₮.
Дасгал 6.3 дасгал руу →
Үр ашиг 8,360 ÷ 7,600 = 110%; хүчин чадлын ашиглалт 95%; үйл ажиллагаа 104.5% (1.10 × 0.95); эргэлт 15 ÷ 120 = 12.5%.
Бодлого 6.1 бодлого руу →
(1) Дт Цалин хөлс 152,000,000 / Кт НДШ-ийн өглөг 17,480,000, ХХОАТ-ын өглөг 13,452,000, Цалингийн өглөг 121,068,000. Дт Цалингийн өглөг 121,068,000 / Кт Ажилтнаас авах авлага 1,200,000, Харилцах данс 119,868,000. Дт ДҮ 94,000,000, ҮНЗ 25,000,000, Борлуулалтын цалингийн зардал 14,000,000, Удирдлагын цалингийн зардал 19,000,000 / Кт Цалин хөлс 152,000,000. Дт ҮНЗ 14,875,000, Борлуулалтын зардал 1,750,000, Удирдлагын зардал 2,375,000 / Кт НДШ-ийн өглөг 19,000,000. (2) Шууд хөдөлмөр 94,000,000₮; хөдөлмөртэй холбоотой ҮНЗ 25,000,000 + 14,875,000 = 39,875,000₮. (3) 94,000,000 × 12.5% = 11,750,000₮ ДҮ-д шилжинэ: ДҮ 105,750,000₮, ҮНЗ 28,125,000₮.
Тест 7 тест руу →
1-в; 2-б; 3-а; 4-г; 5-б; 6-а.
Дасгал 7.1 дасгал руу →
(1) Хувьсах 1,500₮, тогтмол 2,500₮, нийт 4,000₮/машин цаг. (2) Хуваарилсан 12,600 × 4,000 = 50,400,000₮; илүү хуваарилсан 700,000₮. (3) Уян хатан төсөв 30,000,000 + 1,500 × 12,600 = 48,900,000₮; зарцуулалтын 49,700,000 − 48,900,000 = 800,000₮ ТГ; хэмжээний (12,000 − 12,600) × 2,500 = 1,500,000₮ Т; нийт 700,000₮ Т. (4) Дт Хуваарилсан ҮНЗ 50,400,000 / Кт ҮНЗ-ийн хяналтын данс 49,700,000, Кт ББӨ 700,000.
Дасгал 7.2 дасгал руу →
Шууд: Цутгах 40,000 + 5,333.3 + 3,000 = 48,333.3; Боловсруулах 30,000 + 2,666.7 + 3,000 = 35,666.7. Шаталсан (Агуулах эхэлж, 20% > 10%): Агуулах 6,000 → Ц 2,400, Б 2,400, З 1,200; Засвар 9,200 → Ц 6,133.3, Б 3,066.7; Ц 48,533.3, Б 35,466.7. Харилцан: З = 8,000 + 0.2А, А = 6,000 + 0.1З → З = 9,387.8, А = 6,938.8; Ц = 40,000 + 0.6 × 9,387.8 + 0.4 × 6,938.8 = 48,408.2; Б = 30,000 + 0.3 × 9,387.8 + 0.4 × 6,938.8 = 35,591.8 (мянган ₮). Нийт бүх аргаар 84,000.
Дасгал 7.3 дасгал руу →
Уламжлалт: 22,000,000 ÷ 4,000 = 5,500₮/машин цаг; Ц-10 16,500₮, Ц-90 27,500₮. ҮАСӨ: 3,000₮/машин цаг, 200,000₮/тохируулга, 80,000₮/шалгалт; Ц-10 (9,000,000 + 2,000,000 + 1,200,000) ÷ 1,000 = 12,200₮; Ц-90 (3,000,000 + 4,000,000 + 2,800,000) ÷ 200 = 49,000₮. Уламжлалт арга Ц-90-ийн ҮНЗ-ийг 21,500₮-өөр дутуу тооцжээ.
Бодлого 7.1 бодлого руу →
(1) З 6,000 → М 3,000, Б 1,800, Х 1,200; Х 5,200 → М 2,600, Б 2,600. М 35,600, Б 24,400 мянган ₮. Хувь: М 35,600,000 ÷ 8,000 = 4,450₮/машин цаг; Б 24,400,000 ÷ 5,000 = 4,880₮/цаг. (2) ҮНЗ 30 × 4,450 + 18 × 4,880 = 133,500 + 87,840 = 221,340₮; захиалгын өртөг 1,250,000 + 640,000 + 221,340 = 2,111,340₮. (3) М: хуваарилсан 8,300 × 4,450 = 36,935,000₮, илүү 535,000₮; Б: 4,900 × 4,880 = 23,912,000₮, дутуу 688,000₮; нийт дутуу 153,000₮ — материаллаг биш тул ББӨ-д хаана.
Тест 8 тест руу →
1-б; 2-в; 3-б; 4-в; 5-б; 6-в.
Дасгал 8.1 дасгал руу →
(1) 186,000,000 ÷ 7,750 = 24,000₮/машин цаг. (2) 2,340,000 + 52 × 13,500 (702,000) + 38 × 24,000 (912,000) = 3,954,000₮; нэгжид 131,800₮. (3) 3,954,000 × 1.25 = 4,942,500₮.
Дасгал 8.2 дасгал руу →
(1) ҮНЗ 7,500,000 × 150% = 11,250,000₮; ДҮ 4,200,000 + 9,800,000 + 7,500,000 + 11,250,000 − 26,750,000 = 6,000,000₮. (2) Б-19: 2,100,000 + 1,560,000 + 2,340,000 = 6,000,000₮ — тэнцэж байна.
Дасгал 8.3 дасгал руу →
Өртөг 190,000₮, худалдах үнэ цэнэ 30,000₮, цэвэр 160,000₮. (а) Дт Гологдсон бүтээгдэхүүн 30,000, Дт ҮНЗ 160,000 / Кт ДҮ 190,000. (б) Дт Гологдсон бүтээгдэхүүн 30,000 / Кт ДҮ 30,000; тэнцсэн 38 нэгжийн өртөг (3,800,000 − 30,000) ÷ 38 = 99,211₮. (в) Дт Гологдсон бүтээгдэхүүн 30,000, Дт Хэвийн бус гологдлын алдагдал 160,000 / Кт ДҮ 190,000.
Бодлого 8.1 бодлого руу →
(1) Хувь 30,000₮/машин цаг; хуваарилсан ҮНЗ 6,300,000₮ (Х-41 1,200,000; Х-42 3,300,000; Х-43 1,800,000). Өртөг: Х-41 3,600,000 + 1,200,000 + 1,100,000 + 1,200,000 = 7,100,000₮; Х-42 10,200,000₮; Х-43 5,800,000₮. (2) Материал: Дт ДҮ 8,400,000, ҮНЗ 600,000; хөдөлмөр: Дт ДҮ 4,800,000, ҮНЗ 1,500,000; бусад ҮНЗ: Дт ҮНЗ 4,400,000; хуваарилалт: Дт ДҮ / Кт ҮНЗ 6,300,000; Дт ББ / Кт ДҮ 17,300,000; Дт Авлага / Кт Орлого 9,000,000; Дт ББӨ / Кт ББ 7,100,000. (3) Бодит 6,500,000 − хуваарилсан 6,300,000 = 200,000₮ дутуу: Дт ББӨ / Кт ҮНЗ 200,000. (4) ДҮ 3,600,000 + 8,400,000 + 4,800,000 + 6,300,000 − 17,300,000 = 5,800,000₮ = Х-43; ББ 10,200,000₮ = Х-42. (5) 9,000,000 − 7,300,000 = 1,700,000₮.
Тест 9 тест руу →
1-в; 2-а (2,000 × 70% + 15,000 + 3,000 × 40%); 3-г; 4-б; 5-в; 6-а.
Дасгал 9.1 дасгал руу →
(1) Дуусгасан 4,000 + 36,000 − 5,000 = 35,000; эхэлж дуусгасан 31,000. (2) Жигнэсэн дундаж: материал 35,000 + 5,000 = 40,000; боловсруулалт 35,000 + 3,500 = 38,500. FIFO: материал 0 + 31,000 + 5,000 = 36,000; боловсруулалт 2,800 + 31,000 + 3,500 = 37,300. (3) Зөрүү 4,000 ба 1,200 нь ДҮэх-д 5-р сараас өмнө хийгдсэн ажил (4,000 × 100%; 4,000 × 30%).
Дасгал 9.2 дасгал руу →
ЭН: материал 26,000 + 4,000 = 30,000; боловсруулалт 26,000 + 1,000 = 27,000. Тооцох зардал: материал 61,500,000₮, боловсруулалт 31,860,000₮, нийт 93,360,000₮. ЭН-ийн өртөг 2,050₮ + 1,180₮ = 3,230₮. Шилжүүлсэн 26,000 × 3,230 = 83,980,000₮. ДҮэц 8,200,000 + 1,180,000 = 9,380,000₮. Нийт 93,360,000₮.
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 06.30 | ДҮ – Холих хэсэг | 83,980,000 | |
| ДҮ – Нунтаглах хэсэг | 83,980,000 |
Дасгал 9.3 дасгал руу →
(1) Харьцаа 4. Будгийн кг-аар: ДҮэх 8,000 + хүлээн авсан 28,000 = дуусгасан 32,000 + ДҮэц 4,000. Эхэлж дуусгасан 24,000. (2) FIFO: шилжиж ирсэн 0 + 24,000 + 4,000 = 28,000; тос 8,000 + 24,000 + 4,000 = 36,000 (ДҮэх 55%-д хүрээгүй, ДҮэц давсан); боловсруулалт 4,000 + 24,000 + 2,800 = 30,800. Жигнэсэн дундаж: 36,000; 36,000; 34,800. Нийт нэмсэн тос 36,000 × 3/4 = 27,000 кг. (3) FIFO 8,000 + 24,000 + 0 = 32,000; жигнэсэн дундаж 32,000.
Бодлого 9.1 бодлого руу →
(1) 5,000 + 40,000 = 42,000 + 3,000. Жигнэсэн дундаж ЭН: шилжиж ирсэн 45,000, материал 42,000, боловсруулалт 43,800. FIFO: 40,000; 42,000 (5,000 + 37,000); 41,800 (3,000 + 37,000 + 1,800). (2) Жигнэсэн дундаж: 68,220,000 ÷ 45,000 = 1,516₮; 180₮; 12,614,400 ÷ 43,800 = 288₮; нийт 1,984₮. FIFO: 1,520₮; 180₮; 290₮; нийт 1,990₮. (3) Жигнэсэн дундаж: шилжүүлсэн 83,328,000₮, ДҮэц 4,548,000 + 518,400 = 5,066,400₮. FIFO: 7,912,400 + 900,000 + 870,000 + 37,000 × 1,990 = 83,312,400₮, ДҮэц 4,560,000 + 522,000 = 5,082,000₮. Хоёр арга хоёулаа 88,394,400₮.
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 08.31 | Бэлэн бүтээгдэхүүн | 83,312,400 | |
| ДҮ – Савлах хэсэг | 83,312,400 |
(5) ДҮэх-ийн нэгжийн өртөг (1,484₮; 246.20₮) тайлант үеийнхээс бага. FIFO энэ хямд давхаргыг бүхэлд нь шилжүүлсэн бүтээгдэхүүнд өгч, ДҮэц-ийг тайлант үеийн өртгөөр үнэлдэг тул ДҮэц 15,600₮-өөр их гарна.
Бодлого 9.2 бодлого руу →
(1) Хэвийн 27,000 × 2% = 540 кг, хэвийн бус 460 кг. (2) ЭН: материал 27,000 + 1,000 + 4,000 = 32,000; боловсруулалт 27,000 + 1,000 + 2,000 = 30,000. Өртөг 65,600,000 ÷ 32,000 = 2,050₮; 36,000,000 ÷ 30,000 = 1,200₮; нийт 3,250₮. (3) Шилжүүлсэн 27,000 × 3,250 + 540 × 3,250 = 89,505,000₮ (3,315₮/кг); хэвийн бус гарз 1,495,000₮; ДҮэц 8,200,000 + 2,400,000 = 10,600,000₮; нийт 101,600,000₮.
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 07.31 | ДҮ – Холих хэсэг | 89,505,000 | |
| ДҮ – Нунтаглах хэсэг | 89,505,000 | ||
| 07.31 | Хэвийн бус гологдлын гарз | 1,495,000 | |
| ДҮ – Нунтаглах хэсэг | 1,495,000 |
(4) Гологдсон нэгжийн боловсруулалтын ЭН 40% (400) болно. 50%-ийн ДҮэц шалгалтыг давсан тул хэвийн гологдлын өртгийг дуусгасан нэгж ба ДҮэц-д шалгалт давсан нэгжийн тоогоор хуваарилна.
Тест 10 тест руу →
1-б; 2-в; 3-б; 4-в; 5-г; 6-а.
Дасгал 10.1 дасгал руу →
(1) 495,000,000 ÷ 500,000 = 990₮/кг: дээд 297,000,000₮; нэгдүгээр 148,500,000₮; хоёрдугаар 49,500,000₮. (2) Үнэ цэнэ 570,000,000 + 210,000,000 + 45,000,000 = 825,000,000₮; хувь 60%: 342,000,000₮; 126,000,000₮; 27,000,000₮. (3) Биет аргаар хоёрдугаар зэргийн гурилын өртөг 990₮/кг нь үнээс (900₮) их тул кг тутам 90₮ алдагдалтай харагдана; борлуулалтын үнэ цэнийн аргаар бүх зэрэг 40% нийт ашигтай.
Дасгал 10.2 дасгал руу →
(1) ЦБҮЦ: тос 72,000,000₮, тараг 48,000,000₮; нийт 120,000,000₮; хувь 70%: тос 50,400,000₮, тараг 33,600,000₮. (2) Нийт ашгийн хувь (160,000,000 − 84,000,000 − 40,000,000) ÷ 160,000,000 = 22.5%; өртөг 77.5%: тос 77,500,000 − 28,000,000 = 49,500,000₮; тараг 46,500,000 − 12,000,000 = 34,500,000₮.
Дасгал 10.3 дасгал руу →
(а) Цэвэр хамсарсан зардал 128,000,000 − 4,000,000 = 124,000,000₮; 3,100₮/кг; ББӨ 99,200,000₮; нийт ашиг 166,400,000 − 99,200,000 = 67,200,000₮; махны үлдэгдэл 24,800,000₮, ясны үлдэгдэл 1,000,000₮. (б) 3,200₮/кг; ББӨ 102,400,000₮; нийт ашиг 64,000,000₮ + бусад орлого 3,000,000₮ = 67,000,000₮; махны үлдэгдэл 25,600,000₮. Зөрүү 200,000₮ = ясны үлдэгдэл 1,000,000₮ − махны үлдэгдлийн зөрүү 800,000₮.
Бодлого 10.1 бодлого руу →
(1) 93,000,000 − 150 × 8,000 (1,200,000) = 91,800,000₮. (2) Биет: 91,800,000 ÷ 600 = 153,000₮/м³ — банз 61,200,000₮, брус 30,600,000₮. Борлуулалтын үнэ цэнэ 72,000,000 + 30,000,000 = 102,000,000₮, хувь 90% — банз 64,800,000₮, брус 27,000,000₮. (3) Банз: (250,000 − 180,000 − 40,000) × 400 = +12,000,000₮ — боловсруулна. Брус: (170,000 − 150,000 − 30,000) × 200 = −2,000,000₮ — салах цэгт борлуулна. (4) Оновчтой: 100,000,000 + 30,000,000 − 91,800,000 − 16,000,000 = 22,200,000₮; хоёуланг боловсруулбал 20,200,000₮; зөрүү 2,000,000₮. (5) Үгүй: биет аргаар брусад 153,000₮/м³ ногдож үнээс (150,000₮) давж байгаа нь нөхцөлт хуваарилалтын үр дүн. Брус хамсарсан процессоос заавал гарах бөгөөд 30,000,000₮-ийн орлого нийт ашигт шууд нэмэгддэг.
Тест 11 тест руу →
1-в; 2-в (32,000 + 9,000); 3-а (1,500 × 6,000); 4-б; 5-а (3,000 × 2,800 − 4,000 × 2,500); 6-в.
Дасгал 11.1 дасгал руу →
Нэгжийн тогтмол ҮНЗ 16,000₮, нэгжийн ахиу орлого 24,000₮. (1) Хувьсах зардлын ашиг (сая ₮): 12.0; 4.8; 14.4; 16.8. Бүрэн шингээлтийн ашиг: 12.0; 16.0; 6.4; 13.6. (2) II улиралд 6,400,000₮ илүү, III улиралд 6,400,000₮ дутуу хуваарилалт. (3) Зөрүү: 0; +11.2 (700 × 16,000); −8.0 (−500 × 16,000); −3.2 (−200 × 16,000). Жилийн нийт ашиг хоёр аргаар 48,000,000₮.
Дасгал 11.2 дасгал руу →
(1) Хувьсах зардлын арга, хоёр жилд: ахиу орлого 320,000,000 − тогтмол 310,000,000 = 10,000,000₮. Бүрэн шингээлт (нэгжийн өртөг 64,000₮): 2025 он — нийт ашиг 550,000,000 − 320,000,000 − дутуу хуваарилалт 48,000,000 = 182,000,000; ашиг 82,000,000₮; 2026 он — дутуу хуваарилалт 180,000,000; нийт ашиг 50,000,000; ашиг −50,000,000₮. (2) 2025 онд 3,000 × 24,000 = 72,000,000₮ нөөцөд хойшилж, 2026 онд нөөц 2,500-аар буурч 60,000,000₮ суллагдсан; үйлдвэрлэл унаснаар дутуу хуваарилалт өссөн. (3) Эхний нөөцөөс 72,000,000 + гарсан 240,000,000 = 312,000,000₮; ББӨ-д 120,000,000, дутуу хуваарилалт 180,000,000, эцсийн нөөцөд 12,000,000₮.
Бодлого 11.1 бодлого руу →
Нэгжийн тогтмол ҮНЗ 2,700₮, бүрэн шингээлтийн өртөг 7,560₮.
(мянган ₮)
| Үзүүлэлт | А | Б |
|---|---|---|
| Орлого − ББӨ (6,061,000 − 4,384,800) | 1,676,200 | 1,676,200 |
| ҮНЗ-ийн дутуу (илүү) хуваарилалт | 54,000 | (108,000) |
| Бусад тогтмол ба хадгалалтын зардал | 1,050,000 | 1,056,000 |
| Ашиг — бүрэн шингээлт | 572,200 | 728,200 |
| Ашиг — хувьсах зардал | 572,200 | 566,200 |
| Ашиг — нэвтрүүлэлтийн | 572,200 | 478,600 |
(1) Б-д 60,000 × 2,700 = 162,000 мянган ₮ тогтмол ҮНЗ нөөцөд хойшилно; нэвтрүүлэлтийн ашиг нэмэлт боловсруулалт (60,000 × 1,460 = 87,600) ба хадгалалтаар буурна. (2) Урамшуулал 11,444-өөс 14,564 мянган ₮ болж 3,120-оор өснө. (3) Б нь бодит үнэ цэнэ бүтээхгүй, мөнгийг нөөцөд хөлдөөж эрсдэл нэмнэ; хувийн ашиг сонирхлоор тайлангийн ашгийг зохиомлоор өсгөх нь ёс зүйн зөрчил. Урамшууллыг хувьсах зардлын ашиг, нөөцийн эргэц, мөнгөн урсгалтай холбох нь зүйтэй.
Тест 12 тест руу →
1-б; 2-в; 3-б; 4-г; 5-а; 6-б.
Дасгал 12.1 дасгал руу →
(а) Үнийн: (1,220 − 1,250) × 36,000 = 1,080,000₮ Т; СТ = 32,000 м²; хэрэглээний: 800 × 1,250 = 1,000,000₮ ТГ. (б) БХ = 10,300₮; хурдны: 300 × 2,300 = 690,000₮ ТГ; СЦ = 2,400; үр ашгийн: (2,300 − 2,400) × 10,000 = 1,000,000₮ Т. (в) Дт Материал 45,000,000; Кт Үнийн хэлбэлзэл 1,080,000; Кт Өглөг 43,920,000. Дт ДҮ 40,000,000; Дт Хэрэглээний хэлбэлзэл 1,000,000; Кт Материал 41,000,000. Дт ДҮ 24,000,000; Дт Хурдны хэлбэлзэл 690,000; Кт Үр ашгийн хэлбэлзэл 1,000,000; Кт Цалингийн өглөг 23,690,000.
Дасгал 12.2 дасгал руу →
Нийт орц 9,800 кг; стандарт хольцоор 4,900; 980; 3,920 кг. Хольц: −400 × 3,200 + 220 × 7,000 + 180 × 500 = 350,000₮ ТГ. Стандарт орц 7,600 / 0.8 = 9,500 кг, дундаж СҮ 2,500₮; гарц: 300 × 2,500 = 750,000₮ ТГ. Хэрэглээний: 24,850,000 − 23,750,000 = 1,100,000₮ ТГ. Үнэтэй нэмэлтийг илүү хэрэглэсэн ч гарц сайжраагүй тул жорын сахилгыг чангатгана.
Бодлого 12.1 бодлого руу →
(1) Материал 4,000 + 3,500 = 7,500₮; боловсруулалт 7,200 + 6,000 = 13,200₮; нийт 20,700₮.
(2) Дуусгасан 7,800 хос; эквивалент нэгж: материал 8,000, боловсруулалт 200 + 7,300 + 280 = 7,780. Эхний ДҮ 7,710,000₮ + нэмэгдсэн 162,696,000₮ = дуусгасан 161,460,000₮ + эцсийн ДҮ 8,946,000₮ = 170,406,000₮.
(3) Үнийн: даавуу 1,100,000₮ Т, ул 810,000₮ ТГ, цэвэр 290,000₮ Т. Хэрэглээний: даавуу (2,060 − 2,000) × 16,000 = 960,000₮ ТГ, ул 40 × 3,500 = 140,000₮ ТГ. БХ = 9,200₮, СЦ = 6,224 цаг; хурдны 1,260,000₮ ТГ; үр ашгийн 76 × 9,000 = 684,000₮ ТГ.
(4) Дт Материал 63,550,000; Кт Үнийн хэлбэлзэл 290,000; Кт Өглөг 63,260,000. Дт ДҮ 60,000,000; Дт Хэрэглээний хэлбэлзэл 1,100,000; Кт Материал 61,100,000. Дт ДҮ 56,016,000; Дт Хурдны хэлбэлзэл 1,260,000; Дт Үр ашгийн хэлбэлзэл 684,000; Кт Цалингийн өглөг 57,960,000.
(5) Зарцуулсан даавууны үнийн хэмнэлт 2,060 × 500 = 1,030,000₮; хэрэглээний 960,000₮, үр ашгийн 684,000₮ ТГ хэлбэлзэл хямд даавуунаас үүдсэн бол цэвэр нөлөө 614,000₮ ТГ тул «хэмнэлт» гэх дүгнэлт үндэслэлгүй.
Тест 13 тест руу →
1-в; 2-а; 3-б; 4-г; 5-б; 6-а.
Дасгал 13.1 дасгал руу →
(а) Тогтмол 432,000,000 ÷ 144,000 = 3,000₮; нийт 6,200₮/цаг. (б) Сарын тогтмол 36,000,000₮; 11,000 цаг: 36,000,000 + 35,200,000 = 71,200,000₮; 12,000 цаг: 74,400,000₮; 13,000 цаг: 77,600,000₮. (в) Сарын ҮНЗ = 36,000,000₮ + 3,200₮ × цаг.
Дасгал 13.2 дасгал руу →
Бодит 74,800,000; хуваарилсан 11,400 × 6,200 = 70,680,000; дутуу 4,120,000₮ ТГ. Уян хатан төсөв: СЦ-д 72,480,000, БЦ-д 73,760,000.
Бүх аргаар нийлбэр 4,120,000₮ ТГ.
Дасгал 13.3 дасгал руу →
Цэвэр хэлбэлзэл 2,500 + 4,300 − 800 = 6,000 ТГ. (а) Дт ББӨ 6,000; Дт Хурдны хэлбэлзэл 800; Кт Үр ашгийн 2,500; Кт Зарцуулалтын 4,300. (б) Хувь 10 : 15 : 75; Дт ДҮ 600; Дт ББ 900; Дт ББӨ 4,500; Дт Хурдны хэлбэлзэл 800; Кт Үр ашгийн 2,500; Кт Зарцуулалтын 4,300. (а)-аар ашиг 6,000-аар, (б)-гээр 4,500-аар буурна; 1,500 нь нөөцөд үлдэж, бараа борлогдох үед зардал болно.
Бодлого 13.1 бодлого руу →
(1) Тогтмол 288,000,000 ÷ 48,000 = 6,000₮; нийт 10,500₮/МЦ; сарын тогтмол төсөв 24,000,000₮, хэвийн 4,000 МЦ. (2) СЦ = 8,400 × 0.5 = 4,200 МЦ; хуваарилсан 44,100,000₮; бодит 43,250,000₮; илүү хуваарилсан 850,000₮ Т.
(3) Уян хатан төсөв: БЦ-д 24,000,000 + 4,140 × 4,500 = 42,630,000₮; СЦ-д 42,900,000₮.
(4) Дт ҮНЗ-ийн хяналт 43,250,000, Кт холбогдох дансууд; Дт ДҮ 44,100,000, Кт Хуваарилсан ҮНЗ 44,100,000. Хэлбэлзэл ба хаалт:
| Огноо | Дансны нэр | Дебет | Кредит |
|---|---|---|---|
| 10.31 | Хуваарилсан ҮНЗ | 44,100,000 | |
| Хувьсах ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 320,000 | ||
| Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 300,000 | ||
| Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл | 270,000 | ||
| Хэмжээний хэлбэлзэл | 1,200,000 | ||
| ҮНЗ-ийн хяналт | 43,250,000 | ||
| 10.31 | Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл | 270,000 | |
| Хэмжээний хэлбэлзэл | 1,200,000 | ||
| Хувьсах ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 320,000 | ||
| Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл | 300,000 | ||
| Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг | 850,000 |
(5) Хэмжээний таатай хэлбэлзэл нь хэвийнээс 200 стандарт цаг илүү үйлдвэрлэж, тогтмол ҮНЗ-ийг илүү шингээсний үр дүн бөгөөд мөнгөн хэмнэлт биш; харин цехийн хяналтад байгаа зарцуулалтын хэлбэлзэл 620,000₮ ТГ. Борлуулалтгүй илүү үйлдвэрлэл нөөц хуримтлуулна. Урамшууллыг зарцуулалтын, үр ашгийн хэлбэлзэл ба чанарын үзүүлэлтээр шийдэх нь зүйтэй.
Тест 14 тест руу →
1-в; 2-б (5,000 + 800 − 600); 3-а (28,000 кг × 2,500₮); 4-г (150 + 80); 5-б; 6-в.
Дасгал 14.1 дасгал руу →
ББ-ийн эцсийн үлдэгдэл 4,500; 5,500; 3,500; 3,250. Үйлдвэрлэл 13,500; 19,000; 20,000; 13,750 (жил 66,250). Хэрэгцээ (кг) 121,500; 171,000; 180,000; 123,750; эцсийн үлдэгдэл 34,200; 36,000; 24,750; 25,200; эхний үлдэгдэл 24,300. Худалдан авах 131,400; 172,800; 168,750; 124,200 кг (жил 597,150); өртөг 630,720; 829,440; 810,000; 596,160 (жил 2,866,320 мянган ₮).
Дасгал 14.2 дасгал руу →
I: 472,000 − 455,000 = 17,000 → 35,000 зээл, эцэст 52,000. II: 572,000 − 565,000 = 7,000 → 45,000 зээл, эцэст 52,000. III: 742,000 − 540,000 = 202,000 → 80,000 төлж, хүү 35,000 × 2.5% × 3 + 45,000 × 2.5% × 2 = 4,875; эцэст 117,125. IV: 717,125 − 610,000 = 107,125.
Бодлого 14.1 бодлого руу →
(1) Орлого 2,976,000 + 2,360,000 = 5,336,000; үйлдвэрлэл 49,000 ба 19,500 ш. (2) Мөхлөг: хэрэглээ 528,000 кг, худалдан авалт 538,000 кг = 2,582,400; нэмэлт: 19,550 кг, худалдан авалт 19,050 кг = 228,600; ашигласан материал 2,769,000. (3) 40,100 цаг; 641,600. (4) 481,200 + 481,200 = 962,400; хувь 24/цаг. (5) ПЭ-110: 28.8 + 2.4 + 8 + 12 = 51.2; ПЭ-160: 57.6 + 6 + 12.8 + 19.2 = 95.6; материалын үлдэгдэл 258,000, ББ 300,400. (6) 297,000 + 4,373,000 − 300,400 = 4,369,600. (7) Нийт ашиг 966,400; үйл ажиллагааны ашиг 546,400; татварын өмнөх 510,400; татвар 51,040; цэвэр ашиг 459,360.
Тест 15 тест руу →
1-б (55,000,000 − 53,900,000); 2-в (20 + 24); 3-г; 4-а ((4 + 24 + 14) ÷ 6); 5-б; 6-в (60 − 12 − 55).
Дасгал 15.1 дасгал руу →
(1) 44,500; 49,000; 53,500. (2) 5,400 цагийн уян хатан төсөв: цалин 26,100, сэлбэг 11,880, цахилгаан 6,820, элэгдэл 6,000, дүн 50,800; гүйцэтгэл 51,550; хэлбэлзэл: цалин 300 ТГ, сэлбэг 620 ТГ, цахилгаан 170 Т, нийт 750 ТГ. (3) Суурь төсөвтэй (49,000) харьцуулбал 2,550 ТГ гарч, ихэнх нь ажлын хэмжээ өссөнтэй холбоотойг нууна.
Дасгал 15.2 дасгал руу →
Хүлээгдэх хугацаа: A 4, B 2, C 5, D 4, E 2, F 3. A–B–D–F = 13, A–C–E–F = 14. Эгзэгтэй зам A–C–E–F, 14 долоо хоног; B ба D-ийн сул хугацаа 1 долоо хоног.
Дасгал 15.3 дасгал руу →
Суурь төсөв 420 + 1.15 × 1,600 = 2,260 сая₮ тул 46 сая₮ хэмнэсэн мэт харагдана. Уян хатан төсөв 420 + 1.15 × 1,540 = 2,191 сая₮; гүйцэтгэл 2,214 тул 23 сая₮ ТГ. Сурагч цөөрсөн ч зардлыг зохих хэмжээгээр бууруулаагүй.
Бодлого 15.1 бодлого руу →
(1) Орлого: гүйцэтгэл 5,953,200; уян хатан 5,904,000; суурь 6,480,000. Хувьсах зардал: 5,060,000; 5,034,800; 5,526,000. Ахиу орлого: 893,200; 869,200; 954,000. Тогтмол: 451,500; 452,000; 452,000. Үйл ажиллагааны ашиг: 441,700; 417,200; 502,000. (2) Хэмжээний хэлбэлзэл 84,800 ТГ (80 т × 1,060); уян хатан төсвийн хэлбэлзэл 24,500 Т: материал 25,000 ТГ, хөдөлмөр 5,600 Т, хувьсах ҮНЗ 7,800 ТГ, борлуулалтын 2,000 Т, тогтмол ҮНЗ 3,500 ТГ, бусад тогтмол 4,000 Т. (3) 820 × 60 = 49,200 Т. (4) Нийт 60,300 ТГ зөрүүний гол шалтгаан нь хэмжээ; үнэ өсгөсөн нь эрэлтэд нөлөөлсөн эсэх, материалын хэтрэлтийн үнэ ба хэрэглээний хэсгийг шинжлэх хэрэгтэй.
Тест 16 тест руу →
1-в; 2-г; 3-б; 4-а; 5-в; 6-б.
Дасгал 16.1 дасгал руу →
Дасгал 16.2 дасгал руу →
Дасгал 16.3 дасгал руу →
Метр тутмын ахиу орлого: ундаа 135,000₮, хүүхдийн хүнс 120,000₮, цэвэрлэгээ 96,000₮. Ундаа 150 м — 20,250,000₮; хүүхдийн хүнс 120 м — 14,400,000₮; цэвэрлэгээ 90 м (5,400 нэгж) — 8,640,000₮; нийт 43,290,000₮. Нэгжийн ахиу орлогоор эрэмбэлбэл 40,950,000₮ — 2,340,000₮-өөр бага.
Бодлого 16.1 бодлого руу →
Бодлого 16.2 бодлого руу →
Тест 17 тест руу →
1-в; 2-б ((120 + 40) / 0.4 сая ₮); 3-г (аюулгүйн хязгаар 20 %, 1 / 0.2); 4-в ((90 + 60) сая / 15,000); 5-в; 6-б (багцын ахиу орлого 22,000₮; 3,000 багц).
Дасгал 17.1 дасгал руу →
(1) Нэгжийн ахиу орлого: 2,700₮ (37.5 %); 3,200₮ (33.3 %); 3,600₮ (25.7 %). (2) 117,000,000 / 3,600 = 32,500 хайрцаг (455,000,000₮). (3) 0.9 × (42,000 × 2,700 − 81,000,000) = 0.9 × 32,400,000 = 29,160,000₮. (4) (96,000,000 + 30,000,000) / 3,200 = 39,375 хайрцаг. (5) 2,700Q − 81,000,000 = 3,600Q − 117,000,000; Q = 40,000 хайрцаг (татварын өмнөх ашиг 27,000,000₮); үүнээс их бол 5 литрийнх давуу. (6) 50,000 хайрцагт татварын өмнөх ашиг: 54,000,000; 64,000,000; 63,000,000₮ — 1.5 литрийнх хамгийн ашигтай: нэгжийн ахиу орлого хамгийн өндөр бүтээгдэхүүн тогтмол зардал ихтэй тул заавал хамгийн ашигтай биш.
Дасгал 17.2 дасгал руу →
(1) 0.5 × 26,000 + 0.3 × 42,000 + 0.2 × 89,000 = 43,400₮; ААЦ 260,400,000 / 43,400 = 6,000 ширхэг: чихэвч 3,000, «Долгио» 1,800, «Аялгуу» 1,200. (2) 195,000,000 + 216,000,000 + 222,000,000 = 633,000,000₮ (ахиу орлогын хувь 41.1 %). (3) Жигнэсэн дундаж 37,100₮; ААЦ ≈ 7,019 ширхэг (≈ 656,264,000₮) болж өснө: ахиу орлого хамгийн өндөр «Аялгуу»-гийн жин буурсан.
Дасгал 17.3 дасгал руу →
(1) Ахиу орлого 54,000,000₮ (60 %); ашиг 13,500,000₮; хөшүүргийн зэрэг 4.0. (2) Ашиг 48 %-иар өсч 19,980,000₮. (3) ААЦ 40,500,000 / 0.6 = 67,500,000₮; аюулгүйн хязгаар 22,500,000₮ (25 %). (4) Хуучин үнийн 1₮ тутамд ахиу орлого 0.60-аас 0.90 − 0.40 = 0.50 болно; ахиу орлогоо хадгалахад тоо хэмжээ 0.60 / 0.50 = 1.2 дахин буюу 20 %-иар өсөх ёстой.
Бодлого 17.1 бодлого руу →
(1) А: нэгжийн ахиу орлого 9,000₮, тогтмол 27,000,000₮, ААЦ 3,000 үйлчлүүлэгч (45,000,000₮). Б: хувьсах зардал 6,000 + 1,500 = 7,500₮, ахиу орлого 7,500₮, тогтмол 16,500,000₮, ААЦ 2,200 үйлчлүүлэгч (33,000,000₮). (2) А: ашиг 9,000,000₮, аюулгүйн хязгаар 25 %, хөшүүрэг 4.0. Б: ашиг 13,500,000₮, аюулгүйн хязгаар 45 %, хөшүүрэг 2.2. (3) Татварын өмнөх 18,000,000₮: А — 45,000,000 / 9,000 = 5,000; Б — 34,500,000 / 7,500 = 4,600 үйлчлүүлэгч. (4) (27,000,000 − 16,500,000) / (9,000 − 7,500) = 7,000 үйлчлүүлэгч. (5) Хүлээгдэж буй 4,000 нь ялгамжгүй цэгээс хол доогуур тул Б хувилбар ашиг өндөр, эрсдэл бага; сард 7,000-аас давах тогтвортой өсөлт хүлээгдвэл А-д шилжих талаар дахин тохиролцоно.
Тест 18 тест руу →
1-в; 2-г; 3-а; 4-б; 5-в; 6-б.
Дасгал 18.1 дасгал руу →
Хамаарагдана: б) 150,000₮ (боломжийн зардал; 1,200,000₮ буцалтгүй), в) 4,300,000₮, д) 640,000₮, з) 900,000₮; бусад нь үл хамаарагдана. Хамаарагдах зардал 5,990,000₮; захиалга ашгийг 1,810,000₮-өөр нэмэх тул авна.
Дасгал 18.2 дасгал руу →
а) Өөрөө хийх: 40,000 × 3,200 + 20,800,000 = 148,800,000₮; худалдан авах 156,000,000₮ → өөрөө хийх 7,200,000₮ хямд. б) 156,000,000 − 9,600,000 = 146,400,000₮ → худалдан авах 2,400,000₮ ашигтай. в) Хуваарилсан ерөнхий зардлыг (нэгжид 780₮) хамаарагдах гэж үзсэн.
Дасгал 18.3 дасгал руу →
40,000₮: орлого 440 сая ₮, ашиг 102 сая ₮, ашиггүй ажиллах цэг 5,334 ширхэг; 36,000₮: 504; 100; 6,858; 32,000₮: 576; 84; 9,600. Ашиг хамгийн их, эрсдэл хамгийн бага 40,000₮-ийг сонгоно; их орлого их ашиг гэсэн үг биш. Мэдрэмж = 27.27 % ÷ 10 % ≈ 2.73.
Бодлого 18.1 бодлого руу →
Бодлого 18.2 бодлого руу →
Тест 19 тест руу →
1-б; 2-б; 3-б; 4-в; 5-а; 6-б.
Дасгал 19.1 дасгал руу →
Дасгал 19.2 дасгал руу →
Нөхөгдөх хугацаа 4.0 жил. Элэгдэл 16,000, ашиг 8,000, дундаж хөрөнгө оруулалт 48,000, ARR 16.7%. NPV = 24,000 × 4.3553 − 96,000 = 8,527; индекс 1.089. Хүчин зүйл 4.0000: IRR ≈ 12% + (4.1114 − 4.0000) / (4.1114 − 3.7845) × 3% = 13.02% (яг утга 12.98%). Хүлээн авна.
Дасгал 19.3 дасгал руу →
(1) 48,000 + 9,000 × 2.4869 = 70,382; 70,382 / 2.4869 = 28,301. (2) 70,000 + 7,500 × 3.7908 = 98,431; 98,431 / 3.7908 = 25,966 мянган ₮. Хоёрдугаар хувилбар жилд 2,335 мянган ₮-өөр хямд.
Бодлого 19.1 бодлого руу →
Элэгдэл 18,000; урсгал = ашиг + элэгдэл (+ 4 дэх жилд 8,000). Савлагаа: 40,000; 36,000; 30,000; 32,000. Агуулах: 24,000; 28,000; 38,000; 56,000.
Нөхөгдөх хугацаа: 2.13 ба 2.74 жил. Дундаж хөрөнгө оруулалт 44,000; ARR: 14,500 / 44,000 = 33.0% ба 16,500 / 44,000 = 37.5%.
NPV (0.9091; 0.8264; 0.7513; 0.6830): савлагаа 110,509 − 80,000 = 30,509; агуулах 111,754 − 80,000 = 31,754 мянган ₮.
Нөхөгдөх хугацаа ба IRR савлагааг, NPV ба ARR агуулахыг илүүд үзнэ. Агуулахын урсгал хожуу ирдэг тул өндөр хувиар хөнгөлөхөд үнэ цэнээ илүү алддаг. 10%-ийн өртөгт агуулах 1,245 мянган ₮-өөр илүү үнэ цэнэ бүтээх тул түүнийг сонгоно.
Тест 20 тест руу →
1-б; 2-в; 3-б; 4-в; 5-г; 6-б.
Дасгал 20.1 дасгал руу →
Өдрийн борлуулалт 8,000, ББӨ 6,000, худалдан авалт 6,200. БМЭХ 360,000 / 6,000 = 60; АЭХ 400,000 / 8,000 = 50; ӨЭХ 310,000 / 6,200 = 50 хоног. Үйл ажиллагааны мөчлөг 110, мөнгөний мөчлөг 60 хоног. БМЭХ 45 болбол (60 − 45) × 6,000 = 90,000 мянган ₮ чөлөөлөгдөнө.
Дасгал 20.2 дасгал руу →
Дасгал 20.3 дасгал руу →
Алдах ахиу орлого 182,500 × 30% = (54,750). Авлагын хөрөнгө оруулалт: 10,000 × 45 × 0.7 = 315,000 байснаа 9,500 × 32 × 0.7 = 212,800 болж 102,200-аар буурах тул санхүүжилтийн хэмнэлт 14,308. Найдваргүй авлага 36,500-аас 20,805 болж 15,695 хэмнэнэ. Цэвэр үр дүн −24,747 мянган ₮ тул чангатгахгүй.
Бодлого 20.1 бодлого руу →
(1) АЭХ = 0.4 × 10 + 0.6 × 60 = 40 хоног. (2) Өдрийн орлого 10,000 тул (60 − 40) × 10,000 = 200,000 мянган ₮ чөлөөлөгдөнө (борлуулалт өөрчлөгдөхгүй тул авлагын бууралтыг бүтэн дүнгээр нь тооцно). (3) Санхүүжилтийн хэмнэлт 200,000 × 14% = 28,000; найдваргүй авлагын бууралт 3,650,000 × 0.5% = 18,250; хөнгөлөлтийн зардал 3,650,000 × 40% × 2% = (29,200); цэвэр үр өгөөж 17,050 мянган ₮ тул нэвтрүүлнэ.
Бүлэг бүрийн «Гол нэр томьёо» хэсэгт тайлбарласан ойлголтуудыг цагаан толгойн дарааллаар нэгтгэв. Хаалтад тухайн нэр томьёог тайлбарласан бүлгийн дугаарыг заав.
Авлагын насжилт — авлагыг хугацаа хэтэрсэн хоногоор ангилсан шинжилгээ. (20)
Авлагын эргэлтийн хугацаа (АЭХ) — авлагыг хураахад шаардагдах дундаж хоног. (20)
Агуулахын карт — нэр төрөл бүрийн орлого, зарлага, үлдэгдлийн туслах бүртгэл. (5)
Ажиллах хүчний эргэлт — гарч нөхөгдсөн ажилтны тоог дундаж ажилтны тоонд харьцуулсан үзүүлэлт. (6)
Ажлын капитал — эргэлтийн хөрөнгө ба богино хугацаат өр төлбөрийн зөрүү. (20)
Ажлын хуудас — захиалга, ажилбарт зарцуулсан цагийг бүртгэж зардал хуваарилах баримт. (6)
Ажлын цагийн карт — ажилтны цагийг ажил тус бүрээр бүртгэх баримт. (8)
Алдагдал — орлого авчралгүй устсан өртөг. (2)
Амьдралын мөчлөгийн өртөг — бүтээгдэхүүний судалгаанаас устгал хүртэлх бүх зардал. (18)
Аннуитет — тэнцүү давтамжтай, ижил дүнтэй олон удаагийн урсгал. (19)
Анхдагч хуваарилалт — ҮНЗ-ийг хэлтсүүдэд шууд оноох ба хамтын зардлыг суурийн дагуу хуваах үйл явц. (7)
Ахиу орлого — борлуулалтын орлогоос бүх хувьсах зардлыг хассан дүн. (11)
Ахиу орлогын тайлан — зардлыг төлөв байдлаар нь бүлэглэсэн орлогын тайлан. (11)
Ахиу орлогын хувь — ахиу орлогын борлуулалтын орлогод эзлэх хувь. (17)
Ашиггүй ажиллах цэг — нийт орлого нийт зардалтай тэнцэх борлуулалтын түвшин. (17)
Ашиглагдаагүй хүчин чадлын хэлбэлзэл — (хэвийн хүчин чадал − БЦ) × тогтмол хувь. (13)
Ашигт ажиллагаа — ашгийг орлого, зардал, хөрөнгөтэй харьцуулсан харьцангуй үзүүлэлт. (17)
Ашигт ажиллагааны индекс — урсгалын ӨҮЦ-ийг хөрөнгө оруулалтад харьцуулсан харьцаа. (19)
Ашиг хуваах төлөвлөгөө — ашиг, хэмнэлтийн хэсгийг бүх ажилтанд хуваарилах урамшуулал. (6)
Аюулгүйн хязгаар — төлөвлөсөн борлуулалт ААЦ-ээс давсан хэмжээ. (17)
Багцын өртөг — ижил нэгжүүдийн бүлгийг нэг захиалга болгон өртөг тооцох арга. (8)
Баталгаат доод хөлс — гүйцэтгэл нормоос доогуур үед ч олгох цагийн хөлс. (6)
Биет хэмжигдэхүүний арга — хамсарсан зардлыг биет хэмжээгээр хуваарилах арга. (10)
Боловсруулалтын зардал — шууд хөдөлмөр ба ҮНЗ-ийн нийлбэр. (2)
Боломжийн зардал — татгалзсан хамгийн сайн хувилбарын үр өгөөж. (18)
Борлуулалтын тоо хэмжээний хэлбэлзэл — нийт борлуулалтын тоо төсвөөс зөрсний нөлөө. (13)
Борлуулалтын үнийн хэлбэлзэл — (бодит үнэ − төсөвт үнэ) × бодит тоо. (13)
Борлуулалтын хольц — нийт борлуулалтад нэр төрөл бүрийн эзлэх харьцаа. (17)
Борлуулалтын хольцын хэлбэлзэл — бүтээгдэхүүний бүтэц төсвөөс зөрсний ахиу орлогод үзүүлэх нөлөө. (13)
Борлуулалтын хэмжээний хэлбэлзэл — уян хатан ба суурь төсвийн зөрүү. (15)
Борлуулсан бүтээгдэхүүний өртөг (ББӨ) — борлогдсон бүтээгдэхүүний өртөг, орлогын тайлангийн зардал. (4)
Буцалтгүй зардал — өнгөрсөн, шийдвэрээр өөрчлөгдөхгүй зардал. (2)
Буцалтгүй (өнгөрсөн) зардал — аль хэдийн гарсан, шийдвэрээр өөрчлөгдөхгүй зардал. (18)
Бүрэн шингээлтийн арга — тогтмол ҮНЗ зэрэг үйлдвэрлэлийн бүх зардлыг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулах арга. (11)
Бэлэн бүтээгдэхүүн (ББ) — дууссан, борлуулаагүй бүтээгдэхүүний өртөг. (4)
Гарцын хэлбэлзэл — нийт орцоос гарах ёстой гарцаас бодит гарц зөрсний нөлөө. (12)
Гологдол — чанарын шаардлага хангаагүй, хаях эсвэл хямд худалдах бүтээгдэхүүн. (8)
Гологдол; согогтой бүтээгдэхүүн — засварлахгүй хаях; засвараар сайн болох бүтээгдэхүүн. (5)
Гулсах төсөв — үе дуусах бүрт шинэ үе нэмж, тогтмол хугацааг хамруулдаг төсөв. (14)
Гурван талт тулгалт — захиалга, хүлээн авалтын тайлан, нэхэмжлэлийг харьцуулах хяналт. (5)
Гүйцэтгэлд зөвшөөрөгдөх стандарт тоо хэмжээ — бодит гарцад стандартаар ногдох орц. (12)
Гүйцэтгэлийн түвшин — ДҮ-ийн нэгжид шаардагдах ажлаас гүйцэтгэгдсэн хувь. (9)
Гэрээт өртөг — удаан хугацааны том гэрээ бүрийг өртгийн объект болгох арга. (8)
Дайвар бүтээгдэхүүн — хамсарсан процессоос гарах харьцангуй бага үнэ цэнэтэй бүтээгдэхүүн. (10)
Дансны шинжилгээний арга — данс бүрийг мэргэжлийн үнэлгээгээр ангилах арга. (3)
Детерминацийн коэффициент (r²) — хэлбэлзлийн тайлбарлагдсан хувь. (3)
Дотоод өгөөжийн хувь (IRR) — NPV-ийг тэгтэй тэнцүүлэх хувь. (19)
Дотоод шилжүүлгийн үнэ — хэлтсүүд хоорондын нийлүүлэлтэд тооцох үнэ. (16)
Дутуу хуваарилсан ҮНЗ — бодит ҮНЗ хуваарилсан дүнгээс их байх зөрүү. (4)
Дутуу (илүү) хуваарилсан ҮНЗ — бодит ҮНЗ хуваарилснаас их (бага) байх зөрүү. (8)
Дутуу/илүү хуваарилсан ҮНЗ — бодит ба хуваарилсан ҮНЗ-ийн зөрүү. (7)
Дуусаагүй үйлдвэрлэл (ДҮ) — боловсруулалт дуусаагүй бүтээгдэхүүнд хуримтлагдсан өртөг. (4)
Дээд ба доод цэгийн арга — үйл ажиллагааны хамгийн их ба бага түвшний хоёр ажиглалтаар функц тооцох арга. (3)
Жигнэсэн дундаж арга — ДҮэх-ийн өртөг ба тайлант үеийн зардлыг нийлүүлж дундаж өртөг гаргах арга. (9)
Жилийн тэнцүүлсэн зардал — зардлын ӨҮЦ-ийг аннуитетийн хүчин зүйлд хуваасан дүн. (19)
Жинлэх коэффициент — бүтээгдэхүүний ялгааг илэрхийлэх харьцангуй жин. (10)
Журналын ваучер — анхан шатны баримтыг дансны бичилтэд бэлтгэсэн баталгаажсан хуудас. (4)
Зайлсхийж болох зардал — хувилбарыг сонгохгүй бол гарахгүй зардал. (18)
Зардал — өмчийг бууруулах эдийн засгийн үр өгөөжийн бууралт. (2)
Зардал дээр нэмэгдэл тогтоох арга — суурь зардал дээр хувийн нэмэгдэл нэмж үнэ тогтоох арга. (18)
Зардлын бүртгэл — өртгийг хэмжих, хуримтлуулах, тайлагнах бүртгэл. (1)
Зардлын функц — нийт зардлыг хөтлөгчийн функцээр илэрхийлсэн тэгшитгэл, y = a + bx. (3)
Зардлын хөтлөгч — үйл ажиллагааны зардлын үүсэлтэй учир шалтгааны холбоотой хэмжүүр. (7)
Зарцуулалтын хэлбэлзэл — бодит ҮНЗ ба бодит түвшний уян хатан төсвийн зөрүү. (7)
Захиалгат ажлын зардлын хуудас — нэг захиалгын ШМ, ШХ, ҮНЗ, нийт ба нэгжийн өртгийг хуримтлуулах баримт. (8)
Захиалгат өртгийн арга — зардлыг захиалга, багц, гэрээ тус бүрээр хуримтлуулах арга. (8)
Захиалгын оновчтой хэмжээ (EOQ) — захиалгын ба хадгалалтын нийт зардлыг хамгийн бага байлгах хэмжээ. (5)
Зорилгын нийцэл — менежерийн шийдвэр компанид ч ашигтай байх төлөв. (16)
Зорилтот ашиг — удирдлагын тавьсан ашгийн түвшин; шаардлагатай борлуулалтыг тодорхойлоход хэрэглэнэ. (17)
Зорилтот өртөг — зорилтот үнээс зорилтот ашгийг хассан зөвшөөрөгдөх өртөг. (18)
Зөөлөн бодлого — хөрвөх чадварыг тэргүүнд тавьж, эргэлтийн хөрөнгө ихээр барих бодлого. (20)
ЗТАШ — зардал, тоо хэмжээ, ашгийн харилцан хамаарлын шинжилгээ (CVP). (17)
Зээлийн бодлого — зээл олгох шалгуур, хугацаа, хөнгөлөлт, цуглуулах журам. (20)
Илүү хуваарилсан ҮНЗ — хуваарилсан ҮНЗ бодит дүнгээс их байх зөрүү. (4)
Инженерчлэлийн арга — орц ба гарцын хамаарлыг технологийн хэмжилтээр тогтоох арга. (3)
Капиталын өртөг — ижил эрсдэлтэй хувилбарын өгөөж; төслөөс шаардах доод өгөөж. (19)
Капиталын төсөвлөлт — урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын саналыг үнэлж сонгох, хянах үйл явц. (19)
Капиталын хязгаарлалт — эерэг NPV-тэй бүх төслийг санхүүжүүлэх хөрөнгө хүрэлцэхгүй нөхцөл. (19)
Корреляцийн коэффициент (r) — хоёр хувьсагчийн шугаман хамаарлын хүч, чиглэл. (3)
Мастер төсөв — бүх нэгж, чиг үүргийн төсвийг нэгтгэсэн уялдаатай цогц төсөв. (14)
Материалын үнийн хэлбэлзэл — (БҮ − СҮ) × БТ. (12)
Материалын хэрэглээний хэлбэлзэл — (БТ − СТ) × СҮ. (12)
Материалын шаардах хуудас — агуулахаас олгох, өртгийг объектод бичих зөвшөөрөл. (5)
Материал бэлтгэх ажиллагааны зардал — худалдан авах, хүлээн авах, хадгалах шууд бус зардал. (5)
Мөнгөний доод үлдэгдэл — үргэлж байлгах мөнгөний хамгийн бага хэмжээ. (14)
Мөнгөний мөчлөг — өглөг төлснөөс авлага хураах хүртэл мөнгө түгжигдэх хугацаа. (20)
Мөнгөний төсөв — мөнгөн орлого, зарлага, илүүдэл ба дутагдал, санхүүжилтийг үеэр харуулсан төсөв. (14)
Мэдрэмжийн шинжилгээ — хувьсагчийн өөрчлөлтийн үр дүнд үзүүлэх нөлөөг тооцох шинжилгээ. (17)
Нийлмэл хүү — өмнөх үеийн хүүг үндсэн дүнд нэмж тооцох хүү. (19)
Нийтлэг тогтмол зардал — аль нэг хэсгийг хаасан ч өөрчлөгдөхгүй зардал. (16)
Нөөцийн аюулгүйн түвшин — хэлбэлзлээс хамгаалах нэмэлт нөөц. (5)
Нөөц дэх тогтмол ҮНЗ — нөөцөд капиталжиж дараагийн үе рүү шилжих тогтмол ҮНЗ. (11)
Нөхөгдөх хугацаа — хөрөнгө оруулалт цэвэр орлогоор нөхөгдөх хугацаа. (19)
Нэвтрүүлэлтийн арга — зөвхөн шууд материалыг бүтээгдэхүүний өртөгт оруулах арга. (11)
Нэмэгдэх ашиг — цааш боловсруулахаас олох нэмэгдэх орлогоос салсны дараах зардлыг хассан дүн. (10)
Нягтлан бодох бүртгэлийн өгөөжийн хувь (ARR) — дундаж ашгийг дундаж хөрөнгө оруулалтад харьцуулсан хувь. (19)
Онцгой тохиолдлоор удирдах — зөвхөн материаллаг хэлбэлзэлд анхаарах зарчим. (1)
Оролцоотой төсөвлөлт — гүйцэтгэгч менежерүүд төсвөө боловсруулж, удирдлагатай тохиролцох хандлага. (14)
Өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ (NPV) — хөнгөлсөн цэвэр урсгалаас хөрөнгө оруулалтыг хассан дүн. (19)
Өртгийн объект — өртгийг нь тусад нь хэмждэг зүйл. (2)
Өртгийн систем — өртгийн объектод зардлыг ноогдуулах хэмжилт, журам, баримт, дансны цогц. (8)
Өртгийн удирдлага — зардал үүсгэгч үйл ажиллагааг өөрчлөн зардлыг идэвхтэй бууруулах. (1)
Өртөг — тодорхой зорилгод золиосолсон нөөцийн мөнгөн хэмжээ. (2)
Өртөг нэмэх үнэ — тооцоолсон өртөг дээр нэмэгдэл тавьж гаргасан үнэ. (8)
Өсөлтийн төсөвлөлт — өмнөх оны төсөв дээр тохируулга хийх арга. (14)
Практик хүчин чадал — зайлшгүй зогсолтыг хассан хэрэгжих боломжтой дээд түвшин. (7)
Роуэны төлөвлөгөө — ажилласан цагийн хөлсийг хэмнэсэн хугацааны хувиар нэмэгдүүлэх систем. (6)
Салах цэг — бүтээгдэхүүнүүд бие даан ялгагдах цэг. (10)
Салах цэг дэх борлуулалтын үнэ цэнийн арга — салах цэг дэх үнэ цэнийн хувиар хуваарилах арга. (10)
Салсны дараах зардал — салах цэгээс хойш тухайн бүтээгдэхүүнд гарах зардал. (10)
Санхүүгийн бүртгэл — гадны хэрэглэгчдэд стандартын дагуу тайлагнах бүртгэл. (1)
Санхүүгийн менежер — мөнгө, санхүүжилтийг хариуцагч. (1)
Санхүүгийн төсөв — капиталын, мөнгөний төсөв, төсөвлөсөн орлогын тайлан ба тэнцэл. (14)
Сегментийн ахиу ашиг — сегментийн ахиу орлогоос түүнд хамаарах тогтмол зардлыг хассан дүн. (11)
Стандарт өртгийн карт — нэгжийн стандарт тоо хэмжээ, үнэ, өртгийг элементээр харуулсан баримт. (12)
Стандарт өртөг — хэвийн, үр ашигтай нөхцөлд нэгж бүтээгдэхүүнд гарах ёстой урьдчилан тогтоосон өртөг. (12)
Стандарт ҮНЗ-ийн хувь — суурийн нэгжид ногдох төсөвлөсөн ҮНЗ. (13)
Сул зогсолт — цалин олгосон боловч бүтээлтэй ажил хийгээгүй цаг. (6)
Суралцахуйн муруй — хуримтлагдсан гарц өсөхөд нэгжийн цаг буурах хамаарал. (3)
Суралцах муруй — туршлага хуримтлагдахын хэрээр нэгжийн хөдөлмөрийн цаг буурах хамаарал. (17)
Суурь (статик) төсөв — нэг төлөвлөсөн түвшинд зохиосон төсөв. (15)
Сүүдрийн үнэ — хомс нөөцийн нэмэлт нэгжээс олох ахиу орлого. (18)
Тайлант үеийн үйлдвэрлэлийн зардал — тухайн үед ДҮ-д бичигдсэн шууд материал, шууд хөдөлмөр, ҮНЗ-ийн нийлбэр. (4)
Тасралтгүй бүртгэл — бараа материалын үлдэгдлийг гүйлгээ бүрээр шинэчлэх систем. (4)
Тогтмол нийт ашгийн хувийн арга — бүх бүтээгдэхүүнд ижил нийт ашгийн хувь өгөхөөр хуваарилах арга. (10)
Тогтмол ҮНЗ-ийн зарцуулалтын хэлбэлзэл — бодит ба төсөвт тогтмол ҮНЗ-ийн зөрүү. (13)
Тогтмол ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл — (БЦ − СЦ) × тогтмол хувь. (13)
Тооцооллын стандарт алдаа (Se) — ажиглалт регрессийн шулуунаас хазайх дундаж хэмжээ. (3)
Тооцох зардал — ДҮэх-ийн өртөг, шилжиж ирсэн өртөг ба нэмэгдсэн зардлын нийлбэр. (9)
Төлөвлөлт — зорилт, түүнд хүрэх арга замыг урьдчилан тодорхойлох. (1)
Төрийн сангийн нэгдсэн данс — засгийн газрын орлого, зарлагын бүх тооцоог төвлөрүүлэх данс. (20)
Төсвийн ерөнхийлөн захирагч — харьяа байгууллагуудын төсвийг өөрийн төсөвт багтаан батлуулж, зарцуулалтыг хариуцах эрх бүхий этгээд. (15)
Төсвийн нөөцлөл — орлогыг санаатай бага, зардлыг их төсөвлөх явдал. (14)
Төсвийн үндсэн хязгаарлагч хүчин зүйл — үйл ажиллагааны түвшинг хязгаарлаж, төсвийн эхлэлийг тодорхойлох хүчин зүйл. (14)
Төсвийн хороо — төсөв зохиох, уялдуулах, батлуулах ажлыг удирдах баг. (14)
Төсвийн (хянагдахуйц) хэлбэлзэл — бодит ҮНЗ ба стандарт цагийн уян хатан төсвийн зөрүү. (13)
Түргэн харьцаа — бараа материалгүй эргэлтийн хөрөнгийг БХӨ-д харьцуулсан харьцаа. (20)
Түүхий эд материал — үйлдвэрлэлд олгоогүй, агуулахад байгаа материалын бараа материалын данс. (4)
Тэг түвшингээс төсөвлөх арга — зардал бүрийг тэгээс үндэслэж, шийдвэрийн багцаар эрэмбэлэх арга. (15)
Тэнцвэржүүлсэн үнэлгээний карт (BSC) — стратегийг дөрвөн өнцгийн KPI болгон задалсан систем. (16)
Удирдлагын бүртгэл — дотоод шийдвэрт зориулсан мэдээллийг бэлтгэх үйл явц. (1)
Урьдчилан тогтоосон ҮНЗ-ийн хувь — төсөвлөсөн ҮНЗ-ийг төсөвлөсөн суурийн хэмжээнд харьцуулсан хувь. (7)
Уян хатан төсвийн хэлбэлзэл — гүйцэтгэл ба уян хатан төсвийн зөрүү. (15)
Уян хатан төсөв — үйл ажиллагааны бодит түвшинд тохируулан тооцсон төсөв. (13)
ҮАСӨ — нөөцийг үйл ажиллагаанд, үйл ажиллагааг хөтлөгчөөр бүтээгдэхүүнд хуваарилах арга. (7)
Үечилсэн бүртгэл — үлдэгдлийг үеийн эцсийн тооллогоор тодорхойлох систем. (4)
Үе шатны өртгийн арга — зардлыг хэсэг бүрээр хуримтлуулж, эквивалент нэгжээр нэгжийн өртөг тооцох арга. (9)
Үзэмжийн зардал — удирдлагын үзэмжээр тогтоох, норм тогтоох боломжгүй зардал. (2)
Үйлдвэрлэлийн ахиу орлого — борлуулалтын орлогоос хувьсах ББӨ-ийг хассан дүн. (11)
Үйлдвэрлэлийн нэмэгдэл зардал (ҮНЗ) — бүтээгдэхүүнд шууд мөрдөн тогтоох боломжгүй үйлдвэрлэлийн бүх зардал. (7)
Үйлдвэрлэлийн өртгийн тайлан — хэсгийн биет урсгал, ЭН, зардал ба хуваарилалтыг харуулах тайлан. (9)
Үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний өртөг — тухайн үед дуусч ББ-д шилжсэн бүтээгдэхүүний өртөг. (4)
Үйлчилгээний хэлтэс — бүтээгдэхүүнийг боловсруулахгүй, бусад хэлтэст дотоод үйлчилгээ үзүүлэх хэлтэс. (7)
Үйл ажиллагаанд суурилсан төсөвлөлт — үйл ажиллагааны эрэлтээс нөөц, зардлыг тооцох арга. (14)
Үйл ажиллагааны мөчлөг — материал худалдан авснаас мөнгө орох хүртэлх хугацаа. (20)
Үйл ажиллагааны төсөв — борлуулалт, үйлдвэрлэл, зардлын төсвүүд. (14)
Үйл ажиллагааны харьцаа — гүйцэтгэлийн стандарт цагийг төсөвлөсөн цагт харьцуулсан харьцаа. (6)
Үйл ажиллагааны хөшүүрэг — тогтмол зардлын улмаас ашиг борлуулалтаас хурдан өөрчлөгдөх үзэгдэл; зэрэг = ахиу орлого / ашиг. (17)
Үйл ажиллагааны (хосолмол) өртгийн арга — материалыг багцаар, боловсруулалтыг үйлдлээр тооцох арга. (9)
Үлдэгдэл орлого (RI) — ашгаас хөрөнгийн шаардлагатай өгөөжийг хассан дүн. (16)
Үндсэн зардал — шууд материал ба шууд хөдөлмөрийн нийлбэр. (2)
ҮНЗ — шууд материал, шууд хөдөлмөрөөс бусад үйлдвэрлэлийн зардал. (2)
ҮНЗ-ийн хяналтын данс — бодит ҮНЗ-ийг дебетэд, хуваарилсан ҮНЗ-ийг кредитэд хуримтлуулах данс. (4)
Үнэ цэнийн гинж — судалгаанаас хэрэглэгчийн үйлчилгээ хүртэлх чиг үүргийн дараалал. (1)
Үр ашгийн итгэлцүүр — бодит гарцыг ажилласан цагийн стандарт гарцад харьцуулсан харьцаа. (6)
Үр дүнд суурилсан төсөвлөлт — санхүүжилтийг гарц, үр дагавартай холбох төсвийн арга. (1)
Үр дүнд чиглэсэн төсөвлөлт — бүтээгдэхүүн, үр дүн, гүйцэтгэлийн үзүүлэлтэд суурилсан төсөвлөлт. (15)
Үүрэг хүлээлт — гэрээ, захиалгаар ирээдүйн төлбөрт түгжсэн төсвийн дүн. (15)
Хамаарагдах зардал — ирээдүйд гарах, хувилбаруудын хооронд ялгаатай зардал. (18)
Хамаарлын хүрээ — зардлын төлөв ба шугаман загвар хүчинтэй байх үйл ажиллагааны хүрээ. (17)
Хамгаалалтын бүс — ААЦ ба хэвийн ашгийн цэгийн хоорондох бүс. (17)
Хамгийн бага квадратын арга — үлдэгдлийн квадратын нийлбэрийг хамгийн бага байлгах регрессийн арга. (3)
Хамсарсан бүтээгдэхүүн — нэг процессоос зэрэг гарах, үнэ цэнэ ихтэй хоёр ба түүнээс дээш бүтээгдэхүүн. (10)
Хамсарсан зардал — салах цэг хүртэлх нийтлэг процессын зардал. (10)
Харилцан хуваарилах арга — харилцан үйлчилгээг тэгшитгэлийн системээр бүрэн тусгах арга. (7)
Хариуцлагын бүртгэл — зардал, орлого, хөрөнгийг хянадаг менежерээр бүртгэж тайлагнах систем. (16)
Хатуу бодлого — эргэлтийн хөрөнгийг бага байлгаж, өгөөжийг тэргүүнд тавих бодлого. (20)
Хаягдал — бараг үнэ цэнэгүй үлдэгдэл. (10)
Хойшхи аудит — хэрэгжсэн төслийн бодит үр дүнг таамагтай харьцуулах үнэлгээ. (19)
Холимог зардал — тогтмол ба хувьсах хэсэгтэй зардал. (2)
Хольцын хэлбэлзэл — орцын бодит харьцаа стандарт хольцоос зөрсний нөлөө. (12)
Хөдөлгөөнт дундаж арга — орлого бүрийн дараа дунджийг шинэчлэх арга. (5)
Хөдөлмөрийн үр ашгийн хэлбэлзэл — (БЦ − СЦ) × СХ. (12)
Хөдөлмөрийн хурдны хэлбэлзэл — (БХ − СХ) × БЦ. (12)
Хөнгөлөлтөөс татгалзах өртөг — эрт төлбөрийн хөнгөлөлт авахгүй байхын жилийн далд хүү. (20)
Хөрвөлтийн харьцаа — гарцын тоо хэмжээг орцынхтой харьцуулсан харьцаа. (9)
Хөрвөх чадварын хязгаар — түргэн хөрвөх хөрөнгө өдрийн зарлагыг санхүүжүүлэх хоног. (20)
Хөрвүүлэлтийн суурь — уян хатан төсөвт хөрвүүлэхэд хэрэглэх үйл ажиллагааны хэмжүүр. (15)
Хөрөнгө оруулалтын өгөөж (ROI) — үйл ажиллагааны ашгийг дундаж хөрөнгөд харьцуулсан харьцаа. (16)
Хөрөнгө оруулалтын төв — ашиг ба хөрөнгө оруулалтыг хариуцдаг төв. (16)
Хуваарилсан ҮНЗ — бодит суурийг урьдчилан тогтоосон хувиар үржүүлж бүтээгдэхүүнд бичсэн ҮНЗ. (7)
Хувьсах зардлын арга — тогтмол ҮНЗ-ийг хугацааны зардал болгож, зөвхөн хувьсах үйлдвэрлэлийн зардлыг өртөгт оруулах арга. (11)
Хувьсах ҮНЗ-ийн үр ашгийн хэлбэлзэл — (БЦ − СЦ) × хувьсах хувь. (13)
Хувь тэнцүүлэн хуваарилах — зөрүүг ДҮ, ББ, ББӨ-д харьцаагаар хуваарилах арга. (7)
Хугацааны зардал — гарсан үедээ зардалд бичигдэх зардал. (2)
Худалдан авалтын захиалга — нийлүүлэгчид тоо, үнэ, нөхцлийг зөвшөөрсөн баримт. (5)
Худалдан авалтын шаардах хуудас — худалдан авах хэрэгцээг хангамжийн албанд мэдэгдэх баримт. (5)
Хүрч болохуйц стандарт — хэвийн алдагдлыг тооцсон, хичээвэл биелэх стандарт. (12)
Хэвийн ашиг — санхүүгийн хэвийн байдлыг хангах ашгийн хамгийн бага зохистой түвшин. (17)
Хэвийн бус гарз — үр ашиггүй ажиллагаанаас үүссэн, бараа материалд оруулахгүй алдагдал. (4)
Хэвийн бус гологдол — хэвийнээс давсан, хугацааны гарзад бичигдэх гологдол. (9)
Хэвийн гологдол — үр ашигтай нөхцөлд зайлшгүй гарч, бүтээгдэхүүний өртөгт шингэх гологдол. (9)
Хэвийн өртгийн арга — бодит шууд зардал ба урьдчилан тогтоосон хувиар хуваарилсан ҮНЗ-ээр өртөг тооцох хувилбар. (11)
Хэвийн өртгийн систем — шууд зардлыг бодитоор, ҮНЗ-ийг урьдчилан тогтоосон хувиар хуваарилах систем. (8)
Хэвийн хүчин чадал — хэвийн нөхцөлд хэд хэдэн үеийн дунджаар хүрэх үйлдвэрлэлийн хэмжээ. (4)
Хэлбэлзэл (variance) — бодит ба стандарт зардлын зөрүү; таатай (Т) эсвэл таагүй (ТГ). (12)
Хэлсийн төлөвлөгөө — хэмнэсэн цагийн хөлсний 50%-ийг урамшуулалд олгох систем. (6)
Хэмжээний хэлбэлзэл — үйлдвэрлэл хэвийн хүчин чадлаас зөрснөөс үүсэх тогтмол ҮНЗ-ийн дутуу, илүү хуваарилалт. (11)
Хэсгийн ашиг — ахиу орлогоос хамаарах тогтмол зардлыг хассан дүн. (16)
Хэсэг — мэдээллийг тусад нь авах шаардлагатай байгууллагын нэгж буюу чиглэл. (16)
Хэсэгт хамаарах тогтмол зардал — хэсгийг хаавал алга болох тогтмол зардал. (16)
Хязгаарлагдмал нөөц — үйлдвэрлэлийн хэмжээг хязгаарлаж буй хомс нөөц. (18)
Хязгаарын орлого — нэг нэгж нэмж зарахад нийт орлогын өөрчлөлт. (18)
Хянагдах зардал — менежер тодорхой хугацаанд хэмжээг нь өөрчилж чадах зардал. (16)
Хянагч — бүртгэл, төлөвлөлт, хяналтыг хариуцсан удирдах ажилтан. (1)
Хяналт — гүйцэтгэлийг төлөвлөгөөтэй харьцуулж залруулах үйл явц. (1)
Цаг бүртгэлийн карт — ажилтны ирсэн, явсан цагийг бүртгэж цалин бодох баримт. (6)
Цэвэр боломжит үнэ цэнэ (ЦБҮЦ) — эцсийн борлуулалтын үнэ цэнээс салсны дараах зардлыг хассан дүн. (10)
Шалгалтын цэг — гологдлыг илрүүлдэг процессын цэг. (9)
Шаталсан арга — үйлчилгээний хэлтсүүдийн зардлыг дарааллаар, буцаахгүйгээр хуваарилах арга. (7)
Шаталсан зардал — интервал дотор тогтмол, хил давахад үсрэлттэй өөрчлөгддөг зардал. (3)
Шийдвэрийн багц — үйл ажиллагааны өртөг, зорилго, хувилбар, хэмжүүр, үр дагавар, өгөөжийн шинжилгээ. (15)
Шилжиж ирсэн өртөг — өмнөх хэсгээс хүлээн авсан нэгжийн хуримтлагдсан өртөг. (9)
Шууд бус зардал — хуваарилах суурийн тусламжтай оноох зардал. (2)
Шууд бус хөдөлмөр — бүтээгдэхүүнд шууд оноох боломжгүй, ҮНЗ-д хамаарах хөдөлмөр. (6)
Шууд зардал — объектод үр ашигтайгаар хамааруулж болох зардал. (2)
Шууд хөдөлмөр — тодорхой бүтээгдэхүүн, захиалгад үр ашигтайгаар мөрдөн тогтоож болох хөдөлмөр. (6)
Эгзэгтэй зам — сүлжээний хамгийн урт, сул хугацаагүй зам. (15)
Эдийн засгийн нэмэгдэл өртөг (EVA) — татварын дараах ашгаас капиталын өртгийг хассан дүн. (16)
Эквивалент нэгж — хийгдсэн ажлыг бүрэн дууссан нэгжийн тоогоор илэрхийлсэн хэмжүүр. (9)
Элэгдлийн татварын хэмнэлт — элэгдэл × татварын хувь. (19)
Эргэх холбоо — гүйцэтгэлийн мэдээллийг дараагийн төлөвлөлтөд тусгах. (1)
Эрэлтийн үнийн мэдрэмж — үнийн өөрчлөлтөд борлуулалтын хариу үйлдлийн хүч. (18)
Ялгамжгүй цэг — хоёр хувилбарын ашиг (зардал) тэнцэх тоо хэмжээ. (17)
ABC ангилал — нэр төрлийг хэрэглээний дүнгээр бүлэглэж, хяналтыг ялгавартай болгох арга. (5)
ABC шинжилгээ — нөөцийг үнэ цэнийн ач холбогдлоор гурван бүлэгт хуваах арга. (20)
FIFO арга — ДҮэх-ийг эхэлж дуусгасан гэж үзэж, тайлант үеийн зардлаар нэгжийн өртөг тооцох арга. (9)
JIT систем — материалыг хэрэгтэй үед нь хүргүүлж, нөөцийг хамгийн бага байлгах систем. (5)
PERT–өртгийн сүлжээ — цаг хугацаа ба өртгийг хамтад нь хянах сүлжээ. (15)